Saha Raporu Topoğrafik Haritaların Okunması Topoğrafik Haritaların Okunması Topoğrafik Haritaların Okunması Topoğrafik haritaların okunması genel Topoğrafik haritaların okunması genel anlamda harita üzerindeki renk, desen, çizgi, anlamda harita üzerindeki renk, desen, çizgi, işaret ve simgelerin anlamlarının bilinmesi; işaret ve simgelerin anlamlarının bilinmesi; bunların yardımıyla bunların yardımıyla arazinin üç boyutlu arazinin üç boyutlu modelinin göz önünde canlandırılabilmesi modelinin göz önünde canlandırılabilmesi demektir. demektir. Dar anlamda ise, aşağıdaki alt bölümlerde Dar anlamda ise, aşağıdaki alt bölümlerde anlatılan işlemlerin bilinmesi topoğrafik anlatılan işlemlerin bilinmesi topoğrafik haritaların okunması konusun dahil haritaların okunması konusun dahil olmaktadır. olmaktadır.Harita üzerinde herhangi iki nokta arasındaki Harita üzerinde herhangi iki nokta arasındaki yatay uzaklığın ve yükseklik farkının bulunması yatay uzaklığın ve yükseklik farkının bulunması Bir harita üzerinde herhangi iki nokta ( Bir harita üzerinde herhangi iki nokta (K K ve ve P) P) arasındaki yatay uzaklık ( arasındaki yatay uzaklık (L L); iki nokta arasındaki ); iki nokta arasındaki harita uzaklığının, harita ölçeğinin tersiyle çarpımı harita uzaklığının, harita ölçeğinin tersiyle çarpımı sonucu bulunur. sonucu bulunur. L=I*(1/S) L=I*(1/S) formülünden çıkartılır. formülünden çıkartılır. Bu örnekte I=6 cm, S= 1/200000 alınırsa, gerçek Bu örnekte I=6 cm, S= 1/200000 alınırsa, gerçek uzaklık bu formüle göre 12 km. bulunur. uzaklık bu formüle göre 12 km. bulunur.Bu örnekte I=4 cm, S= 1/25000 alınırsa, gerçek Bu örnekte I=4 cm, S= 1/25000 alınırsa, gerçek uzaklık bu formüle göre 1 km. bulunur. uzaklık bu formüle göre 1 km. bulunur.İki nokta arasındaki yükseklik farkı ise, doğrudan İki nokta arasındaki yükseklik farkı ise, doğrudan doğruya harita üzerinde okunabilir. Bu fark doğruya harita üzerinde okunabilir. Bu fark noktaların ait oldukları eş yükseklik eğrilerinin noktaların ait oldukları eş yükseklik eğrilerinin rakamları arasındaki farktır. rakamları arasındaki farktır. Eğer bir nokta doğrudan doğruya bir eş yükseklik Eğer bir nokta doğrudan doğruya bir eş yükseklik eğrisi üzerinde bulunmuyor, iki eğri arasında bulunuyor eğrisi üzerinde bulunmuyor, iki eğri arasında bulunuyor ise, noktanın rakımı iki eğri arasındaki enterpolasyon ise, noktanın rakımı iki eğri arasındaki enterpolasyon yoluyla çıkarılır. Örneğimizde K noktasının rakımı 1139 yoluyla çıkarılır. Örneğimizde K noktasının rakımı 1139 m.dir. m.dir.Topoğrafik haritalar üzerinde Yamaç Eğiminin Topoğrafik haritalar üzerinde Yamaç Eğiminin Bulunması Bulunması Bir yamaç üzerindeki eş yükseklik eğrileri arasındaki yatay Bir yamaç üzerindeki eş yükseklik eğrileri arasındaki yatay uzaklıkların, haritada yaklaşık olarak birbirine eşit olduğu yerlerde uzaklıkların, haritada yaklaşık olarak birbirine eşit olduğu yerlerde yamaç eğimi aynı kalmakta, değişmemektedir. Bu uzaklıklar ne kadar yamaç eğimi aynı kalmakta, değişmemektedir. Bu uzaklıklar ne kadar küçükse, yamaç eğimi o oranda büyük; ya da ne kadar büyükse, yamaç küçükse, yamaç eğimi o oranda büyük; ya da ne kadar büyükse, yamaç eğimi de o oranda küçük olacaktır. eğimi de o oranda küçük olacaktır. Eğimin değerini tam olarak bulabilmek için, yamacın doğrultusuna dik Eğimin değerini tam olarak bulabilmek için, yamacın doğrultusuna dik doğrultuda birbirinden uzakta iki nokta (genellikle yamacın en düşük doğrultuda birbirinden uzakta iki nokta (genellikle yamacın en düşük kodlu noktası ile en yüksek kodlu noktası) seçilir. kodlu noktası ile en yüksek kodlu noktası) seçilir. Bu noktaları birleştiren doğru eş yükseklik eğrilerine dik olduğundan Bu noktaları birleştiren doğru eş yükseklik eğrilerine dik olduğundan yamacın doğrultusuna da dik olacaktır. yamacın doğrultusuna da dik olacaktır. Haritadan hem noktalar arasındaki yatay uzaklık hem de bu iki nokta Haritadan hem noktalar arasındaki yatay uzaklık hem de bu iki nokta arasındaki yükseklik farkı bulunabilir. arasındaki yükseklik farkı bulunabilir. Bu değerlere uygun olarak çizilecek bir dik üçgenden hem yamaç Bu değerlere uygun olarak çizilecek bir dik üçgenden hem yamaç eğimi hem de yamaç uzunluğu hesaplanır. eğimi hem de yamaç uzunluğu hesaplanır. Şekilde, bu iki nokta arasındaki yatay uzaklık Şekilde, bu iki nokta arasındaki yatay uzaklık l= 11 l= 11 cm cm., yükseklik farkı da ., yükseklik farkı da 200 m. (harita ölçeğinde 4 200 m. (harita ölçeğinde 4 cm.) cm.) olduğuna göre; dik kenar uzunlukları bu olduğuna göre; dik kenar uzunlukları bu değerlere uygun olan bir dik üçgen çizilerek, bu değerlere uygun olan bir dik üçgen çizilerek, bu üçgende hem yamaç eğimi (eğim açısı) hem de üçgende hem yamaç eğimi (eğim açısı) hem de yamaç uzunluğu bulunabilir. yamaç uzunluğu bulunabilir. tg tgj= j= h/l h/l tg tgj j= 200/550 tg = 200/550 tgj j= 0,36 = 0,36 j j=20 =20° ° A 300 500 A (300) B (500) j B’ B’(300) h=200 m l=550 m B Ölçek=1/10 000Yamaç uzunluğunu Şekil’deki dik üçgen yardımıyla hesaplanabilir. Bu Yamaç uzunluğunu Şekil’deki dik üçgen yardımıyla hesaplanabilir. Bu üçgende yamaç uzunluğu AB uzunluğudur. üçgende yamaç uzunluğu AB uzunluğudur. Üçgen ölçekli çizilmiş ise, ölçeğin ters değeri ile AB değeri (kesitten Üçgen ölçekli çizilmiş ise, ölçeğin ters değeri ile AB değeri (kesitten ölçülerek bulunan) çarpılarak gerçek yamaç uzunluğu bulunur. ölçülerek bulunan) çarpılarak gerçek yamaç uzunluğu bulunur. Yamaç uzunluğunu bulmak için, şekil çizmeden trigonometrik Yamaç uzunluğunu bulmak için, şekil çizmeden trigonometrik bağıntıdan da elde edilebilir. Şekil 5’deki PKP bağıntıdan da elde edilebilir. Şekil 5’deki PKP? ? üçgeninden PK = Y üçgeninden PK = Y (yamaç uzunluğu) dersek: (yamaç uzunluğu) dersek: Y = l/cos Y = l/cosj j veya veya Y = h/sin Y = h/sinj j şeklinde bir bağıntının bulunduğunu kolayca görürüz. şeklinde bir bağıntının bulunduğunu kolayca görürüz. Bundan başka yine Şekil’de dik üçgenin kenarları arasındaki Pisagor Bundan başka yine Şekil’de dik üçgenin kenarları arasındaki Pisagor bağıntısını da kullanarak, yamaç uzunluğu kolayca bulunabilir. Buna bağıntısını da kullanarak, yamaç uzunluğu kolayca bulunabilir. Buna göre: göre: Y Y 2 2 = l = l 2 2 + h + h 2 2 veya veya Y = Y = ? ?l l 2 2 + h + h 2 2 Örnekte bu değer Örnekte bu değer Y = 1170 m.dir Y = 1170 m.dir. .Haritada herhangi bir noktanın koordinatlarının Haritada herhangi bir noktanın koordinatlarının bulunması bulunması Basılı topoğrafik haritalar üzerinde herhangi bir Basılı topoğrafik haritalar üzerinde herhangi bir noktanın noktanın grid enlem grid enlem ve ve boylam boylam değerleri ile coğrafik değerleri ile coğrafik boylam ve enlem değerleri kolayca bulunabilir. boylam ve enlem değerleri kolayca bulunabilir. Bunun için haritaya çizilmiş koordinat çizgilerinden, ya Bunun için haritaya çizilmiş koordinat çizgilerinden, ya da harita kenarlarına işlenmiş koordinat değerlerinden da harita kenarlarına işlenmiş koordinat değerlerinden yararlanmamız gerekir. yararlanmamız gerekir. Seçilen nokta bir boylam ve bir enlem çizgisinin Seçilen nokta bir boylam ve bir enlem çizgisinin kesiştiği nokta ise (Şekildeki kesiştiği nokta ise (Şekildeki A A noktası), bu boylam ve noktası), bu boylam ve enlemin değerleri aynı zamanda noktanın enlemin değerleri aynı zamanda noktanın koordinatlarını da verir. koordinatlarını da verir. Eğer nokta bir boylam üzerinde ve iki enlem arasında Eğer nokta bir boylam üzerinde ve iki enlem arasında ise (Şekil 6’da B noktası), bu durumda noktanın ise (Şekil 6’da B noktası), bu durumda noktanın boylamı bellidir; enlemi de boylamı bellidir; enlemi de enterpolasyonla enterpolasyonla bulunabilir. bulunabilir. Enlem A D B C 49 50 51 26 27 28Arazide topoğrafik harita üzerinde yer bulunması Arazide topoğrafik harita üzerinde yer bulunması Çalışılan arazinin özellikle engebeli ve çıplak olması Çalışılan arazinin özellikle engebeli ve çıplak olması durumunda morfolojik özelliklerinden yararlanarak durumunda morfolojik özelliklerinden yararlanarak topoğrafik haritada yerimizi belirlemek olasıdır. topoğrafik haritada yerimizi belirlemek olasıdır. Görüş alanının dar olduğu yerlerde, örneğin vadi Görüş alanının dar olduğu yerlerde, örneğin vadi içlerinde, morfolojiden yararlanarak yer belirlemek içlerinde, morfolojiden yararlanarak yer belirlemek oldukça güçtür veya imkânsızdır. Sık ormanlarla kaplı oldukça güçtür veya imkânsızdır. Sık ormanlarla kaplı veya engebesi az ya da düz arazilerde bu işlem daha veya engebesi az ya da düz arazilerde bu işlem daha da güçleşir. da güçleşir. Bu gibi durumlarda jeolog pusulasından yararlanarak, Bu gibi durumlarda jeolog pusulasından yararlanarak, ilerden ilerden veya veya geriden kestirme geriden kestirme yöntemleriyle bulunulan yöntemleriyle bulunulan yer saptanabilir yer saptanabilir Geriden kestirme: Geriden kestirme: Gözlemci, A ve B noktalarına nişan alır ve iğne Gözlemci, A ve B noktalarına nişan alır ve iğne sapmasının değerini de göz önünde bulundurarak, sapmasının değerini de göz önünde bulundurarak, önce önce AC AC ve ve BC BC yönlerini (bilinen noktadan yönlerini (bilinen noktadan bilinmeyen noktaya doğru) dikkatle ölçer ( bilinmeyen noktaya doğru) dikkatle ölçer (? ?1 ve 1 ve ? ?2 açıları). 2 açıları). Sonra bu yön açılarıyla Sonra bu yön açılarıyla A A ve ve B B den geçen doğrular den geçen doğrular çizilir. çizilir. Ölçme ve çizim işlerinin hatasız yapılması Ölçme ve çizim işlerinin hatasız yapılması durumunda, söz konusu iki doğrunun kesim noktası durumunda, söz konusu iki doğrunun kesim noktası aranan aranan C C noktasıdır. noktasıdır. İleriden İleriden kestirme: kestirme: Bu yöntemde gözlemci bilinen noktalar ( Bu yöntemde gözlemci bilinen noktalar (A A ve ve B B) ) üzerinde durarak bilinmeyen üzerinde durarak bilinmeyen C C noktasının yeri noktasının yeri ileriden kestirme yöntemiyle belirlenebilir. Bunun ileriden kestirme yöntemiyle belirlenebilir. Bunun için: için: Gözlemci sırasıyla Gözlemci sırasıyla A A ve ve B B noktalarına giderek noktalarına giderek AC AC ve ve AB AB yönlerini dikkatle ölçer ( yönlerini dikkatle ölçer (?? ??1 ve 1 ve ?? ??2 açıları). 2 açıları). Bu ölçü değerleri ile Bu ölçü değerleri ile A A ve ve B B den geçen doğrular den geçen doğrular çizilirse, doğruların kesiştikleri nokta bilinmeyen çizilirse, doğruların kesiştikleri nokta bilinmeyen C C noktası olacaktır. noktası olacaktır.