Transport Tekniği 1 - 2 Transport Tekniği 1 - Malzemelerin Sınıflandırılması Transport Tekniğinde Yüklerin Sınıflandırılması • Bir malzeme, mal veya ürünün bir yerden başka bir yere taşınmasına endüstriyel taşınma denir. Endüstriyel taşınma iki sınıfa ayrılmaktadır. –İç Taşıma –Dış Taşıma Dış Taşıma Ham madde, yarı-mamul ürünler, yakıt, ana ve yardımcı maddelerin üretim tesislerine getirilmesi ve son ürünlerin ve üretim atıklarının üretim tesislerinden atılması işlerini sağlar.(Denizyolu, havayolu, karayolu, demiryolu) İç Taşıma İçeriye alınmış olan malların çeşitli ambarlara ve üretim birimlerine dağıtımı, süreç içi hareketlerin sağlanması ve son ürünler ile üretim atıklarının gerekli yerlere gönderilmesi gibi işlevleri yerine getirir. (krenler, kriko, asansör, bantlı konveyör) • Endüstriyel Taşımada Yüklerin Sınıflandırılması Taşınacak Yükler Parça Mallar Dökme (Yığın) Mallar •Taşınacak mallar katı,sıvı ve gaz olmak üzere üç kısıma ayrılırlar. Genellikle gazların ve sıvıların iletimi borularla mümkündür. Ancak Doldurulmuş ve paketlenmiş (bidonlar,şişeler, kutular) sıvı ve gazlar katı taşıma malları olarak kabul edilirler. Parça Mallar • Parça mallar, gerek sürekli ve gerekse süreksiz çalışan iletim araçlarıyla iletirler. • Parça mallar, paketlenmiş veya paketlenmemiş parça mal olarak anlaşılmalıdır. Fıçılar, kasalar, balyalar,şişeler, torbalar, taşlar, makine parçaları, makine grupları ve tertibatlar, döküm parçaları, mobilyaları, cam eşyalar parça mallardır. • Parça yükler dıştan dışa ölçüleriyle,biçimleriyle, parça ağırlıklarıyla, dikerek ya da asarak taşımaya uygunluklarıyla ve eğer varsa özel nitelikleriyle belirtilirler. Bu özel nitelikler arasında sıcaklık, patlayıcılık, yanıcılık ve kırılganlık gibi özellikler sayılabilir. Dökme (Yığın) Mallar • Dökme (Yığın) mallar, parça mallara karşılık daima paketlenmemiş durumdadırlar. Yığın mallar toz halindeki ve yer değiştirme esnasında yığın teşkil edebilen taneli veya çok küçük parçalı mallardır. Dökme yükler ise tepeleme doldurulan taneli ve pudra halinde çeşitli malları içerir (maden cevheri, kömür, pudra, döküm kumu, çimento). Dökme (Yığın) Mallar • Doldurma, iletme ve yer değiştirme genel olarak kepçeler, kovalar, kaldırıcılar ve emicilerle yapılmaktadır. • Torbalar, doldurulmuş veya herhangi bir şekilde paketlenmiş yığın mal, yer değiştirme tekniği yönünden parça maldır. Torbadaki kahve parça maldır. • Taşınacak yükün türü ile fiziksel ve mekanik özellikleri, bir sürekli transport makinasının ve onun ana bölümlerinin türünü belirlemekte ve tasarım ilkelerini saptamakta ana etkendir. Taşınacak Malların Özellikleri ve Transport Makinasının Seçim ve Tasarımına Etkisi Taşınacak Malların Özellikleri ve Transport Makinasının Seçim ve Tasarımına Etkisi • Taşınacak malların özellikleri, transport tesisin değerlerinin yapım durumuna ve tesisin çeşitli parçalarını belirler. – Parça mallar için; • Kütle • Şekil ve ölçüler • Kaplamanın çeşidi • Oturma yüzeyinin yapısı • Sıcaklık • Fiziksel ve kimyasal nitelikler • Mal ile iletim malı arasındaki sürtünme • Sertlik ve kırılganlık • Yığın mallar – Yığın yoğunlğu – Tane büyüklüğü – Yığın açısı – Nem – Sıcaklık – Korozyon – Çarpmalara karşı hassasiyet – İnsan sağlığının etksisi Tane Büyüklüğü • Bir malzemenin tane büyüklüğü denilince malzemeyi oluşturan tane veya parçaların büyüklükleri ve bu tanelerin büyüklüklerine göre yüzde miktarları anlaşılır. Yığından alınmış belli bir kütledeki parçaçıkların boyutlarına göre niceliksel dağılımına yükün granülometrik yapısı yada parça boyutu denir. • En büyük çizgisel boyut olan (a) köşegenin uzunluğu parçaçığın boyutunu verir. Sürekli transport makinası ile yardımcı donatımının tasarımı için gerekli parametrelerden bir bölümünü bu parça boyutu niteliği belirler. • İçindeki en büyük parçacık boyutunun a max en küçük parçacık boyutuna a min oranı 2.5’den büyükse malzeme boyutlandırılmamış; eğer bu oran 2.5’den küçükse malzeme boyutlandırılmış malzeme olarak adlandırılır. a’= 2 min max a a• Bir malzemeden alınan numunede, 0.8a max ile a max arasındaki boyutlardaki bir bölüme ait malzemenin ağırlığı numunenin toplam ağırlığının %10’unu geçerse, a max parça boyutu bu malzemeye ait maksimum parça boyutu olarak kabul edilir; a’=a max Toplam ağırlığının %10’undan az ise, 0.8 a max parça boyutu bu malzemeye ait maksimum parça boyutu olarak kabul edilir; a’=0.8 a max Dökme malların tane boyutları Malzeme Cinsi Tane Büyüklüğü, a[mm] İri taneli > 160 Orta taneli 60 -160 Küçük taneli 10 – 60 Taneli 0.5 – 10 Tozlu < 0.5 • Parça boyutu 0.1 mm’den büyük parçaçıklar içeren malzemelerin parça boyutunu belirlemek için bu malzemeler arka arkaya farklı ölçülerdeki eleklerden geçirilirler. 0.1 mm’den küçük parçaçıklı dökme malzemelerinin granülometrik yapısı ise farklı boyutta parçacıkların su yada havadaki çökelme hızlarının farklı oluşuna dayanan özel bir yöntemle belirtilir. Bu dökme malzeme, yapısındaki parçacıkların düzgünlüğüne göre, boyutlandırılmış veya boyutlandırılmamış olarak ikiye ayrılır. Yığının Özgül Ağırlığı • Birim hacmi dolduran yığma malzemenin ağırlığına özgül ağırlık denir. Yığma malzeme sıkıştırılınca özgül ağırlığı artar, malzemenin cinsine göre bu artma miktarı %5-52 arasındadır. Tanım Yığma özgül ağırlık [t/m 3 ] Örnek Hafif < 0.6 Ağaç talaşı,Turba, Kok Orta ağır 0.6 – 1.1 Buğday, Taşkömürü, Cüruf Ağır 1.1 - 2.0 Kum, Kireç taşı Çok ağır > 2.0 Demir cevheri, Kurşun cevheri Malzemenin Şev Açısı • Düz bir yüzey üzerine dökülen bir malzeme bir koni oluşturur, bu koni yüzeyinin yatayla yapmış olduğu açıya tabii ş e v a ç ı s ı veya iç s ür t ünm e aç ı s ı denir.Şev açısı malzemeyi oluşturan malzemelerin birbiri üzerinde kayma kabiliyeti ile ilgilidir.Kayma kabiliyeti ne kadar çoksa bu açı o kadar küçük olacaktır. Ş ek i l . Ş ev A ç ıs ı Sürtünme Açıları • Taşınan malzeme ile çelik, tahta,beton, lastik gibi malzeme arasındaki sürtünme katsayılarının bilinmes, oluk esnasında önemlidir. µ o =tan ? o durgun halde µ =tan ? hareketli halde µ o ve µ durgunve hareketli hallerdeki sürtünme katsayısı ? o ve ? durgun ve hareketli hallerdeki sürtünme açıları Dökme malın aşındırma etkisi • Dökme malın aşındırma etkisi, parçaların temas etkileri taşıma elemanları yüzeylerini aşındırma kabiliyetidir. Aşındırma derecesi taşınan parçacıkların sertliğine, şekline ve boyutlarına bağlıdır. Kül, demir cevheri, kok ve çimento gibi malzemeler oldukça aşındırıcı malzemelerdir. Dökme malın aşındırma etkisi • Dökme malları, aşındırıcı etkisisne göre (A,B,C,D) olmak üzere dört gruba ayırmak mümkündür. A Aşındırıcı olmayan B Az aşındırıcı C Orta derecede aşındırıcı D Kuvvetli aşındırıcı Taşıma makinaları elemanlarının hızlı aşınmalarını önlemek için, taşıma makinalarının konstrüksiyonuna uygun şekilde yapılması gerekir. Dökme mallarının karakteristikleri Malzemeler Aşındır ma Grubu Yoğunluk [t/m3] Şev açısı [Derece] Sürtünme Katsayısı µst Buğday unu A 0.45 – 0.66 50 – 55 0.65 Kireç taşı (küçük parçalı) B 1.2 – 1.5 40 – 45 0.56 Kuru kum C 1.4 – 1.65 30 – 35 0.80 Kuru kül D 0.4 – 0.6 40 – 50 0.84 Malzemelerin Diğer Özellikleri • Tasarım aşamasındabilinmesi gereken özellikler; – Aşındırıcıllık, – Yapışkanlık, – Nem miktarı, – Kırılganlık, – Topaklanma kabiliyeti, – Korozyon yapma kabiliyeti, – Tozlanma kabiliyeti, – Tozların sağlığa zararlı olması, – Zehirli olup olmaması, – Sıcaklık, – Statik elektrik hasıl etmek, – Taşıma esnasında satış değerlerinin azalması