Transport Tekniği 1 - 2 Transport Tekniği 1 - Slayt 1 • Transport Tekniği insan ve malların bir yerden başka bir yere taşınmasını inceleyen bilim dalıdır. • Transport tekniği, belirli bir amacı gerçekleştirmek için malzemelerin taşınmasını, paketlenmesini ve depolanmasını sağlayan ekipman ile metodlar, hizmetler, işlemler sistemi ve kombinasyonudur. ? En genel anlamda transport tekniğ, her çeşit malın taşınması, paketlenmesi ve depolanması bilimi olarak tanımlanır. ? Son yıllarda transport işleminin uygulama alanları çok genişlemiştir. Taşıma uzak ve yakın mesafeler arasında olabilir. Yalnız trafik araçlarıyla olan taşımacılık anlaşılmamlıdır. ? Transport sistemi mutlaka bir sistem bağlamında incelenmelidir. Bir fabrikanın belirli bir alanında veye departmanında gerçekleştirilen faaliyetler, genelde diğer operasyonları da etkiler. Örneğin, bir deponun verimli kullanımı üretim yapılan atölyedeki çalışmaları olumlu yönde etkileyecektir. ? Taşıyıcı hattın fabrikaya yerleştirme şekli, malzeme akışını iyileştirebileceği gibi tesis, içindeki trafiği engeleyebilir. ? Bu basit örnekler, toplam verimi arttırmak için üretimi destekleyen ve montajı kolaylaştıran transport aşamlarını ve diğer operasyonları, birbirinden bağımsız ve farklı işlemlerolarak görmek yerine bir etkinlik sistemine entegre etmek gerektiğini gösterir. ? Kapsamlı transport tekniği tanımı, yer ve zamanın olumlu değerlendirmesi ve sistem yaklaşımına ilave olarak insan faktrünüde içermelidir. İ n sa n daima transport tekniğinin bir parçasıdır,operasyonun basit veya kapsamlı olması bunu değiştirmez. ? Bir fabrikada çalışan herkesin görev ve sorumlulukları vardır. Mesala, teknisyenler belirtilen prosüdürü uygulamal, amirler fabrikada gerçekleştirilen tüm operasyonları denetlemeli ve amaca yönelik üretim uygunluğunu kontrol etmelidirler. ? Transport operasyonunda da görev alacak personelin mutlaka eğitim almış olması gereklidir. ? Transport tekniği kapsamı içinde iletimle ilgili problemlerin çözümü, basit bir problem olamayıp, bu problemler transport makinalarını kullanalar tarafından çözülemez. “Transport Tekniği Mühendisliği” gibi ayrı bir bilim dalı olarak ortaya çıkmaktadır. ? Operasyonların gerçekleştirildiği alan veya fabrika, sistemin bir parçası olarakkabuledilmelidir. Binanın yapısı, yangından korunma önlemlerive enerjiihtiyacı gibi çeşitli faktörler sistemin işlyiştarzını etkiler. ? Belirtilen kavramlara ek olarak malzeme transportu tanımı,ekonomik olma koşulunu içermelidir. Parçaların ve malzemelerin belirli bir noktaya belirli bir zamanda aktarımı,kabul edilebilir maliyette ise anlamlıolacaktır. ? İşlemin büyüklüğü veya mekanizasyon derecesi gibi tanımda yer almayan faktörler en az yukarıda bahsedilenler kadar önemlidir. Birkaçtemel ekipman gerektiren basit ve küçük transport uygulamaları olabileceği gibi büyük, karmaşık ve otomatize edilmiş sistemler de bulunmaktadır. Transport Tekniğinin İlişkileri ? Transport tekniği işletmeyi en kuvvetli bir şekilde etkileyen entegre bir tesistir. Ama bütün fonksiyonları işletmenin bünyesindeki faaliyetlerle gerçekleştirilir. Bu iş satınalma, malzemekontrolü, envanter hesapları, üretim kontrolü, malzeme hareketlerinde direkt ve mekanik yolların açılması malzemenin partiler, yığınlar veya önceden tayin edilmiş ölçü ve miktarlar konteynerlerle taşınması ve ambalajlanması üretim kontrolü faaliyetleri içinde malzeme iletimini etkileyen hususlardır. ? Transport tekniğinin bir diğer önemli etkiliolduğu alan endüstri mühendisliği bölümüdür. Burada proses mühendisliği, metod mühendisliği iş standartları ve fabrika düzenlenmesi konuları malzeme iletimi ile direkt ilişkisi olan olaylardır. Bu sebeple, endüstri mühendisliği faaliyetleri ile entegre bir şekilde görev yapar. Transport Tekniğinin Tarihçesi ? İki genel periyotta inceleyebiliriz. 1900’a kadar olan dever, diğeride onu takip eden devredir. Millattan 1500 yıl öncesine kadar malzeme taşımanın ilkel gelişmeleri vardır. Ama esas itibariyle mekanik teorilerle M.Ö. 450-1900 arasında gelişmeler olmuştur. Mekanizma anlamda malzeme iletimi konveyörün iletim alanına girme ile gelişmiştir. Bu da 1900’lardan sonra otomobil endüstrisinde yapılan gelişmelerle olmuştur. İletimde mekanizasyon 1940’a kadar devam etmiş ve ondan sonra iletim otomasyon yolu ile gerçekleşmeye başlamıştır. ? Bugün malzeme iltimi tamamen otomatikleşmiş bir endüstri uygulamasıdır. Burada iletim vasıtalarında ilerlemenin olduğu kadar robat teknolojisinin gelişmesinde de bu otomasyon görülmektedir. ? Gücü artırıp çalışma hızını düşüren araçların ilk uygulamalarından birisi kaldıraç ilkesinin vinçlere uygulanmasıdır.. ? Ortaçağ vincin yapım taslağı ? Bilinen ene eski kayıt Gervais adlı bir kesişin tarihnemesinde ortaçağ buluşu oaln vida yardımı ile hızının düşürülmesinde n ve yüklerin kaldırılması için vidalar kullanıldığından bahsedilmektedir. Villard de Honnecourt 13.yüzyılda çok ağır yüklerin kaldırılması amacıyla şekildeki vidalı krikoyu çizmiştir. ? Makaralar ile kuvvetlerin çoğaltılması antik çağda palanga bloklarının bulunmasından beri bilinmkete olup makaralar ortaçağda yaygın olarak kullanılmıştır. ? Ortaçağda kullanılan vinçlere örnekler ? Leonardo da Vinci tarafından taş bloklarını kaldırmak ve taşımak amacıyla tasarlanan çift-dönebilir vinç şekilde görülmeltedir. ? Vitrivius vinci, üstten bir kelepçe iel bağlanıp altta toprak üzerinde ayrık duran iki adet kirişten meydana gelmektedir. ENDÜSTRİYEL TAŞIMA ? Yüklerin bir yere taşınmasında üç temel işlem vardır ; ? Yükleme, ? İletim, ? Boşaltma. ? Bu işlemler transport makinaları tarafından yerine getirilir. Üç işlem aynı makinanın bünyesinde toplanacağı gibi teker teker veya ikili kombinozonlar halinde bulunabilir. ? Bir malzeme, mal veya ürünün bir yerden başka bir yere taşınmasına “endüstriyel taşınma” denir. Bu taşıma işlevi,kaldırmave taşıma makinalrı adı verilen transport makinaları ile sağlanır. ? Endüstriyel ekonomide malzeme taşınmasının önemi büyüktür. Düzenlenmş bir taşıma sisteminden yoksun ( fabrika, maden ocağı, atölye, liman gibi) herhangi bir endüstriyel tesis veya işletme düşünülemez. Bir ürün elde etmek amacıyla tesis içerisinde taşınacak her türlü malzemenin, iletilmesi veya üretilmiş ürünlerinekonomik olarak taşınması, taşıma sistemlerinin doğru ve isabetliseçimine bağlıdır. ? Endüstriyel faaliyetlerin tümünde, günlük yaşantımızın önmli bir bölümünde gerek insanların gerekse ham, yarı mamul ve mamul malların kaldırılması, bir yerden başka bir yere taşınması ve depolanması her an önümüze önemli bir problem teşkil eder. Malların yer değiştirmesi işletme içinde olabileceği gibi farklı işletmeler,şehirler hatta ülkeler arasında da olabilir. ? Bir fabrikaürün haline dönüştürülmek üzere,işlenmiş malzemeler veya yarı mamül malzemelri fabrikaya kadar taşıyarak içeriye almak ve bunları ürün haline getirmek için düzenli bir halde üretim birimlerine dağıtmak ve son ürünleri depolamak ve tüketiciye ulaştırmak üzere fabrika dışına taşımak ve fabrikada üretim artıklarını da uzaklaştırmak için planlanmış dış ve iç taşıma sistemlerine ihtiyaç vardır. ? Bu nedenle kısaca transport diye adlandırılan işler ikigruba ayrılmaktadır. • Uzak mesafe transport işleri ( Dış transport) • Yakın mesafe transpot işleri (İç transport) ? Bu ayırıma rağmen ulaştırma araçlarının yüklenmesi ve boşaltılması işlerinde transport makinalarının önemli bir rol oynaması, transport makinaları ( örneğin bantlı konveyörler)ile malların kilometrelerce uzaklıklara iletilmesi dikkate alındığında, yakın ve uzak mesafe transportun ne kadar iç içe olduğu ve birbirlerini tamamladıkları gerçeği ortaya çıkmaktadır. ? Modern bir endüstriyel işletmede,önceden düzenlenmişbir dış taşıma ve iç taşıma program ve uygulamaları ile sürekli üretim akımı ve üretim işlemleri arasında biruyum gerçekleştirilerek,zaman ve enerji tasarrufu sağlandığında üretimin artması ve üretimin kalitesinde iyileşme olur. Dış Taşıma ? Ham madde, yarı-mamul ürünler, yakıt, ana ve yardımcı maddelerin üretim tesislerine getirilmesi ve son ürünlerin ve üretim atıklarının üretim tesislerinden atılması işlerini sağlar ? Dıştaşıma karadan (kamyon, demiryolu gibi) denizden (gemilerle),havadan (uçaklar) gibi taşıma araçları ile sağlanır . Bu genel taşıma araçlarına malların yüklenebilmesi ve boşaltılması için de, malın cins ve ağırlığına bağlı olarak kaldırma makinaları adı verieln bir grup transport makinalarına ihtiyaç vardır. ? Uzak mesafe transport işleri ulaştırma araçları ile yapılır. Bunlar karada karayolu ve demiryolu taşıtları; denizde gemiler; havada uçak ve helikopter gibi araçlardır. Bu tür araçlarla yapılan taşıma konularımız dışında kalmaktadır. İç Taşıma ? Üretim tesisine (örneğin fabrika içerisine ) alınmış olan malzeme ve malların ambarlara ve üretim birimlerine dağıtımı ve üretim sürecinde birim içi hareketlerin sağlanması son ürünler ile üretim artıklarının tesis içinde belirli yerlere taşınması gibi işlevlere iç taşıma denir. ? Üretim tesisi içerisinde, malzeme ve malların cinsi, ağırlığı gibi fiziksel ve mekanik özelliklerine ve ayrıca bunların kesikli ve sürekli taşınması konumlarına bağlı olarak, her türlü kaldırma ve taşıma makinaları iç taşımada kullanılır. Malzeme İletiminin Tanıtımı ? Malzeme ilminin önemi II. Dünya Savaşından sonra daha fazla ortaya çıkmıştır. Bunlara ait bilgilerin doğru olarak uygulanması, bir işletmedeki tüm proseslerin etkinliğini arttıran ve bu prosesler arasında uyumlu bir entegrasyon sağlayan bir ilimdir. Bunalrın birinci fonksiyonu malzemelerin hareketini sağlamaktır. Ancak bilimselolarakmalzeme hareketinin tam bir tarifi yapılamamıştır. Tarifler malzeme iletiminin içeriğinden ziyade hareketin ne olduğunu açıklamaya yöneliktir. Onun içindirki, malzeme iletimini malzemenin taşınması şeklinde ifade ediyoruz. Ancak bu taşımada hareket, zaman, miktar ve yer faktörleri vardır. ? Dünya standartları kabul edilen “Material Handling Institue” nn yaptığı tarifler şu şekildedir. 1. Malzeme iletimi bir harekettir. Parçalar, mamuller ve her tür malzemeler bir yerden diğer bir yere hareket etmek zorundadırlar. Malzeme iletimi bu işi en etkin bir şekilde yapar. 2. Malzeme iletimi bir zamandır. İmalat prosesinin her kademesinde ihtiyaçlar o yerde istenildiği anda bulunmalıdırlar. Malzeme ihtiyacı bu ihtiyacı ne erken ne de geç kalmamasını sağlar. 3. Malzeme iletimi bir miktardır. İmalat prosesinin her kademesinde ihtiyaç talepleri değişik adette olur. Malzeme iletimi bu kademelerde adet, ağırlık veya hacim olarak doğru miktarlarda ve sürekli olarak bunların sa ğlanmasından sorumludur. 4. Malzeme iletimi bir alandır. İmalat prosesinin ve işletmenin her yerinde alan para demektir. Ambar alanı ya da işlemle ilgili alanlar parasal şekilde değerlendirilirler. İşte malzeme iletimi ile yapılan bir akış modeli sayesinde alan kullanımı ideal bir şekle sokulmuş olur. ? Bu dört elemanı bir araya getirirsek malzeme iletiminin esaslarını tespit etmiş oluruz. Genel tarifte bu esasları oluşturan elemanların birbirinden ayrı olarak düşünmek olamaz. Malzeme iletiminde bu 4 eleman entegre olup bunların performansları malzeme iletimi sisteminin kalitesini teşkil eder. ? İnşaat şantiyeleri, makina sanayi, depolar, limanlar, bürolar vb. yerlerde yapılan endüstriyel taşımada malların sadece kaldırılmadığı , yatay olarak da taşındığı da görülmektedir. Bu nedenle, yakın mesafe transport işlerinde kullanılan araç ve tesislere Kal dırma ve T aşı m a M ak inal arı demek gerekir. Bu makinaların incelenmesiyle birlikte malların depolama teknikleri, tesislerin kullanımı ve işletim sistemlerinin hep birden ele alınmasına da Transport T ekniği denir. ? Bir fabrika tesisinde yapılacak bütün yeni düzenlemeler, her türlü değişiklikler, üretimi arttıracak tüm tedbirler ciddi bir ön çalışmayı gerektirir. Bu amaçla makinalar ve imalat tekniği ile ilgili bilgiler bazı şartlar gözönüne bulundurularak de ğerlendirilir. Gözlemler esnasında yapılmakta olan veya yapılacak olan imalatın çeşidi, imalatın genel çizgileri ve hacmi, transport tekniği ve araçları gibi hususlara özellikle dikkat edilmelidir. Üretilen malların en ekonomik yoldan taşınması önemli rol oynadığından, taşıma sisteminin doğru ve isabetli seçimine özen gösterilir. ? Optimum transport makinasının seçimi ve diğer sistemler ile birleşmesi çalışma düzenine, yerleştirme olanaklarına, geniş bilgi ve tecrübeye ihtiyaç göstermektedir. Transport makinasının seçimi, yerinde çalışma şartlarında malzeme akışının ve maliyetin analiziyle mümkündür. Transport makinalarının seçimi endüstriyel tesisin prodüktivitesi ve rantabilitesini do ğrudan etkilemektedir. ? Endüstriyel tesislerde malzeme akışı ve imalat için mallar ın taşınmasında, kesikli çalışan transport makinaları ve sürekli çalışan transport makinalarından faydalanılır. Kesikli çalışan transport makinaları , çoğunlukla yüklü ve boş çalışmalardan oluş an bir periyod içinde çalışırlar. Taşınacak yükün miktarına veya kaldırma makinasının taşıma kapasitesine bağlı olarak çalışmaları düzenlenir. Parça malların taşınmasında ve özel şartlaraltında dökme malların taşınmasında kesikli çalışan transport makinaları kullanılabi lir. ? Sürekli çalışan transport makinaları , belirli bir zaman içinde aralıksız ve daimi bir akış izleyerek çalışan yük taşıma makinalarıdır. Belirli bir taşıma mesafesinde yükleme yerinden boşaltma yerine kadar sabit veya değişken bir hızla yükleri taşımaktadırlar. Yığın halindeki büyük hacimlerin uzak mesefeye taşınmasında en rasyonel transport makinalarıdır. Sürekli transport makinaları her çeşit malın yükleme, boşaltm a, depolam a işlemlerinde ve imalat esnasında yardımcı eleman ve miktar ayarlayıcısı olarak kullanılmaktadır. ? Endüstriyel tesislerde imalat sürecinin otomatik olması , çalış an işçi sayısının azalması , güvenirlilik, kalite ve ekonomiklik yönlerinden önem kazanmıştır. Sürekli transport makinaları bu otomatizasyon sürecine olumlu katkılarda bulunmakta ve işakışını tesis içinde yönlendirmektedir. ? Parça malların taşınmasında kullanılacak transport sistemlerinin proj elendirilmesinde sürekli transport makinaları ile zemin üstü taşıma makinaları arasında bir seçim yapılmas ı gerekir. Bu seçimde, taşıma rotası, uzunluğu ve değişimi önemli rol oynamaktadı r. Malzeme İletiminin Endüstrideki Yeri ? Bir makinada veya işletmede imalat faaliyetleri, işin yapımı, işin taşınması ve işin kontrolünden oluşan üç temel fonksiyonun birleşmesinden oluşur . ? İşin yapımı ; bir malzemenin şekil değiştirmesi veya parça halindeki malzemenin birleştirilmesi işlemidir. ? Taşıma fonksiyonu, malzemenin makinalar arasında veya proses içindeki hareketleri demektir. Kontrol fonksiyonu işe, başlı başına veya entegre şekilde 1. ve 2. fonksiyonların otomatik olarak çevrimlerinin tamamlanması demektir. ? Bunun dışında malzeme iletiminin 2 fonksiyonunu içine aldığı görülmektedir. Bunlar; hareket ve ambarlamadır. İşletme açısından bu konu çok geniştir. Bu hareketler makinalar, iş merkezleri, kısımlar, binalar arasındaki hareketler olduğu gibi yükleme-boşaltma ve iş yerindeki taşıma hareketleri de vardır. ? 1.kademe, bir işyerinde, 2.kademe bir hat şeklinde düzenlen iş bir iş yerinde, 3.kademe bir kısmın içinde, 4.kademe kısımlar arasında, 5.kademe fabrikalar arasında, 6.kademe firmalar arasındaki hareketi göstermektedir. 7.kademede de bir malzeme kaynağından elde edilen hammaddenin müşteriye intikaline kadar ve oradan sistemi tamamlayan dönüşümü gösteren malzeme hareketinin genel sistemi görülmektedir. ? Örneğin bir otomobil karasörü otomatik olarak bir tünel içinde boya püskürtme suretiyle ve yürür haldeyken boyanır buradan 2. bir tünele girer. 2.tünelin yan taraflarında ısıtıcılar vardır ve bu ısıtıcı lambalar vasıtasıyla araba tünel içinde yürüdükçe kurur. Bu bir metod uygulaması şeklinde malzeme iletimidir. Aynı şekilde bir montaj hattında montajın yapımı için çeşitli malzemelerin gelmesi ve montaj hareketleri yine bu taşıma için bir örnek sayılır. Transport Tekniğinde Sistemler ? Transport sistemi fabrikanın tamamını kapsar, ancak bazı hallerde tedarikçi ve müşteri tesisleri de sisteme dahil edilebilir. Örnek olarak bir üretim sürecinde nakil işlemi, malın iskelede kabulü ile başlar ve kontrol, depolama, işleme, paketleme ile devam eder ve nakliye ile sonuçlanır. Bu operasyonlara malzemeyi sağlayan veya ürünü satın alan firmalar için yapılan yükleme, boşaltma ve aktarma işlemleri eklenebilir. İşletmenin tamamında uygulanan geniş kapsamlı sistem, tesisin farklı yerlerinde işleyen daha basit alt sistemlerden oluşur ve verimli çalışmanın optimizasyonu ancak sistemlerin tüm operasyona entegre edilmesi ile mümkün olur. ? Transport sistemi,büyüklüğünden ve karmaşıklığından bağımsız olarak iki paralel akış içermelidir; bunlar malzemelerin fiziksel akışı ve buna karşılık gelen bilgi akışıdır. Bir parçanın belirli bir zamanda hangi noktada bulunduğu, daha sonra nereye aktarılacağı ve uygulanacak işlemin ne olduğu verilen iş emrinin yerine getirilebilmesi için mutlaka bilinmelidir. Bu nedenle bilgi akışı operasyon kontrolünün temelini oluşturur. ? Sistem tipine bağlı olarak elle, mekanizasyonla veya otomatik kontrol yapılır. En basit yöntem olan elle kontrolde işçi operasyonu sürekli gözlemler, kayıt tutar ve gerektiğinde düzeltme yapar. Konteyner ve paletlerde nakledilen malzemeler için iş ve taşıma emirleri ile kontrol dökümanları hazırlanır. ? Mekanize edilmiş kontrol sistemlerinde durdurma, başlatma, saptırma, biriktirme ve diğer fonksiyonların gerçekleştirilebilmesi için elektrik anahtarları , fotoelektrik üniteler ve benzer donanımlar kullanılır. ? Otomatize sistemler ise bilgi kaydeden ve hareket kontrolü yapan kod okuyucu lazer tarayıcıların kullanımını içerir. Sistem, yüksek kapasiteli bir bilgisayara bağlı lokal birimlerin kontrolü altındadır. Basit alt sistemler ise programlanabilen kontrolörler ve mikrobilgisayarlar yönetilir. ? Pek çok operasyo,yüksekderecede otomatizasyon gerektirir. Sistemler yaklaşımı transport tekniğine uygulandığında aşağıdaki sonuçlar elde edilir: 1. Kontrole daha başarılı adapte olabilme 2. Tedarikçi ve müşteri ile daha iyi koordinasyon 3. Malzeme ve bilginin sürekli akışı 4. Operasyonlar ve departmanlar arasında daha az bekleme 5. Yüksek düzeyde ekipman kullanımı 6. Gelişmiş zaman planlaması 7. Az sayıda hasarlı ürün 8. Düşük maliyet 9. Optimum yatırım kazanc ı 10. Azaltılmış envanter 11. Minimum alan ihtiyacı 12. Güvenli ve sistematik iş prosedürü