Transport Tekniği 1 - 2 Transport Tekniği 1 - Slayt 3 ? Transport tekniğinde kullanılan araçlar, gördükleri iş ve yapı bakımından çok çeşitlidir, bu nedenle üniversal bir sınıflandırma yapmak güçtür. American Materials Handling Society tarafından yapılan sınıflandırmada araçlar yapılarına göre 9 gruba ayrılmıştır: 1- Konveyörler 2- Vinç ve asansörler 3- Konumlandırma ve kontrol araçları 4- Endüstriyel taşıtlar 5- Motorlu taşıtlar 6- Demiryolu araçları 7- Deniz taşıtları 8- Hava taşıtları 9- Konteyner ve paletler İşletme içinde yapılan transport işlemleri açısından yukarıdaki grupların sadece birkaçı önem taşır. Genellikle fabrikalardaki malzeme hareketinde kullanılan araçlar ı 3 grupta toplayabiliriz: 1- Sabit izli araçlar 2- Sınırlı alanda çalışabilen araçlar 3- Geniş ve sınırsız alanda çalışabilen araçlar 1. Sabit İzli Transport Araçları Malzemeyi sabit bir hat üzerinde sürekli olarak veya gruplar halinde taşıyabilen bu araçların başında konveyörler gelir. Konveyörler, malzemeyi iki nokta arasında tek yönlü hareketle sürekli veya kesikli olarak taşıyan sabit veya portatif araçlardır. Transport işleminin zaman, hız ve yer bakımından hassas ve kontrollü bir şekilde yapılmasını sağlayan konveyörler, üretim makineları ile beraber ısıl işlem, kimyasal banyoda temizleme gibi imalatfaaliyetlerinde kullanılır. Fabrika içinde bulunan engellerin üstünden, altından veya çevresinden geçirilebilen konveyörler makas, ek hat veya portatif parçalar eklenerek çok daha kullanışlı hale getirilebilir. Tahrikli ve serbest konveyörlerde malzeme gerektiğinde hareketli hattan sabit bir hata aktarılır, daha sonra durdurmadan veya yavaşlatmadan yine iade edilir. 1. Kaymalı konveyörler 2. Bantlı konveyörler 3. Zincirli konveyörler 4. Pnömatik konveyörler 5. Helisel konveyörler 6. Titreşimli konveyörler Sabit izli transport ekipmanlarının ikinci büyük grubunu elevatör ve asansörler oluşturur. Eğik doğrultuda taşıma yapan, elle veya otomatik kontrol edilebilen elevatörler, büyük ve değişken hacimli malzemelerin naklinde kullanılır. Tahrik gücü elektriksel, mekanik veya hidrolik bir kaynaktan sağlanan asansörler, yalnız düşey doğrultuda malzemeleri taşırlar. 2)Sınırlı alanda Çalışabilen Araçlar İki nokta arasındaki transportu, dizaynı ve çalışma şekli ile belirlenen sınırlı bir alan içinde yapabilen araçlardır. Kren adı verilen bu tür araçların çeşitli tipleri vardır. Bir ucu duvarda sabit bir noktaya dayanan, diğer ucu yine aynı duvardaki başka bir noktaya bağlı olarak haraket edebilen konsollu kren, şilep benzeri gemilerin güvertesinde kullanılan veya limanlarda gemilere yükleme –boşaltma yapabilen krenler sınırlı olmakla beraber oldukça geniş bir alanda taşıma yapabilirler. Köprülü krenler, binanın iki duvarı üzerindeki tekerleklere dayanarak hareket eden çelik konstrüksiyon bir köprü ile kanca ve motorun buluduğu bir arabadan oluşur. Araba ile köprünün hareket doğrultuları birbire diktir, dolayısıyla köprülü kren diktörtgen bir alan içinde her noktaya ulaşabilir. Binanın duvar ve kolonlarının taşıma gücü, malzeme miktarı ve maliyet faktörleri hesaba katılarak yapalan değerlendirmeden sonra dizayna geçilir. Bu aşamada özellikle belirlenmesi gereken karakteristik ölçüler; taşınacak malzemenin maksimum yüksekliği, fabrikadaki tesis ve makinaların maksimum yüksekliği, istenen minimum kaldırma yüksekliği, araba için gerekli boşluk, köprü ile zemin arasındaki yüksekli farkı, köprü açıklığı, köprü gövdesinin kalınlığı, taşınması muhtemel maksimum ağırlık, araba destek tertibatının tipi, motor tipi ve gücü, kaldırılacak yükün minimum yüksekliğidir. Eldeki olanakların ve ihtiyaçların belirlediği bu ölçüler krenin dizaynında esas alınır. Kren imalatçısı firmanın elinde standart ölçülerde değişik tipler vardır, şayet kren böyle bir firmaya ısmarlanacak ise ihtiyaca en uygun tipin seçimi sözkonusudur. Özel durumlarda imalatçının bir standart tip üzerinde bazı değişiklikler yapması mümkündür. 3. Geniş ve Sınırsız Alanda Çalışabilen Araçlar Transport işlemini fabrikanın içinde veya dışında geçişe elverişli herhangi bir rotayı izleyerek yapabilen araçlardır. Hareket yolu, ray veya benzeri bir yolla sınırlı olmadığından taşıma alanı bakımından son derece esnek araçlardır. En büyük üstünlükleri hareket yeteneklerinin yüksek, kullanımlarının kolay ve hızlarının yüksek oluşudur. Belirtilen avantajları ve yardımcı donanımların kolaylıkla takılabilme imkanının olması bu araçların her an servise hazır bulunmalarını ve her şekildeki parçayı rahatça taşımalarını sağlar. Ancak sürekli taşıma yapamadıkları için kullanım verimleri düşüktür. Bu gruptaki araçlar (a) insangücü ile, (b) forkliftler, (c) endüstriyel traktörler İnsangücü ile itilerek taşıma yapan iki veya dört tekerlekli el arabalarını önlerinde yeralan çatal veya platform, yükü taşıyan paletin altına sürülerek yükleme yapılır. Elle veya motorla çalışan bir hidrolik mekanizmanın sağladığı kaldırma yüksekliği, yükü ancak yerden kesecek kadardır. 2.5 tona kadar ağırlık taşıyabilen el arabası, bir işçi tarafından itilerek yükün varacağı noktaya getirilir ve boşaltma yapılır. İş akışının düzensiz ve belirsiz olduğu atölyelerde en ekonomik taşıma araçlarıdır. Yükleri yatay olduğu gibi düşey yönlerde de taşıyabildiğinden ayrı bir üstünlüğe sahip olan forkliftlerde tahrik gücü bir benzin, dizel veya elektrik motorundan alınır. Önde bulunan platform, çatal veya çubuk gibi değişik şekildeki parçalarla her türlü malzemenin transportu mümkün olur. Taşıma kapasitesi bakımından 0.5 ile 10 ton arasında değişen tipleri vardır. Nakledilecek malzemenin üzerine yerleştirildiği platform veya çatal, hidrolik mekanizmelaryardımıyla yatay doğrultuda hareket ettirilir. Bu araçlar, 150 cm genişliğinde bir koridorda hareket edip kapasitesi dahilindeki yükü 3 ile 8 metre arasındaki yüksekliğe kadar kaldırabilmektedir. ? Depolamada hacimden yararlanma açısından büyük avantaj sağlar.Forkliftlerin seçiminde sadece kapasitenin göz önüne alınması yetersizdir. Bu araçların manevra kabiliyetleri çok yüksek olduğundan dar yerlerde hareket edip dönme yapabilirler, ancak fabrika veya depodaki boşluklar ile alınması düşünülen arabaların dönme yarıçaplarıkarşılaştırılmalıdır. Diğer taraftan yükün ağırlığı kadar yoğunluğunun ve ağırlık merkezi konumunun da göz önüne alınması gerekir. Özellikle yükseğe kaldırmada aracın dengesinin bozulup devrilmemesi için karakteristik boyutlar önceden belirlenmelidir. Malzeme Taşıma Sistemlerinin Analizi Malzeme taşımacılığı birçok üretim ve dağıtım sistemlerinde vazgeçilmez bir elemandır. Buna rağmen aynı zamanda malzeme ve ürünlere herhangi bir değer katmamaktadır ve tersine maliyetleri artırmaktadır. Ayrıca ürünlerin son satış fiyatını %30 ila %60 oranında taşıma maliyetleri etkilemektedir. Bu nedenle malzeme taşıma sistemleri mümkün olduğunca etkin ve verimli dizayn edilmelidir. Malzeme taşımacılığın doğal sorunlarını çözmekte ve üretim sistemlerini analiz etmede aşağıdaki aşamalar takip edilir; 1. Problem(ler)i açıkla ve tanımla. 2. İlgili bilgileri topla 3. Plan oluştur. 4. Çözümü uygula Maalesef mühendisler malzeme taşıma problemi ortaya çıktığında direkt olarak 4 no.lu aşamaya atlamaktadırlar ve problemin semptomlarına göre taşıma ekipmanları aramaya başlamaktadırlar ancak problemin kökenine inmemektedirler. Temel problemi bulmak yukarıda sayılan dört aşamanın sırasıyla uygulanmasını gerektirmektedir. 1.Problemi Açıklama ve Tanımlama Yeni bir tesis yaratmak için, problemi açıklama ve tanımlamanın en iyi yolu ilk önce tesislerimizde ürettiğimiz ürünlerin parçalarını, dizaynlarını çok iyi tanımamız gerekmektedir, bunların yan üreticiler tarafından yapılmış olanlarını da aynı şekilde bilmek lazımdır. Bundan sonra tesis içinde yapılan ürün ve parçaların üretilirken hangi proseslerden geçtiğini ayrıntılı olarak incelemelidir. Ayrıca her parça ve ürün için yapılmış zamanlama programlarını, ne kadar üretildiğini ne kadar zamanda üretildiğini yıllık, aylık, haftalık, günlük üretilen parça ve ürün adetlerini de öğrenmelidir. Son olarak ne kadar, ne hacimde ve ne kadar alanda malzeme transportunun gerçekleştirileceğini ve bunların değer tesis içinde yerleşiminin nasıl olacağını öğrenmelidir. İdeal olarak yeni bir tesis için malzeme transprotunu yapmakla sorumlu takım veya kişi ilk ürün dizayn aşamasından prosesleri oluşturma, zaman planlaması ve yerleşim planı aşamalarında yer almalıdır. Tesis operasyona başladığında çalışmalarda yer almak ile yapılan doğru zamanlı mühendislik etkin ve efektif malzeme taşımasını sağlayacaktır. Varolan bir tesiste, problemi açıklamaya ve tanımlamaya başlamanın en iyi yolu tesisi gezmek ve çeşitli proseslerin malzeme taşıma sistemlerinin durumunu incelemektir. Bir kontrol listesi tutmak iyi bir fikirdir, “Malzeme Transportunun 20 İlkesi” adlı Materyal Transportu Enstitüsü (MHI) listesidir. Problem tanımlanınca, çalışma alanında tanımlanmalıdır. Örneğin eğer zorluklar bir tek bölgede yoğunlaşıyorsa çalışma bölgesi olarak bu bölge tanımlanmalıdır. Örneğin ambar kabul alanı denilir ve çalışmalar bu bölgede yoğunlaştırılır. Sorunun nedeni yer azlığı mı ? yoksa ambar kabul personelinin eğitiminin eksik olmasından mı ? problemi tanımlarken kim?, ne ?, nerede ? gibi temel sorulara cevap vermeliyiz. 2. Bilgi Toplama Yukarıda sorulan sorulara cevap verebilmek için ilgili bilgiler toplanmalı ve analiz edilmelidir. En azından bilgi toplama ve analizi üretilecek olan ürünler, her ürün için üretim prosesleri (fabrikasyon, yönetim vs.) , her ürünün üretimi için göz önünde bulundurulması gereken zaman palanı ve üretimi destekleyici tesis yerleşim planı (üç boyutlu yerleşim) ile ilişkili olmalıdır. Bazı faydalı bilgiler yönetim, şefler, operatörler ve satıcılar ile mülakat yaparak teknik veya satış dilinde yahut kişisel gözlemlerin elde edilebilir. Buna rağmen en iyi bilgi sistematik bir şekilde materyallerin akışını ve tesis içindeki hareketlerini şemalandırarak elde edilebilir. Çeşitli grafik yöntemler bu iş için kullanılmaktadır. ? Malzeme Taşımacılığının 20 Kuralı Endüstriyel Depolama Teknikleri Depolama ihtiyacının ve işleminin varlığı çok eski zamanlara dayanmaktadır. İnsanlar ilk olarak temel ihtiyaç maddelerinin, yiyeceklerinin çevre ve iklim koşullarından nasıl etkilendiğine şahit olarak onları kapalı yerde korumak amacıyla depolama yoluna gitmişlerdir. Uygarlığın gelişimiyle birlikte de gerek uygulama ve kapsam, gerekse de amaçları açısından değişimlere ve gelişmelere uğramıştır. İnsanlar ihtiyaç maddelerini uzun süreler boyu (örneğin kışa saklamak için) depolamışlardır. Ticaretin ve rekabetin gelişmesiyle depolama, bir işlem olmanın yanı sıra teknik olma özelliğini kazanmıştır. Sonsuz sayıda tüketim malının üretildiği ve pazarlandığı yaşadığımız çağda ise her saniye değer kazanmıştır ve özellikle günümüz sanayisinin ve ekonomisinin gelişim yönü, üretim ve işletmedeki süre gelen aksaklıkları minimum düzeye indirgeyerek, karı yükseltmek; zaman kaybını ve bundan doğacak zararları en aza indirmek en büyük amaçtır. ? Üretime giren hammaddenin veya üretimden çıkan yarı mamul ve mamulün taşınması sırasında bilgi ve tecrübe eksikliklerinden doğan zararların tesisler için en aza indirilmesi, tesisler için çok büyük bir önem taşımaktadır. ? Depolama sistemlerinin iyi tanınması ve hangi malların nasıl depolanacağının bilinmesi, malları depolarken ve depodan gerekli yerlere iletirken günümüz için çok önemli olan zaman ve enerji tasarrufu sağlanmaktadır. Depolama Fonksiyonu Malların ihtiyaç duyuluncaya kadar tutulmasını hedefleyen depolama, malların kaynaktan alınmasını, kullanıcının talebine kadar saklamasını, istek halinde malların depodan taşıtlara yüklenmesi ve kullanıcıya ulaştırılmasını içerir. Depolama, malların hareket durumunda olmaması halidir ki bu bir mekanı kapsar. Depo ise, malların zamana bağlı amaçlarına uygun bir şekilde yerleştirme ve boşaltma işlemleri arasındaki zamanda bekletildikleri mekana verilen isimdir. Transport tekniğinin önemi depolanacak malların yer değiştirmelerinde gösterirken, depolama tekniği bu malların depolanması için gerekli teknik malzemeleri ve ekipmanları bünyesinde belirtir. Modern depolama tekniği artık transport makinaları, raf transport gereçleri, krenler, vinçler ve rafların yanı sıra bu kompleks yapısallığın idaresi için gerekli donanım ihtiyacını da beraberinde getirmektedir. Artık tam otomasyonlu depolama sistemine sahip, tam otomasyonlu fabrika kavramı oluşmuştur. İstiflemek, iletimini sağlamak, kontrol etmek, tartmak vb. gibi depoda yapılması gereken işlerin mekanizasyonu depolama tekniğinin en temel taşlarından birini oluşturmaktadır. Taşıma araçları da depo işletmesinin değişken talep ve şartlarına iyi uyum sağlamalıdırlar. Kaynaklara ve müşteri ihtiyaçlarına göre bir deponun en önemli hedefleri şu şekilde açıklanabilir: • Depo alanının verimliliğini arttırmak • Depo araç ve gereçlerinin kullanımı verimliliğini arttırmak • Depo planına sadık kalmak • Bütün mallara ulaşılabilirliği maksimuma çıkartmak. • Bütün parçaların korunmasını sağlamak. Bir depo sistemi iki şekilde oluşturulur: eski bir depoyu revize ederek veya yeni bir sistem kurarak. Yeni bir sistemin kurulması durumunda ilk düşünülmesi gereken sistem karakteristik verimidir. Burada verimden kastedilen, malın depolanması ve dağıtılması işleminin en kısa sürede ve en az hatayla yapılaması yeteneğidir. Yeni bir sistemin kurulmasının getirdiği avantaj, konstrüksiyonun ürüne (mala) göre yapılabilmesidir. Böylece mal akışı en uygun şekilde ayarlanarak sistem yüksek verimli duruma getirilebilir. Depo Tesisleri ve Yönetimi ? Depolama tekniği ve depodan optimum faydalanma yöntemleri modern işletme tekniğinde önemli konular arasına girmiştir. Son yıllarda bu gibi problemlerin çözümü yüksek tavanlı depolarla mümkün olmuştur. ? İlk zamanlarda depo deyiminden, içine az veya çok sayıda mamul veya hammaddenin saklandığı, korunduğu mahaller anlaşılır, depo kayıtları da çoğunlukla elle yürütülürdü. Bu nedenle, depo kayıtlarına göre mevcut görünen bir malın bulunmayışı sıkça görülen olaylardandı. Böylece bazı mallar ancak müteakip sayımda ortaya çıkabilirdi. Ne var ki, böyle bir durumda sözkonusu malın fiyatı hayli düşmüş ya da hurda fiyatına gelmiş olurdu. Bu türden hataların oluşmasının başlıca sebebi, insanoğlunun noksanları ve kusurlarıdır. Bu nedenle, yıllarca önceden başlamış olan bir çalışma; depolardaki insan faaliyetlerini mümkün mertebe sınırlamayı hedef almıştır. Artık insanoğlu depodaki faaliyetlerinde, elektronik düzenlerin dolaylı kontroluna girmiştir. Bu alandaki rasyonelliştirme hareketlerin, modern taşıma düzenlerinin depolarda kullanılması gereği ortaya çıkmıştır. Son yıllarda geliştirilen pek çok taşıma düzenleri, depolardaki, biraz önce bahsedilen aksaklıkları ortadan kaldırmıştır. Modern depolama tekniği; “malzeme akışı” , “tarih akışı” ve “enerji akışı” gibi faktörleri bir araya toplamıştır. Depoları “Statik” ve “Dinamik” depolar olarak ikiye ayırmak mümkündür. Statik Depolama Statik depolamada stoklanacak mal (üretimi tamamlanmış mal) depoda uzun süre kalır. Dinamik depolamada mal burada sadece kısa bir süre bekler. Başka bir deyişle mal burada geçer, akar. Statik depo akışı Dinamik Depolama Dinamik depolar ise mamul malların kısa süreler için depolanmalarına hizmet eden tesislerdir. Bunların en belirgin yönleri, çok çeşitli mallara hizmet etmelidir. Dağıtıcı (Distribütör) depolar, dinamik depolara örnek teşkil ederler. Depoların Sınıflandırılması Parça (Birim) Mal Depoları Birim (parça) mallar, birbirlerinden ayrı şekilleri olan, boyutları farklılık gösteren mallardır. Parça malların taşınması ve depolanmasına etki eden faktörler parça malların boyutları, ağırlıkları, hacimleri, biçimleri vb. özellikleridir. Parça malların belirli bir şekli ve boyutlarının olması, depolama ve taşımayı dökme mallara göre daha zorlaştırır. Parça malların depolanmasında; paletler, raflar, modüler çekmeceler, kutular, konteynerlar, açık alanda istifleme, mobil raflar vb. kullanılır. Birim mal depolarını oluşturan yapıların başlıca görevi depo malını dış dünyanın etkilerine karşı korumaktır. Dökme Mal Depoları Dökme mallar, hacimsel ve belli bir şekil verilmemiş, paketlenmemiş olarak taşınan ve depolanan mallardır. Bunlar belirli bir şekli olmayan irili ufaklı parçalardan oluştuğu gibi sıvı hallerde de bulunabilirler. Dökme malların depolanmasında çeşitli kaplar, silolar, depolar, yığma alanları kullanılır. Dökme mal depoları genelde açık hava veya yarı kapalı depo şeklinde inşa edilirler. Bunlar hava şartlarına karşı hassas olmayan malzemeler için kullanılırlar. Transport Sistemi Seçimini Belirleyen Kriterler İncelenen çeşitli sistemler arasında en uygun olanının yani en ekonomik transport sisteminin seçiminde yol gösterici ana kurallar şunlardır: Taşıma mesafelerinin kısaltılması: Gereksiz transport işlemi maliyeti yükseltir, fakat ürünün değerini artırmaz. Bu sebeple imalat hatlarında iş istasyonları arasındaki uzaklıkların minimumda tutulması gerekir. Transport tekniği, tesisin işyeri düzenleme planına ve depolama etütlerine bağımlıdır, dolayısıyla bu sistemlerin birlikte incelenmesi gereklidir. Malzemenin taşınacağı uzaklıkların analizi ve metrajı tezgahların, donanımın ve iş istasyonlarının yerlerinin yeniden düzenlenmesine, imalat iş sırasının değiştirilmesine yol açabilir. Transport işlerinin mümkün mertebe sürekli ve rutin hale getirilmesi: Böylece birim zamanda aynı donanımla daha çok sayıda veya ağırlıkta mal taşınabilir ve bu oran içinde parça veya ağırlık başına transport maliyeti azalır. Sürekli imalat hatlarında mekanik donanımların kullanılması: Malzeme hareketlerinin sürekli olduğu tesislerde elle taşıma yerine mekanik ekipman kullanımı zaman ve para bakımdan ekonomiktir. Gereksiz ekipman yatırımlarının tekrarını imkan verme: Özellikle büyük çaplı işletmelerde her bölümün kendine ait transport donanımına sahip olma eğilimi engellenmezse gereksiz yere fazla yatırım yapılır. Amaç,yatırımları en verimli şekilde yapmak olduğuna göre işletmede malzeme taşıma sistemleri bir bütün olarak incelenmeli ve bir elden işletilmelidir. Bu yolla standart transport donanımı oranı arttırılır ve ekipmanın zaman zaman fabrikada doğacak tıkanma yerlerine yani darboğazlara kaydırılması mümkün olur. İşyeri düzeni planları a) Transport maliyetleri, tezgah ve iş istasyonlarının yerleri işyeri planında değiştirilerek, atölyeler yeniden yerleştirilerek ve iş istasyonları arasında mekanik taşıma donanımları kullanılarak düşürülebilir. b) Tıkanıklık masrafa yol açtığından malzeme hareketlerinin hızlı, düzgün ve kesintisiz olması için atölyelerde yeter genişlikte açıkça belirtilmiş bölümler ve özellikle geçici depolama yerlerinin ayrılması gereklidir. c) Bir fabrikada kapılar, döşemeler, tavanlar, rampalar ve asonsörler tesisin transport donanımının bir parçası olduğu düşünülerek planlanmalıdır. d) Muhasebe envanter ve üretim kontrolü yöntemlerinin verimli bir malzeme hareketi sistemine göre belirlenmesi gerekir. Transport sistemi tasarımı a) Taşıma ağırlık ve uzaklık bakımından mümkün olduğunca azaltılmalı, ters orantılı olarak akış hızı artırılmalıdır. b) Getirilen malzeme tezgaha en yakın noktada indirilmelidir. c) Bir işlemden çıkan malzeme sonraki iş istasyonuna en uygun konumda gönderilmelidir. d) Bazı üretim operasyonlarında mümkünse malzeme yerine işçi hareketi kullanılmalıdır, bu uygulamada maliyet daha düşük olacaktır. e) Malzemenin kendi ağırlığı ile hareket edebileceği durumlardan en fazla şekilde yararlanılmalıdır. Transport donanımının seçimi a) Sürekli veya kesintili hareket halinde olan ve hareket hattı sabit olan ufak taneli malzeme için konveyör sistemlerinden yararlanılmalıdır. b) Akış yolu değişken transport işleminde standart ağırlık veya hacimde malzeme yüklü kaplar yani birim yük sistemi kullanılmalıdır. c) Sürekli akış halinde mekanik, hidrolik veya pnömatik bir sistem kullanmak en ekonomik yöntemdir. Transport Ekipmanlarını Karakteristikleri Fabrikalarda transport işleminde kullanılan donanımlar, dizayn, performans, gördükleri iş, fiyat gibi faktörler açısından çok çeşitlidir. Yeni ekipman alınırken yüzlerce çeşit aracı kendi özelliklerine göre ayrıntıları ile değerlendirmek ve diğerleri ile kıyaslamak oldukça güçtür, bu nedenle donanımları bazı ortak özelliklerine göre karşılaştırmak daha uygundur. Farklı yapıdaki taşıma ekipmanlarını karşılaştırma imkanı sağlayan bu kriterler şöyle sıralanır: Esneklik Taşınan malzeme ve parçalar, genellikle büyüklük, ağırlık, cins ve miktar bakımından büyük farklılıklar gösterirler. Ayrıca transport şekli ve uzaklığı, üretim yöntemleri ve iş akışı tipleri arasında da önemli ayrılıklar bulunabilir. Buna işyeri düzeni, mamul ve imalat metodlarından zaman zaman yapılan değişiklikler de eklenirse transport donanımının ne kadar farklı şartlar altında ve farklı amaçlara aynı anda hizmet etmesi gerektiği ortaya çıkar. Bu bakımdan ekipmanın taşıma kapasitesinin ayarlanabilir ve çok amacak hizmet edebilir, yani esnek olması tercih edilmelidir. Transport araçlarının fabrikanın değişik yerlerinde kullanılabilmeleri, boş kapasitelerini değerlendirme açısından önem taşır. Çalışma Alanı İhtiyacı Taşıma aracının yükleme, boşaltma ve hareket edebilmek için ihtiyacı olana alan veya hacim küçük olmalıdır. Buradan kazanılacak boşluklar, doğrudan üretime yönelik amaçlarla veya depo olarak kullanılabileceğinden transport araçlarının maliyetinde görünmeyen veya dolaylı bir tasarruf sözkonusudur. Bazı tip araçlar, fabrikada sabit bir yer işgal eder, dolayısıyla belirli bir alandan yararlanma olanağı hiç yoktur. Aynı işi yapan fakat gerektiğinde yeri değiştirilebilen bir ekipmanın bu durumda daha avantajlı olması mümkündür. Ancak hareket eden araçlar için ayrıca bir hareket boşluğuna ihtiyaç vardır. Başka bir şekilde kullanım olanağı bulunmayan boşluklara yerleştirilebilen araçlar, hacimden yararlanma bakımından en avantajlı durumdadırlar. Tavana asılı raylı konveyör gibi taşıma sistemleri, ilk yatırım maliyetleri ve binanın yapısı elverdiği takdirde tercih edilir. Forkliftler ise istif yüksekliği ile tavan arasındaki boşluğu azaltarak kullanım olanağı bulunmayan hacmi faydalı hale getirir. Denetim ve Kullanım Kolaylığı Her transport aracı veya sistemi, bir çeşit yönetim ve denetime muhtaçtır. Tam otomatik sistemler dahi bir ilk ayarlamayı ve arıza anında müdahaleyi gerektirir. Montaj hatlarında kullanılan konveyörlerde sürekli kontrol ve belirli noktalarda elle yükleme veya insan müdahalesi zorunluğu vardır. Taşınan malzemenin miktarı ve frekansı arttıkça insangücü kullanma oranı ve denetim sıklığı da artar. Bütün bu faaliyetler, tansport sisteminin işletme maliyetini yükselten faktörlerdir. Eğer sistemin dizaynı, denetime az ihtiyaç gösterecek şekilde yapılmış ise veya az bir insangücü kullanmakla boş kalma süreleri kolaylıkla kısaltılabiliyorsa önemli bir maliyet avantajı sağlamak mümkündür. Hız Hareket oranı veya taşıma hızı, transport sisteminin ekonomiklik analizinde önemli bir faktördür. Transport hızı, sabit veya değişken olabilir. Tekerlekli taşıma araçlarının tamamında hızın değişken ve belirli yükte bilinen maksimum düzeyde olması istenir. Aracın kısa sürede maksimum hıza erişmesi, doğrudan taşıma süresini dolayısıyla çalıştırma ve işçilik maliyetlerini azaltır. Bir montaj hattında ise üretim hızı, konveyör hızı ile ayarlanmak isteniyorsa hızın değişken olması şarttır. Güç Transport araçlarını tahrik edecek gücün cinsi ve kaynağı, seçimde önemli rol oynar. Tahrik gücü şebeke elektriği, akümülatör, benzin ve dizel motorları, hidrolik güç ve yerçekimi gibi kaynaklardan sağlanır. Mümkünse öncelikle yerçekiminden yararlanma yoluna gidilmelidir. Şebekeden aldığı elektrikle çalışan motorların tahrik ettiği sistem, ikincil olarak düşünülmelidir. Yangın ve patlama tehlikesinin fazla olduğu yerlerde akümülatör kullanılır. Fabrikanın durumu, imalat tipi ve çevre şartları, transport sistemindeki güç kaynağının seçiminde sınırlayıcı faktörlerdir. Taşıma Kapasitesi Çeşitli transport sistemlerini, ortak bir taşıma kapasitesi ölçüsü ile değerlendirmek güçtür. Taşıma şekli,hız ve çalışma süresindeki belirsizlikler, sistemleri bu faktöre göre karşılaştırmayı güçleştirir. Bununla beraber benzer araçlar, taşıyabilecekleri maksimum yüklere göre kıyaslanabilirler. Hareket Yolu Taşıma aracının geçeceği yol, sabit veya değişken olabilir. İmalat işlemleri ve taşınacak malzemeler, standart ise taşıma yolunun sabit tutulma olanağı vardır. Montaj hatlarında işlemler ve parçalar her aynı sırayı takip ettiğinden transport, sabit haraket yollu konveyörlerle yapılır. Sipariş imalatında işler değişik ve taşıma yerleri işten işe farklı olduğundan forkliftlerin kullanımı daha uygundur. Fabrika Düzeninin Transport İşlemlerine Etkisi Transport işlemlerinin toplam imalat faaliyetlerinin verimi üzerindeki etkisi son derece büyüktür. Bu işlemler, tezgahların ve onları çalıştıran işçilerin verimine, tezgahlar arasında bulunması gereken yarı mamul envanterinin miktarını ve imalat genel giderlerine (planlama, programlama ve işyeri düzenlemede yer gereksinimine bağlı olarak) doğrudan etki ederler. Transport ekipmanlarının seçimine en fazla etki eden önemli değişkenlerden biri de malzemenin imalat işlemleri süresince fabrikada izlediği yol diğer bir deyimle akış şeklidir. Malzeme akışı tipleri öncelikle fabrika binasının tek veya çok katlı olmasına göre yatay ve düşey olmak üzere iki grupta toplanır. Yatay malzeme akışı tipleri ve kombinasyonları aşağıda veriliştir. Çok katlı binalarda yatayın dışında düşey malzeme akışı yani katlar arasında transport sözkonusudur. Yan tarafta bir düşey malzeme akışı tipleri görülmektedir. Fabrika Yerleştirme Düzenleri Genel malzeme akışı konusunda bir karar verildikten sonra makinaların ve iş istasyonlarının konumlarının saptanmasına geçilir. Bunun için belirli formüller veya yöntemler yoktur. Her problemin kendi özelliklerine göre mantığa dayalı prensiplere uyarı en uygun yerleştirme düzeni bulunmaya çalışır. Araştırmada izlenecek en uygun yol deneme-yanılma yöntemidir. Alternatif çözümlerden amaca en uygun olanı tespit edilir. • Prosese göre yerleştirme Sipariş üretiminde tercih edilen bu düzende makinalar, cinslerine veya gördükleri işlere göre gruplandırılarak yerleştirilir. Ekipman kullanımında esneklik sağlayan prosese göre yerleştirmede yükleme işlemleri oldukça basittir. Tamir ve bakım nedeniyle üretim aksamaları, minimum düzeydedir ve transport ekipmanı çok çeşitli işlerde kullanılabildiğinden yatırım masrafları düşüktür, ancak taşıma miktarı ve süresi fazladır. ? Mamule göre yerleştirme Makinalar, bir mamulün hammadde halinden son şeklini alıncaya kadar izlediği yol üzerinde işlemlerin gerektirdiği sıraya göre dizilirler. Sürekli üretime uygun bu tip yerleştirme düzeninde her mamul için ayrı bir üretim hattı oluşturulabilir. İş akışının düzgün ve transport işlemlerinin az olduğu mamule göre yerleştirmede üretim akışı hızı en yavaş prosese bağlıdır. Kolay kontrol edilebilen sistemin yatırım miktarı yüksek ve esnekliği sınırlıdır. ? Sabit pozisyonlu mamule göre yerleştirme Mamulün taşınamayacak kadar ağır veya büyük olması halinde makinalar üretim yapılacak alana taşınır ve uygun şekilde yerleştirilir. Malzeme hareketinin minimum olduğu bu tip yerleştirmede bağımsız ekip çalışması uygulandığından taşıma işlemlerinin organizasyonu kolaydır. Ancak transport donanımının mamulün bulunduğu yere aktarılması ve yerleştirilmesi yatırım maliyetlerini artırır. Bir fabrikada üretkenlik açısından belirtilen tiplerden sadece birine göre yerleştirme yapmak yerine üç tipin karışımından oluşan sistemler planlanır. Uygun tasarımların oluşturulmasında en önemli kriter transport maliyetleridir. Her yerleştirme tipinin üzerinde çalışılan proje açısından yararlı ve sakıncalı yanları belirlendikten sonra bunlar sayısal değerlere dönüştürülür, böylece işletme için en uygun yerleştirme kombinasyonu bulunur. Transport Masrafları ? Masraflar, farklı amaçlar için özel olarak tanımlanırlar. ? Transport donanımı ve yük taşıyıcılar ? Sürücüler ve operatörler ? Bakım atölyesi ? Depo ve işletme tesisleri ? Yönetim ve idare