Genel Türk Siyasal Yaşamı - II Hazırlayan: EMEL KUM Kamu Yönetimi 4 030423034 1 Türk Siyasal Ya Türk Siyasal Ya Türk Siyasal Ya Türk Siyasal Yaşamı 2 amı 2 amı 2 amı 2 Ders Notları Ders Notları Ders Notları Ders Notları ( Final ) ( Final ) ( Final ) ( Final ) 1971 muhtırasından sonra 1973’de cumhurbaşkanlığı seçimleri yapıldı 2 parti uzlaşıp darbe girişimine son verdi ve cumhurbaşkanı Fahri Korutürk seçildi. 1973’te genel seçimler yapıldı AP zaferi beklenirken CHP Bülent Ecevit’le %33 oyla birinci parti çıkmayı başarır. Bülent Ecevit popülerdir ve sağ oylar bölünmüştür. AP 199 m.v (milletvekili), CHP 185 m.v çıkarmıştır. CHP kapitalist tarım bölgelerinin oyunu alır, Bülent Ecevit eski çalışma bakanıdır ve CHP ortanın solu sloganıyla yoksul kesimin de oyunu alır. Necmettin Erbakan başkanlığında MSP %11 oy aldı, AP ayrılanların kurduğu başkanı Ferruh Bozbeyli olan Demokratik Parti 45 m.v çıkarmış. AP seçmen tabanı dağılmıştır MHP’ de 3 m.v çıkarır. CHP’den kopanların kurduğu CGP ( cumhuriyetçi güven partisi) başkanı Turhan Feyzioğlu’dur. Sanayileşmiş kent merkezleri CHP, batı ve ortanın kapitalist tarım merkezleri DP, doğu ve güneydoğu Anadolu MSP, orta ve iç Anadolu, geri kalmış bölgeler MHP, Dstanbul, Dzmir, Ankara, Adana’da kent içinde geçer li oyların yarısını alır. TBP (Türkiye Birlik Partisi) %1 oyla 1 m.v çıkarır. Alevilerin partisi CGP %5.5 oyla 13 m.v çıkarır. Birinci parti CHP’dir ama diğer partiler sağda olduğu için uzun bir süre hükümet kurulamayacaktır. Sağ patiler CHP ile koalisyona girmek istemiyorlar ama kendi aralarında da anlaşmaya varamıyorlar. 26 Ocak 1974’te ilginç bir hükümet kurulur, CHP ve MSP koalisyon hükümeti kurulur. MSP kapatılan bir partinin devamıdır ve bu koalisyon MSP açısından önemlidir, artık siyasal sisteme katıldığının meşrulaştığını gösterir. Bu hükümet uzun ömürlü olmaz. Türkiye ve Yunanistan arasındaki Kıbrıs ve ege suları sorunu, Zürich ve Londra anlaşmalarıyla Kıbrıs’ta bağımsız cumhuriyetin kurulmasıyla son bulmuştu. Yunanistan’da 1967’de askeri darbe gerçekleşmiştir 74’de hala işbaşındadırlar. Bu albaylar cuntasının kışkırtmasıyla Kıbrıs’ta 74’de darbe gerçekleşir başpiskopos Bakaryus’u indirirler. Türkiye’yi de müdahale için çağırırlar ama Dngiltere müdahaley i istemez. Bu arada ABD ve Türkiye arasında da bir gerginlik vardır, ABD Türkiye’nin haşhaş ekmesini istemez. 20 Temmuz 1974’te Türkiye müdahale eder ve Kıbrıs çıkarması başlar. Bu müdahale 22 Temmuzda ateşkesle sona erer, karşılıklı görüşmelerden sonuç çıkmaz. 14–16 ağustos’ta ikinci Kıbrıs çıkarması gerçekleşir. Türkiye’ye tepkiler olumludur çünkü Kıbrıs’ta faşist yönetim vardır. Bu çıkarmayla Ecevit’in popülaritesi artmıştır. MSP’ de Kıbrıs çıkarmasını kendisinin istediğini iddia ediyor ve koalisyon dağılmaya başlıyor. Koalisyon sağlanamaz ve 17 kasım 1974’te teknokrat ve bürokratlardan oluşan Sadi Irmak hükümeti kurulur. 17 güvenoyu alır ve aylarca görev yapar. 1 Mart 1975’de Sadi Irmak başbakanlık görevini kabul etmez ve Bülent Ecevit’te kabul etmeyince hükümet kurma görevi bir kez daha Süleyman Demirel’e verilir. Bu hükümet aylarca görevde kalır ve bu sürede sağ partiler kendi içlerindeki sorunları çözmek için zaman kazanır, birleşme sağlarlar. 12 Mart 1975’de AP, MSP, MHP, CGP ve bağımsızlardan oluşan 1. Milliyetçi Cephe olarak anılan koalisyon hükümeti kurulur ve 218’e karşı 222 güvenoyu alır. 1970’lerin ikinci yarısı Türkiye için sıkıntılıdır. AP, CHP ile koalisyona yanaşmaz ve temel politikaları sağ partileri yanına çekip CHP’yi kapatmaktır. Koalisyona giren diğer sağ partilerin hedefleri ise iktidarın hizmetlerinden yararlanıp ayakta durmaktır. MSP Bu hükümetten en zararlı çıkan CGP olur, 77’de m.v sayısı düşer. CGP Atatürk milliyetçiliğini savunur, MSP milli görüşü savunur, AP ise milliyet kalkınmaktır der. Yani hepsinin milli görüşü de farklılık gösterir. Kendi aralarındaki bu mücadeleden dolayı sola karşı birleşemezler. Bu dönemde ekonomi çok kötü, 1973 dünya ekonomik bunalımı yaşanmış, petrol krizi var, 1973 4. Arap-Dsrail sav aşı var. Suriye ve Mısır orduları Dsrail’i dağıtıyordu ve ABD fiilen müdahale etti. Enflasyon yükselir. Kıta sahanlığında petrol arama gibi meseleler var. Bu arada senato kısmi yenileme seçimleri yapılmış ve 32 de biri yenilenmiştir, CHP yükseliş gösterir. Hazırlayan: EMEL KUM Kamu Yönetimi 4 030423034 2 Türkiye’nin dış politika sorunları, ABD’nin silah ambargosu, petrol fiyatları ile ekonomi kötüleşmiş ve 75’ten sonra yeniden silahlı çatışma ortamına sürüklene bilir. 1977 seçimlerinde CHP en yüksek oyu alır, %41 oy ile 213 m.v çıkarır. AP %36,9 oy ile 189 m.v çıkarır. MHP %6.4 ile 16 m.v çıkarır. MSP oy kaybeder %8.6 ile 24 m.v çıkarır. DP (demokrat parti, AP’den ayrılanların kurduğu parti) %1.8 ile 1mv, Tip 1 ve bağımsızlar 4m.v çıkarırlar. Solda tek parti CHP ve oyları artmıştır, Bülent Ecevit’in sloganları düzeni değiştireceğini söyler. Ancak CHP hükümeti kuramaz, azınlık hükümeti kurar fakat güvenoyu alamaz. 213 m.v sahip bir parti iktidara sahip olamayınca rejim bunalımı derinleşir. Süleyman Demirel CHP’nin iktidarına karşıdır ve güvenoyu da vermez. Bülent Ecevit’te MHP ve AP dışında koalisyona hazırız der. Buna karşılık Süleyman Demirel’de milliyetçi partiler sola teslim olmamalı der ve 2. milliyetçi cephe hükümeti kurulur. Güneş motel toplantısı yapılır ve 11 AP’li m.v ile görüşülür, istifaları sağlanır ve CHP’ye geçerler. 1978 Ocak’ta Türk tarihinde ilk kez bir hükümet gen soru ile düşürülür. Bu olay Bülent Ecevit’in yaptığı en büyük hatadır, 11’ler olarak anılır. 10 tanesi bakan yapılır, bunları bakan yapmak için bakanlık sayısı 34’e yükselmiştir. Bunlar daha sonra 12 Eylülden sonra yüce divanda yargılanacaklardır. 70’lerin özellikleri, ekonomik kriz, iç savaş, sonlarına doğru kitle katliamlarıdır ve 12 Eylül 1980’de bu süreç son bulur. 12 Eylülle yeni ekonomik model arayışları vardır, DGM kurulur özellikleri; 1-can güvenliğini sağlamak, 2-eko-sosyal hayatı işverenler lehine yeniden düzenlemek. 5 komutanın olduğu milli güvenlik konseyi oluşturulur. Darbeyi yapanlar; kara kuv kom Nusrettin Ersin, hava kuv kom Tahsin şahin Kaya, deniz kuv kom Necati Nejat Tümer, jandarma genel kom Sedat Celasu. K.evren darbeden sonra devlet başkanı ve genelkurmay başkanı unvanını alır. 12 Eylül 1980 de TSK komuta içerisinde ülkenin yönetimine el koyar. Parlamento ve hükümet feshedilmiş, m.v dokunulmazlığı kalkar, yurt dışına ve sokağa çıkma yasağı konulur, sıkıyönetim ilan edilir. Siyasi partiler kapatılmaz. Darbe günü öğleden sonra Kenan evren konuşma yapar, darbenin gerekçelerini ve hedeflerini açıklar. MGK yasama ve yürütme haklarını üstlenmiştir, yasama sorumluluğunun bakanlar kuruluna devredileceği ve yeni anayasadan sonrada sivil yönetime geçileceği açıklanır. Bu açıklamayla her türlü siyasi eylem durdurulmuştur. AP, CHP, MSP genel başkanları, otellerde asker kontrolünde ikamet ederler. MHP başkanı Türkeş hemen teslim olmaz, darbenin niteliğini görmek ister. B.E ve S.D 1’er ay, N.E 1 sene ve A.T 4,5 sene hapiste kalırlar. Liderler bu zorunlu ikametgâhtan serbest bırakırken zorunlu olarak siyasi faaliyette bulunmama şartıyla bırakılmıştır. Bu darbenin emir komuta zinciriyle olması parti liderlerini rahatlattı, daha alt kademelerde daha gençler vardır gençler daha serttir. Bu darbeyi ilk duyuran ABD resmi kanallarıdır. ABD’de darbeyle rahatlar. 1979’da dünyada 2 önemli olay vardır, Dran’da ABD yanlısı şahlık rejimi devrilmiş ve Afganistan’da sol yanlı askeri darbe olmuştu. Sovyetler işgale başlar ve ABD 2 stratejik ülkeyi kaybediyor soğuk savaş kızışır. MGK Türk hava kurumu, Kızılay ve çocuk esirgeme kurumu dışındaki tüm dernekler kapatılır. DDSK ve MDSK faaliyetten men edilir. Gre vler yasaklanır ve olağanüstü mahkemeler gündeme gelir. Emeğin gücü kısılır ve işverene haklar verilir. Darbeye karşı gelinmesin diye toplu iş sözleşmeleri yapan yerlere zam verilir. DD SK-MDSK ve HAK-DŞ paraları bloke edilir. Atama yapma ve görevden alma yetkisini MGK üstlenmiştir. Zararlı görünen devlet memurlar görevden alınır. Gözaltı süresi önce 15 güne sonra 30 güne çıkarılır. 50 m.v gözetim ve güvenceye alınır. 20 Eylülde org. Bülent ulus hükümeti kurulur 27 bakandan 9’u 12 mart döneminde görev alan kişilerden oluşur. Yasa önermeye MGK üyeleri yetkilidir. 27 ekim 8’de anayasa hakkında kanun çıkarılır bazı istisnalar dışında 61 anayasası yürürlüktedir. 61 anayasasında Cumhuriyet senatosu ve TBMM verilen görevler MGK tarafından yerine getirilecektir. 1981 sonunda 268 yasa yapılmıştır. Bu yeni yasalar içinde en dikkat çekenler, sıkıyönetim kanunu ve ceza yargılanmasına ilişkin olanlardır. Kamu özgürlükleri kısıtlanır, basına sansür uygulanır, toplantı gösteri ve yürüyüşler izne bağlanır. 3 yıldan az hapis cezası için temyiz yolu kapanmıştır.2000 üniversite görevlisi, 100.000 kamu görevlisi işinden alınır. Hazırlayan: EMEL KUM Kamu Yönetimi 4 030423034 3 Yargı bağımsızlığı kalkar. Bu askeri darbe süreci 12 Eylül 1983’e kadar devam eder. 12 Eylülün sebepleri, içte ekonomik kriz ağırlaşmıştır ekonomik bunalım emekçilere yüklenir.12 Eylülde darbeyi gerçekleştirenler tük-ilam sentezi uygulamaya başlarlar. MGK programında kurucu meclis oluşturulması, yeni parti kurulması, anayasa oluşturulması, parlamento açılması ve parti faaliyetlerinin başlamasıyla MGK görevleri son erecektir. 82 güzünde anayasa için halk oylaması yapılır. Kurucu meclis açılır ve MGK varlığını devam ettirir yanına danışa meclisi de açılır. Bu iki kanat arasında ast-üst ilişkisi var eşitlik yok. Danışma meclisinin 160 üyesi var 120’si valilerin önereceği isimler arasından MGK tarafından atanır. 40’ıda doğrudan MGK tarafından atanır. D.M açılmadan 1 hafta önce siyasi parti yasakları kalkar. 23 eylül 80’de anayasayı hazırlamak için kurucu meclis açılır. Açılış konuşmasında Kenan evren “devlet kişi özgürlüğü uğruna güçsüz bırakılamaz” der. Yürütme güçlendirilmelidir, kominizim ve anti-laik akımlar engellenmelidir. Anaysa komisyonu oluşturulur. Başında prof Orhan A. Getirilir. 82 anayasası taslağı ortaya çıkar. Oylamada tek karşı oy vardır Kamer Genç. Halk oylamasına gidilir. Eleştirmek yasaktır ve oy kullanmayanların 5 yıl süreyle seçme-seçilme hakkı alınacaktır. %91.7 oyla kabul edilir. TRT, üniversite özerkliği kaldırılır, merkeziyetçilik artar, sıkıyönetime geçiş kolaylaştırılmıştır. Silahlı kuvvetler önce milli savunma bakanlığına bağlıydı, şimdi doğrudan başbakana bağlı olacaktır. Devletle birey arasındaki düzenlemelerde en yüce değer birey değildir hükümet menfaatleridir. Hak ve özgürlükler sınırlanmıştır, düşünce ve bilim sanatsal özgürlüklerde buna dâhildir. Devletin bölünmez bütünlüğü, kamu yararı, genel ahlak gibi hükümler vardır. Hak ve Özgürlüklerin daraltılması üzerine kurulmuş bir anayasal sistemdir. Haklara sırlamalar getirilir fakat özlerine dokunulmaz. Din ve vicdan Özgürlüğüne zorunu din dersleriyle kısıtlama getirilmiştir. Siyaset alanı emekçilere kapatılmıştır. Partilerin gençlik ve kadın kolları, vakıflar, dernek, sendika, meslek kuruluşları, kooperatiflerle işbirliğine giremezler. 82 anayasası katıdır yönetilenlerden çok yönetenlerin hizmetindedir. Kenan Evren cumhurbaşkanı seçilir. Bu süreçte yasaklar devam ediyor, anayasa kabul edilmiş ve seçimlere gidiliyor. 76 sayılı kanunla siyasi partilerin yasakları kalkar çok partili yaşama geçiş başlar. TDP kapatılmıştır, seçimlere sadece 3 parti girebil ir, diğerleri engellenir. Milliyetçi Demokrat Parti, Anavatan, Halkçı parti girer MDP işaret edilir ama anavatan birinci çıkar. 82 anayasasının kabulünden sonra sivil yönetime geçiş akımlarında birçok parti kuruldu. Yüce görev partisi, BTP AP’nin devamıdır, RP kurulur. BTP 31 Mayıs 83’te MGK tarafından AP devamı olduğu için kapatıldı. 16 eski siyasetçi S.Demirel, Ali Nail Erdem, Ekrem Ceyhan, Nahit Menekşe gibi AP kökenli milletvekillerine Çanakkale’de zorunlu ikametgâh verilir. Saadettin bilgiç, Sırrı Atalay, Deniz Baykal gibi CHP’nin önemli isimleri Çanakkale’ye yollanır. 30 Eylül 1983’te serbest kalırlar. BTP kapatılınca AP’liler DYP kurarlar. 84’te anayasa mahkemesi tarafından Türkiye Huzur Partisi kapatılır. MGK eski siyasetçileri yeni siyasal sistemde istemiyor. Milliyetçi Demokrasi Partisi, Halkçı Parti ve Anavatan seçime girerler. MGK’nın siyasi parti kanundan doğan veto yetkileri var. Demokratik bir seçim olmamıştır, bir parti 30 kurucu üyeyi tamamladıktan sonra seçime girebilir. CHP’nin devamı olan Sosyal Demokrasi Partisi ve DYP seçime girmesini engellemek için 20 kurucu üye Erdal Dnönü dahil veto edilir. Yüce görev partisi 62, DYP 30, veto yerler. Temmuzun birinci haftası 217 adaydan 104’ü, 2.haftasında 235’ten 185’i veto edilir. Aralıkta 416 kişi veto edilmiştir. Seçimlere belli bir süre kala propaganda yasağı gelir. MDP 2, ANAP 8, HP 11eksikle seçime girer, adaylarını tamamlayamazlar. Bu süreç tamamlanırken Çanakkale’de ki eski politikacılar serbest bırakılır. Danışma Meclisi 1 Aralıkta tatile girer. Seçim sistemi değişmiştir, bugüne kadar gelen adaletsiz yapı oluşur. Ülken kimi yerinde 200.000 seçmene, kimi yerinde 10.000 1 m.v düşer. Yüzde on baraj vardır, yüzde 20 seçim çevresi barajı vardır. Kırsal bölgeleri siyasal sistemde ağarlığı artar. Bu koşullarda 6 Kasım 1983 seçiminde %92.27 katılım olur. Anavatan %45.12 ile 211 m.v çıkarır birinci partidir. Meclisin %52’sini ele geçirir.2. parti %30 oy ile halkçı partidir 117 m.v çıkarır. MDP %13.27 oy ile 71 m.v ile meclisin %17’sini alır. Hazırlayan: EMEL KUM Kamu Yönetimi 4 030423034 4 24 Kasım 1983’te TBMM açılır. Necmettin Erbakan meclis başkanı, Turgut Özal’dır. Yaptığı ilk iş bakanlıkları birleştirmektir. 83-87 arası ilk anavatan iktidarı dönemidir. T. Özal’ın akrabası Dsmail Özdağlar yolsuzluk nedeniyle yüce d ivanda yargılanır. 86 da ara seçimler gerçekleşir. Özalın ilk iktidar döneminde sivil yönetime geçişin sancıları vardır. Sıkıyönetim 87’ye kadar devam eder. 87 de genelkurmay başkanının süresi dolar, yenisinin seçiminde Özal müdahale eder, Necip toruntay seçilir. 91 de istifa eder, Türk tarihinde ilk istifa eden genelkurmay başkanıdır. Ekonomi yeniden yapılandırılır. Dışa açılma hamlesi yapılır. Bu arada DSP kuruldu ve başkanı Rahşan Ecevit, muhafazakâr partide adını Milliyetçi Çalışma Partisi olarak değiştirdi. Eski siyasetçilerde meydana çıka başladı. 86 da seçim yapıldı bir değişiklik yapıldı, seçime girmek için büyük kongre şartı kaldırıldı. yasaklı siyasetçiler bu seçim sürecinde propagandalara katıldılar. Anavatan oylarını %32 ye düşürdü, DYP %22, SHP %.2.2 ve RP %8.6 oy aldı. SHP’den tek m.v Erdal Dnönü seçildi. Anavatan oyları düşünce kabineden 3 bakan yer değiştirdi. SHP’den 20 m.v DSP geçer. Anaysa değişiklikleri seçme yaşı 20’ye indi. M.V sayısı 4520’ye çıktı. Siyasi yasakların kalkması konusunda anayasa değişikliğinin halk ona sunulması kararı alındı. Anayasa değişikliği kolaylaştı. Anap eskiler dönünce oy kaybediyor. 6 eylül hal oylaması gerçekleşti. Referandum sonucu %50.16 evet %49.84 hayır oyu çıktı. Erdal Dnönü Bülent Ece vit’e birleşme çağrısı yaptı ama Ecevit reddetti. DYP başına Hüsamettin Cindoruk yerine Süleyman Demirel geçti. DSP’de Rahşan Ecevit yerine B.E geçti. M.Ç.P başına A.Türkeş geçti. TDP ve TKP birleşti, demokratikleşme havası başladı. Anap giderek güç kaybettiği için erken seçim istiyor. Seçim yasasında değişiklikler yapar, barajı %20’ye çıkarır. Değişiklik ile 1 seçim bölgesi en çok 6 m.v çıkarabilir. 1987 1 kasımda genel seçimle yapılır. Yeni seçim sisteminde mesela a partisi %21 partisi % 19.. vs almış olsun buradan 6 m.v a partisi çıkarır. Bu büyük partilere imkan tanıyan bir sistemdir. Anavatan %36.31 oyla 292 m.v ile meclisin %64 ten fazlasını alır. DSP %8.5 oy, DYP %19.14 y alır. SHP %14 oy, RP %6 civarı oy, MÇP %2.93 oy alır. 87–91 dönemi anavatanın tek başına iktidar dönemidir. Kenan evren meclisin açılış konuşmasını yapar. Buna karşılık mecliste tepkiler başlar çükü Evren darbenin başıdır. Bakanlarla ilgili yolsuzluk iddiaları vardır. MDT r aporu adında kamuoyuna yansıyan bir rapor söz konusudur. Bu rapor büyük çalkantılara yol açar. Bir başka konu T.Özal’ın annesi vefat eder ve bakanlar kurulu Süleymaniye’ye defnedilmesi için karar çıkarır. Bakanlar kurulunun ek kişi için karar alması da karışıklığa yol açar. Anavatan kongresinde Kartal Demirağ Özal’a suikast girişiminde bulunu. Polisler ateş açar ve yaklaşık 30 kişi yaralanır. Anap yerel seçimlerinde öne alınmasını 13 Kasım 88’de yapılmasını ister. Hal oylaması yapılır ve%65 hayır çıkar ve Anap son kez geldiği anlaşılır. Yerel seçimler 26 mart 1989’da yapılır. SHP %28 birinci parti çıkar. DYP %26.5 ile ikinci ve ANAP üçüncü partidir. Özal istifa etmesi beklenirken istifa etmez. Ve cumhurbaşkanlığı seçimleri gelir. Süleyman Demirel halkın seçmesinden yanadır Özal aday olunca Demirel’in muhalefeti sertleşir. 2. turda Özal seçilir. Akbulut başbakan olur. Yıldırım Akbulut hükümeti kurulur. Özal etkisinde bir hükümettir.90 yılında Mesut Yılmaz ANAP genel başkanı olur. Körfez savaşında ÖZAL savaşmak ister fakat başaramaz. Yılmaz Özal’a mesafelidir. 91’de M. Yılmaz erken seçime götürür. Bu seçimden önce Erdal Dnönü SHP’den istifa eder Baykal egemen olmaya başlar. 20 Ekim 91’de ilk kez yeniden koalisyon hükümetleri gündeme gelir. %83 katılım oyuyla SHP %0.75, Anap %16.88, DSP %10.78, DYP % 27 ile birinci olur. Cindoruk meclis başkanıdır. DYP-SHP hükümeti kurulur. 92’de genel seçimlerde RP yükselir. 93’te Özal ölür ve Tansu Çiller genel başkan olur. 94 yerel seçimlerde de refah yükseliş gösterir. 95 genel seçimde REFAH-DYP koalisyon hük. Kurulur. 97 Şubat 28 ‘de askeri müdahale ile Anavatan-DSP hük kurulur e Yılmaz başbakan olur. 99’da istifa eder e Ecevit başkanlığında azınlık hükümeti kurulur. 99 seçimlerinde DSP-MHP-ANAP koalisyon hükümeti kurulur. 2001’e ekonomik kriz yaşanır ve 2002’de AKP iktidar olur.