5 - Halk Sağlığı Türkiye'de Beslenme Sorunları, Nedenler ve Çözüm Yolları T Ü RK İ YE ’ DE BESLENME SORUNLARI, NEDENLER İ VE ÇÖ Z Ü M YOLLARI Prof. Dr. Mualla AYKUT Bilindi ği gibi beslenme; b ü y ü me, ya ş am n s ü rd ü r ü lmesi ve sa ğl ğ n korunmas i ç in besinlerin kullan lmas d r ve insan gereksinimlerinin ba ş nda gelir. Bu nedenle, uluslar n ve onu olu ş turan bireylerin sa ğl kl ve g üç l ü olarak ya ş amas nda, ekonomik ve sosyal y ö nden geli ş mesinde, refah d ü zeyinin artmas nda, mutlu, huzurlu ve g ü vence alt nda varl ğ n s ü rd ü rebilmesinde yeterli ve dengeli beslenme temel ko ş ullardan birisi, belki de en ö nemlisidir. Genellikle; yetersiz ve dengesiz beslenmenin, toplum sa ğl ğ n olumsuz y ö nde etkiledi ği, sosyal ve ekonomik geli ş meyi yava ş latt ğ kabul edilmektedir. Çü nk ü dengeli ve yeterli miktarda g da t ü ketmeyen insanlar n hastal klara kar ş direnci azal r, verimleri d üş er, ki ş isel ve toplumsal tutum, davran ş ve tepkileri sa ğl ks z olur. Bu nedenle de bi reyleri e ğitmek g üç le ş ir. Bunlar n sonucunda toplumda d ü zensizlikler g ö r ü l ü r ve eko nomik geli ş me geri kal r. Bireyin beslenme durumunu; besinlerin ü retiminden t ü ketimine kadar bir ç ok fak t ö r etkiler. Sa ğl kl bir ya ş am, ancak g da g ü vencesi ve g da g ü venli ği nin sa ğlanmas ile s ü rd ü r ü lebilir. GIDA G Ü VENCES İ : B ü t ü n insanlar n, her zaman aktif ve sa ğl kl bir ya ş am i ç in gerekli olan besin ihtiya ç lar n ve g da ö nceliklerini kar ş layabilmek amac ile yeterli, sa ğl kl , g ü venilir ve besleyici g daya fiziken ve ekonomik bak mdan eri ş meleri ve s ü r d ü rmeleri durumudur. T ü rkiye ’ de G dan n Ula ş labilirli ği G dan n ula ş labilirli ğini olumsuz etkileyen ö nemli bir konu gelir da ğ l m ndaki adaletsiz liktir. Gelir da ğ l m ndaki e ş itsizli ğin g ö sterimi i ç in kullan lan Gini Katsay s’ (s f ra yakla ş t k ç a gelir da ğ l m ndaki adaleti, bire yakla ş t k ç a adaletsizli ği g ö sterir. Bel ç ika, Danimarka ve İ sve ç ’ te Gini Katsay s 0.25 ’ tir, Avrupa Birli ği ü lkeleri i ç inde 0.40 ve ü zerinde olan ü lke yoktur) T ü rkiye ’ de Gini Katsay s 2000 y l nda 0.40 , 2002 ’ de 0.44, 2003 ’ te 0.42 olarak hesaplanm ş olup, gelir da ğ l m ndaki dengesizli ğin bir g ö stergesidir. D ö rt ki ş ilik ailenin minimum g da harcamas y ö ntemiyle yap lan hesaplamalara g ö re; a ç l k s n r ve g da harcamas n n yan s ra kira, ula ş m, giyim, e ğitim, k ü lt ü r gibi temel ihtiya ç lar i ç in harcamas gereken asgari tutar olan yoksulluk s n r , Ocak 2008 de ğerleri Tablo 1 ’ de verilmi ş tir: Tablo 1. T ü rkiye Ocak 2008 A ç l k ve Yoksulluk S n r De ğerleri Veri Kayna ğ A ç l k S n r Yoksulluk S n r T ü rkiye Kamu Ç al ş anlar . Sen. Konf. 940 YTL ( ç al ş an tek ki ş inin) 2464 YTL T ü rk- İ ş Sendikas Ara ş . Merkezi 694 YTL 2261 YTL Memur Sendikalar Konfederasyonu 689 YTL 1905 YTLT ü rkiye İ statistik Kurumu 2006 verilerine g ö re ü lkemizde a ç l k s n r 205 YTL, yoksulluk s n r ise 549 YTL olup, gelir d ü zeyi, a ç l k s n r n n alt da olan n ü fusun oran %0.74 (539 bin ki ş i) ve yoksulluk s n r n n alt nda olanlar n oran ise %17.81 ’ (12 milyon 930 bin ki ş i) dir. Risk Gruplar G da g ü vencesizli ğine maruz hassas gruplar belirlemek amac yla, 1999 y l nda Tar m ve K ö yi ş leri Bakanl ğ’ nca bir ç al ş ma yap lm ş t r. Bu kapsamda; topraks z k ö yl ü ler, az toprakl ç ift ç iler, arazisiz k üçü k ç apta hayvanc l k yapanlar, orman k ö yl ü leri, ş ehir gecekondu b ö lgesinde otu ranlar, kentsel evsizler ve ç al ş an ç ocuklar, ç ift ç ilik yapan hane halk nda kad nlar hassas gruplar olarak saptanm ş t r GIDA G Ü VENL İ Ğ İ : G dalar n fiziksel, kimyasal ve mikrobiyolojik ö zellikleri bak m ndan t ü ketime uygun ve besin de ğerini kaybetmemi ş olmas durumudur. G ü n ü m ü zde, end ü strile ş me ve kitlesel ü retim, daha uzun ve daha kompleks g da zincirlerinin olu ş umu, fast-food (ayak- ü st ü beslenme) t ü ketimi, sokak sat c lar , ihra ç art ğ g dalar ve ulusla raras ticaret ve turizm ili ş kilerindeki art ş gibi nedenler sonucunda, g da g ü venli ğini etkileyen pek ç ok tehlike olu ş maktad r. G dalarda bulunabilecek tehlikeler a ş a ğ daki gibi s n fland r labilmektedir: Biyolojik Tehlikeler: Bakteri, vir ü s, parazit ve k ü f toksinleri. Kimyasal Tehlikeler: Pestisitler ve veteriner ila ç lar , do ğal toksik maddeler, end ü striyel kontaminantlar, g da i ş leme s ras nda olu ş an toksik maddeler ve g da katk maddeleri. Fiziksel Tehlikeler: Cam, metal, plastik, ta ş , toprak, tahta par ç alar , k l gibi yabanc maddeler ve radyoaktivite. Bir ü lkede g da g ü venli ğinin sa ğlanmamas durumunda; t bbi bak m giderlerinde art ş , ü retkenlikte azalma, g da kayb , g da ticaretinde azalmalar, turizm gelirlerinde d üşüş gibi sorunlar ortaya ç kt ğ gibi, toplum ü zerinde sosyo-ekonomik etkiler de olu ş maktad r. Ü lkemizde Besin T ü ketim Al ş kanl klar ve G ü ncel E ğilimler T ü rkiye ’ de halk n beslenme al ş kanl ğ na bak ld ğ nda, temel besinler ekmek ve di ğer tah l ü r ü nleridir. G ü nl ü k enerjinin % 44 ’ ü sadece ekmekten, % 58 ’ i ise ekmek ve di ğer tah l ü r ü nlerinden sa ğlanmaktad r. Y llar i ç erisinde besin t ü ketim e ğ ilimi ince lendi ğinde; ekmek, s ü t-yo ğurt, et ve ü r ü nleri, taze sebze ve meyve t ü ketiminin azald ğ ; kurubaklagil, yumurta ve ş eker t ü ketiminin ise artt ğ s ö ylenebilir. Genelde toplam ya ğ t ü ketim miktar nda ö nemli bir farkl l k olmamas na kar ş n, bitkisel ya ğ t ü ketim miktar n n, kat ya ğa oranla artt ğ g ö zlenmektedir. Toplumun baz kesimlerinde, hane halk g da g ü vencesizli ği ve hayvansal ü r ü nlerin az miktarda t ü ketimine ba ğl olarak, makro ve mikro besin ö geleri eksikli ği g ö r ü lmektedir. T ü rkiye ’ de enerji ve besin ö ğeleri y ö n ü nden beslenme durumu incelendi ğinde; enerjiyi yetersiz d ü zeyde t ü keten aile oran d üş ü kt ü r. Toplam protein t ü ketimi ki ş i ba ş na yeterli d ü zeydedir.Proteinin ç o ğu bitkisel kaynakl olup, hayvansal protein t ü ke timi yetersizdir. Kalsiyum (% 13-26), vitamin A (%3-31) ve riboflavini (% 34-40) yeter siz t ü ketenlerin oran olduk ç a y ü ksektir. Bunun nedeni ö zellikle s ü t ve s ü t ü r ü nlerinin yetersiz t ü ketimidir. Demiri yetersiz t ü ketenlerin oran d üşü k olmas na kar ş n, demir yetersizli ği anemisi g ö r ü lme oran ç ok y ü ksektir. Ayak ü st ü beslenme, ö zellikle kentsel b ö lgelerdeki ç ocuk ve gen ç lerde yayg n beslenme ş ekline gelmi ş tir. Bu ş ekilde beslenme; doymu ş ya ğ asitleri y ö n ü nden zengin, posa i ç eri ği, A vitamini ve C vitaminleri y ö n ü nden yetersiz olup, yetersiz ve dengesiz beslenmeye neden olmakta, ş i ş manl k ve kalp-damar hastal klar n n olu ş ma riskini artt rmaktad r. T ü rkiye, beslenme durumu y ö n ü nden hem geli ş mekte olan, hem de geli ş mi ş ü lke lerin sorunlar n birlikte i ç eren bir g ö r ü n ü me sahiptir. T ü rkiye ’ de halk n beslenme du rumu; b ö lgelere, mevsimlere, sosyo-ekonomik d ü zeye, kentsel ve k rsal yerle ş im yerle rine g ö re ö nemli farkl l klar g ö stermektedir. Bunun temel nedenlerinin ba ş nda gelir da ğ l m ndaki dengesizlik gelmektedir. Bu durum beslenme sorunlar n n niteli ği ve g ö r ü lme s kl ğ ü zerinde etkili olmaktad r. Ancak, beslenme konusundaki bilgisizlik; hatal besin se ç imi, yanl ş haz rlama, pi ş irme ve saklama y ö ntemlerinin uygulanmas na neden olmakta ve beslenme sorunlar n n boyutlar n n b ü y ü mesine yol a ç maktad r. Y llar i ç erisinde toplumun beslenme ş ekli de ği ş ebilmekte, bu de ği ş iklikler bes lenme sorunlar na neden olmakta ve halk sa ğl ğ n etkilemektedir. D ü nya Sa ğl k Ö rg ü t ü , beslenme ve sa ğl k durumunun saptanmas amac yla 5-10 y l aral klarla beslenme ve sa ğl k ara ş t rmalar yap lmas n ö nermektedir. T ü rkiye ’ de beslenme ve sa ğl kla ilgili ü lke genelini yans tacak veriler ç ok k s tl d r. T ü rkiye-1974 Beslenme, Sa ğl k ve G da T ü ketimi Ara ş t rmas g ü n ü m ü ze kadar yap lm ş en kapsaml ara ş t rmad r (K ö ksal, 1974). 1984- G da T ü ketimi ve Beslenme Ara ş t rmas ise, T ü rkiye geneline g ö sterge ol mak kayd yla, 3 ilde ( İ zmir, Adana, Ankara) sa ğl k taramas yap lmadan ger ç ekle ş tiril mi ş tir (T ö n ü k ve Ark., 1984). G ö r ü ld ü ğü gibi, son 34 y lda sa ğl k ve son 24 y lda beslenme durumundaki de ği ş meler ü lke ç ap nda saptanamam ş t r. Mevcut durum ç o ğunlukla b ö lgesel ara ş t rma verilerine dayal olarak verilmektedir. T Ü RK İ YE ’ DE BESLENMEYE BA Ğ LI SA Ğ LIK SORUNLARI T ü rkiye ’ de g ö r ü len beslenmeye ba ğl sa ğl k sorunlar , risk gruplar na g ö re a ş a ğ da verilmi ş tir. 0-5 YA Ş GRUBU Ç OCUKLARDA: B ü y ü me ve geli ş me gerili ği, demir eksikli ği anemisi, ra ş i tizm. T ü rkiye N ü fus Sa ğl k Ara ş t rmas 2008 ’ e g ö re; ü lkemizde bebek ö l ü m h z binde 17 ve bebeklerde d üşü k do ğum a ğ rl ğ ile do ğma oran ise do ğum a ğ rl ğ bilinenlere g ö re % 11 ’ dir. OKUL Ç A Ğ I Ç OCUKLARI VE GEN Ç LERDE: Zay fl k ve ş i ş manl k, demir yetersizli ği anemisi, vitamin yetersizlikleri, iyot yetersizli ği hastal klar , di ş çü r ü kleri. YET İ Ş K İ N KADINLARDA: Zay fl k ve ş i ş manl k, demir yetersizli ği anemisi, iyot yeter sizli ği hastal klar , vitamin yetersizlikleri. YA Ş LILARDA: Beslenmeye ba ğl k kronik hastal klar. T ü rkiye ’ de risk gruplar na g ö re beslenmeye ba ğl sa ğl k sorunlar n n g ö r ü lme s kl ğ Tablo 2 ’ de ö zetlenmi ş tir. Tablo 2 ’ de g ö r ü lece ği gibi, 1993 ’ ten 2008 y l na kadar 15 y ll k d ö nemde, ya ş a g ö re boyca gerili ği olan ç ocuklar n oran %10.2, ya ş a g ö re a ğ rl k ç a geri olan ç ocuklar n oran %7.6 ve BK İ ’ si 18.5 ’ in alt nda olan kad nlar n oran ise %1 oran nda azalma g ö stermi ş tir. Bu durumun aksine, 1998 ’ den 2008 y l na kadar 10 y ll k d ö nemde yeti ş kin kad nlarda hafif ş i ş man olan kad nlar n oran da %5.1 oran nda art ş g ö stermi ş tir.Buradan, ü lkemizde enerji yetersizli ği sorunu azal rken, a ş r beslenme sorununun artt ğ s ö ylenebilir. Tablo 2. T ü rkiye ’ de Risk Gruplar na G ö re Beslenmeye Ba ğl Sa ğl k Sorunlar n n G ö r ü lme Durumu Beslenmeye Ba ğl Sa ğl k Sorunlar G ö r ü lme S kl ğ Ara ş t r c Ad veya Kaynak 0-5 YA Ş GRUBU Ç OCUKLAR Protein Enerji Yetersizli ği Ya ş a G ö re Boy < -2 SD %20.5 %16.0 %12.2 %10.3 TNSA* 1993 TNSA 1998 TNSA 2003 TNSA 2008 Ya ş a G ö re A ğ rl k < -2SD %10.4 %8.3 %3.9 %2.8 TNSA 1993 TNSA 1998 TNSA 2003 TNSA2008 Demir Eksikli ği Anemisi %50 Pekcan G, Karaa ğao ğlu N.2000 Ç etin E ve Ark. 1999 Ulusal G da ve Beslenme Stratejisi Ç al ş ma Grubu Raporu 2003. Ra ş itizm %7.9 %20.0 K ö ksal O. (Ulusal d ü zeyde, 1974, Ö cal G. Ve Ark.(B ö lgesel), 1983Di ş Çü r ü kleri 6 ya ş ç ocuklarda Di ş çü r ü ğü DT İ ndeksi ** %83.8 4.4 Saydam G ve Ark. 1990 Saydam G ve Ark. 1990 Tablo 2 ’ nin devam Beslenmeye Ba ğl Sa ğl k Sorunlar G ö r ü lme S kl ğ Ara ş t r c Ad veya Kaynak OKUL Ç A Ğ I Ç OCUKLARI VE GEN Ç LER Zay fl k %10.8 % 22.6 %52.3 Akman ve Ark. Konya 1988 Pekcan ve Ark. Ankara 1988 Kanra ve Ark. Van 1981 Ş i ş manl k %21.6 Akman ve Ark. Konya 1988%20.4 Pekcan ve Ark. Ankara 1988 Demir eksikli ği anemisi %30 Pekcan G. 1984 Vitamin Yetersizlikleri Tiamin Riboflavin Vitamin B 6 Folik Asit Vitamin B 12 Vitamin C Vitamin A Beta karoten Vitamin E %20.1 %89.9 %83.3 %23.3 %5.9 %43 %11.6 %3.5 %21.8 Wetherilt H ve Ark. 1995. Guatr Okul Ç ocuklar 6-12 ya ş ç ocuklar %35.6 %30.3 Urganc o ğlu I ve Ark. 1989 H Ü BDB*** / Sa ğl k Bak. 1995 Di ş çü r ü kleri 8 ya ş ç ocuklar 8 ya ş ç ocuklar DT İ ndeksi 6-12 ya ş ç ocuklar %92 5.2 %64-100 Saydam G. ve Ark. 1990Tablo 2 ’ nin devam Beslenmeye Ba ğl Sa ğl k Sorunlar G ö r ü lme S kl ğ Ara ş t r c Ad veya Kaynak YET İ Ş K İ N KADINLAR Zay fl k BK İ < 18.5 Kg/m 2 Ş i ş manl k Hafif ş i ş man (BK İ =25-30 Kg/m 2 ) Ş i ş man (BK İ =>30 Kg/m 2 ) %2.6 %1.8 %33.4 %34.3 %18.8 %22.7 %23.9 TNSA 1998 TNSA 2003 TNSA 1998 TNSA 2003 TNSA 1998 TNSA 2003 TNSA 2008 Demir Yetersizli ği Anemisi %50 A ç kurt F. Ve Ark. 1995 Guatr T ü m n ü fusta %30.5 Urganc o ğlu I ve Ark. 1989 Vitamin yetersizlikleri Gebeli ğin 13-17. ve 28-32. haftalar nda B 12 yetersizli ği Folik asit yetersizli ği Gebeli ğin 28-32. haftalar nda Riboflavin yetersizli ği Folik asit eksikli ğine ba ğl n ö ral t ü p defekti %48.8, %80.9 %59.7, %76.4 %38.8 10 binde 30.1 A ç kurt F. ve Ark. 1995 A ç kurt F. ve Ark. 1995 A ç kurt F. ve Ark. 1995 Tun ç bilek E. ve Ark. 1999 YA Ş LILAR Zay fl k BK İ <20.0 Kg/m 2 Ş i ş manl k BK İ >25.0 Kg/m 2 Anemi Ka ş k t rnak Di ş eti kanamas Guatr %5.1 %66.3 %71.5 %9.0 %6.5 %14.7 Ö zt ü rk Y. ve Ark. Kayseri 2000 * TNSA: T ü rkiye N ü fus ve Sa ğl k Ara ş t rmas ** DT İ ndeksi: Ç ocuk ba ş na çü r ü k s ü t di ş i say s *** H Ü BDB: Hacettepe Ü niversitesi Beslenme ve Diyetetik B ö l ü m ü . T Ü RK İ YE ’ DE BESLENME SORUNLARININ NEDENLER İ T ü rkiye ’ de g ö r ü len beslenme sorunlar n n nedenleri be ş ba ş l k alt nda toplanabilir: G da ü retimi ve tar msal fakt ö rler, 1. G da da ğ t m , muhafazas , haz rlamas , pi ş irilmesi ve g da sanayi ile ilgili nedenler, 2. G da pazarlama sistemi ve g da fiyatlar ile ilgili nedenler, 3. Ekonomik g üç s ü zl ü k ve e ğitimsizlikle ilgili nedenler, 4. Ekonomik nedenler, ? Ailedeki ki ş i say s n n ç ok olmas , ? Ç evre ko ş ullar , enfeksiyonlar ve paraziter hastal klarla ilgili nedenler. 5. G da Ü retimi ve Tar msal Fakt ö rlerle İ lgili Nedenler: Daha ö nce de belirtildi ği gibi ü lkemizde y llar i ç erisinde ekmek, s ü t-yo ğurt, et ve ü r ü nleri, taze sebze ve meyve t ü ketiminin azald ğ bilinmektedir. T ü rkiye sahip oldu ğu, gerek tar msal arazi, gerekse iklim ç e ş itlili ği bak m ndan, b ü y ü k bir potansiyele sahip olup, d ü nya tar m nda ö nemli bir paya sahiptir. Ancak ü lkemizdeki mevcut tar msal yap ve i ş letme b ü y ü kl ü ğü ile tar mda istenilen ö l çü de teknoloji kullan lamamakta ve istenilen verimlilik sa ğlanamamaktad r. T ü rkiye ’ deki tar msal ü r ü nlerin verimleri, geli ş mi ş ü lkelerle kar ş la ş t r ld ğ nda daha d üşü kt ü r. Hayvansal ü r ü nlerde de benzer durum s ö z konusudur. Ü retilen s ü t miktar 1990-1999 d ö neminde artmas na kar ş n, g ö reli olarak n ü fus art ş oran n n gerisinde kald ğ i ç in, ki ş i ba ş na s ü t ü retimi 171 kg ’ dan 157 kg ’ a d üş m üş t ü r ve k rm z et arz nda da azalma olmu ş tur. Avrupa Birli ği ü lkeleri ve di ğer geli ş mi ş ü lkelerde ki ş i ba ş na s ü t ü retimi 200- 240 kg dolay ndad r. Ki ş i ba ş na y lda k rm z et ve beyaz et t ü ketimi, beyaz etteki ü retim art ş nedeniyle 16 kg ’ dan 18 kg ’ a y ü kselmi ş tir, ancak geli ş mi ş ü lkelerde ki ş i ba ş na et ü retimi, domuz hari ç 45-50 kg ’ d r. G da Da ğ t m , Muhafazas , Haz rlanmas , Pi ş irilmesi ve G da Sanayi İ le İ lgili Nedenler: T ü rkiye ’ de g ü n ge ç tik ç e yol ve g da nakil ara ç lar olumlu y ö nde geli ş mektedir. Ancak baz yiyeceklerin (taze sebze ve meyveler gibi) baz b ö lgelerimizde yeterince bulunmay ş ve yetersiz beslenme sorununa yol a ç mas nda da ğ t m yetersizli ğinin etkisi olmaktad r. G dan n ula ş labilirli ğini etkileyen ö nemli bir konu da gelir da ğ l m ndaki adaletsizliktir. G da sanayiindeki muhafaza ve i ş leme y ö ntemlerinde ne gibi hatal durumlar ve eksiklikler oldu ğu ve evde besin haz rlamada olu ş an kay plar yeterince bilinmemektedir. G da Pazarlama Sistemi ve G da Fiyatlar İ le İ lgili Nedenler: T ü rkiye ’ de g da pazarlamas ve g da fiyatlar n n olu ş mas nda, g dan n ü retim miktar ile arz ve talep dengesi d ş nda daha ba ş ka fakt ö rlerin de etkili oldu ğu ç e ş itli yay nlarda ve g ö zlem sonu ç lar nda belirtilmektedir. Yiyeceklerin ü retim yerinden, t ü keticinin sat n ald ğ yere gelinceye kadar ç ok el de ği ş tirmesi ve bir ç ok arac n n paylar n almas sonucunda, fiyat artmakta ve baz yiyeceklerin fiyatlar t ü keticinin al m g ü c ü n ü a ş maktad r. Ayr ca, T ü rkiye ’ de ü lkenin beslenme sorunlar n g ö z ö n ü nde tutarak d ü zenlenmi ş bir g da ithal ve ihra ç sistemi mevcut de ğildir. İ hra ç ü retimi artt rmada ö nemli bir te ş vik unsurudur, ancak ulusal beslenme durumumuza olumsuz etki yapmayacak bir g ö r üş ve sistemle yiyecek ihrac yap lmal d r. Ekonomik G üç s ü zl ü k ve E ğitimsizlikle İ lgili Nedenler: Ü lkemizde yap lan ç e ş itli beslenme ara ş t rmalar nda; beslenme sorunlar ile ailelerin ekonomik durumu ve e ğitim d ü zeyi aras nda istatistiki y ö nden ö nemli ili ş kiler saptanm ş t r. Şö yle ki, ekonomik d ü zeyi iyi olan ailelerde yetersiz beslenenlerin oran , ekonomik d ü zeyi yetersiz olan ailelere g ö re ö nemli derecede d üşü k bulunmu ş tur. Hem e ğitim d ü zeyi, hem de ekonomik durum iyi oldu ğunda ise yetersiz beslenenlerin oran ç ok azalmaktad r. T ü rkiye ’ de halk n beslenme durumu; b ö lgelere, mevsimlere, sosyo-ekonomik d ü zeye ve kentsel-k rsal yerle ş im yerlerine g ö re farkl l klar g ö stermektedir. Bunun temel nedenlerinin ba ş nda gelir da ğ l m ndaki dengesizlik gelmektedir. Bu durum beslenme sorunlar n n niteli ği ve g ö r ü lme s kl ğ ü zerinde etkili olmaktad r. Ailelerin ekonomik g üç s ü zl ü ğü ne yol a ç an fakt ö rlerden biri de ailedeki ki ş i say s n n fazla olmas d r. Ara ş t rma sonu ç lar na g ö re, ailedeki ki ş i say s n n fazlal ğ ile malnutrisyon aras nda pozitif y ö nde bir ili ş ki bulunmu ş tur. Ayr ca e ğitim d ü zeyi d üş ü k annelerin ç ocuklar nda malnutrisyon g ö r ü lme s kl ğ n n artt ğ bilinmektedir. Beslenme konusundaki bilgisizlik; hatal besin se ç imi, yanl ş haz rlama, pi ş irme ve saklama y ö ntemlerinin uygulanmas na neden olmakta ve beslenme sorunlar n n art ş na yol a ç maktad r.Ç evre ko ş ullar , enfeksiyonlar ve paraziter hastal klarla ilgili nedenler toplumun ya ş ad ğ b ö lge topra ğ nda ve sular nda iyotun yetersiz olmas iyot yetersizli ği sorununa, sular nda florun yetersiz olmas di ş çü r ü klerine yol a ç maktad r. Bilindi ği gibi ü lkemizde iyot yetersizli ği sorunu bir ç ok b ö lgemizde yayg n olarak g ö r ü lmektedir. Ara ş t rma sonu ç lar na g ö re, baz b ö lgelerimizde sulardaki flor d ü zeyi d üş ü kt ü r. Enfeksiyon hastal klar giderek azalmakla birlikte, ü lkemizde halen ö nemli bir sorundur. Enfeksiyonlar; enerji ve besin ö gelerine duyulan ihtiyac artt r rken, i ş tah n dolay s yla besin al m n n azalmas na ve al nan besinlerden yararlanmay azaltarak, beslenme sorunlar na yol a ç ar. Ayr ca, enfeksiyon hastal klar ki ş inin ç al ş ma g ü c ü n ü olumsuz y ö nde etkiledi ği i ç in g da ü retimi, tedariki ve haz rlanmas i ç in yap lan ç abalar azaltmaktad r. Bu durum sa ğl k harcamalar n n artmas na ve ekonomik g üç s ü zl ü ğe yol a ç maktad r. Parazitler de al nan besinlere ortak olmalar , besin ö gelerinin sindirim ve emilimlerini bozmalar ve v ü cuttan kan ve doku kayb na yol a ç malar nedeniyle, beslenme durumu ü zerinde ç ok olumsuz etkiler yapmaktad r. T ü rkiye ’ de paraziter hastal klar ö zellikle barsak parazitleri halen ö nemli bir sorundur. Anemi olu ş umunda barsak parazitlerinin rol ü b ü y ü kt ü r. Ulusal G da ve Beslenme Stratejisi belirlemek ü zere, 16-17 Haziran 2001 tarihinde UNICEF ’ in katk lar yla DPT taraf ndan, konu ile ilgili uzmanlar n kat l m yla Ankara ’ da d ü zenlenen, Hedefe Y ö nelik Proje Planlama Toplant s’ nda beslenmeye ili ş kin en ö nemli sorunlar a ş a ğ daki gibi s ralanm ş t r. Beslenme bilgisi yetersizli ği, ? Koordinasyon eksikli ği, ? Merkezi kurulu ş lar n eksikli ği, ? Ulusal besin, beslenme ve sa ğl k ara ş t rmalar n n yap lmamas , ? Destekleme sistemine politik m ü dahale, ? Dengesiz gelir da ğ l m , ? G da g ü venli ğinin ç ok ba ş l olmas , ? Bilgi eri ş im sistemi yetersizli ği. ? T Ü RK İ YE ’ DE BESLENME SORUNLARININ ÇÖ Z Ü MLENMES İ NDE Ö NLEM VE Ö NER İ LER T ü rkiye ’ de mevcut olan beslenme sorunlar ve nedenleri g ö z ö n ü ne al nd ğ nda, uygulamaya konulacak çö z ü m ç abalar , iki ana ba ş l k alt nda ve onlar n alt gruplar olmak ü zere a ş a ğ da verilmi ş tir. K sa d ö nemde al nmas gereken ö nlemler 1. Ö rg ü tlenme a. N ü fus Planlamas b. Diyetin desteklenmesi ve g da zenginle ş tirilmesi c. Temel ö nlemler 2. Beslenme e ğitimi a. Ulusal g da ve beslenme politikas i ç inde yer alan ö nlemler b. 1.K sa D ö nemde Al nmas Gereken Ö nlemler a) Ö rg ü tlenme T ü rkiye ’ de halk n yeterli ve dengeli beslenmesini sa ğlamak ü zere yap lmas gereken t ü m ç abalar koordine edecek, yetkili ve konuya sahip ç kan bir ö rg ü t bulunmamaktad r. Beslenme ve g da ile ilgili ç abalar ç e ş itli kurum ve kurulu ş lar taraf ndan y ü r ü t ü lmekte, tar m ve sa ğl k politikalar aras nda bir e ş g ü d ü m sa ğlanamamakta ve y ü r ü t ü len etkinliklerde gereksiz tekrarlar ve gecikmeler olmaktad r. Bu nedenle, T ü rkiye ’ de bu konuya sahip olacak, g üç l ü bir ö rg ü t ü n kurulmas zorunlu hale gelmi ş tir. G da ve beslenme politikalar n n olu ş turulmas , uygulamalarda sekt ö rler aras ve ayn sekt ö rde birimler aras ileti ş imi ve e ş g ü d ü m ü sa ğlamak, ulusal beslenme sa ğl k ara ş t rmalar n y ö nlendirmek, h ü k ü metlere g ö r üş sunmak, ö ncelikleri, ama ç ve hedefleri belirlemek amac yla, t ü m ilgili bakanl klar , akademik kurulu ş lar ve sivil toplum ö rg ü tlerinden bir yetkilinin yer alaca ğ “ Ulusal G da ve Beslenme Kurulu” tesis edilmelidir. Bir toplumun yeterli ve dengeli beslenmesini sa ğlayacak ulusal beslenme plan ve politikalar n n olu ş turulabilmesi i ç in, o ü lkeye ili ş kin beslenme ve sa ğl k verilerinin bulunmas gereklidir. T ü rkiye - “1974 Beslenme Sa ğl k Ara ş t rmas ” ve “ T ü rkiye 1984 G da T ü ketimi ve Beslenme Ara ş t rmas ” ndan 2010 y l na kadar yeni bir ç al ş ma yap lamam ş t r. 2010 y l nda Sa ğl k Bakanl ğ (Strateji Geli ş tirme Ba ş kanl ğ ,81 İ l Sa ğl k M ü d ü rl ü ğü ), Ankara Numune E ğitim ve Ara ş t rma Hastanesi (Endokrinoloji ve Metabolizma Hastal klar Klini ği, Biyokimya Klini ği), Hacettepe Ü niversitesi - Sa ğl k Bilimler Fak ü ltesi (Beslenme ve Diyetetik B ö l ü m ü ) i ş birli ği ile 1998 y l nda yap lmas planlanan “ T ü rkiye Beslenme ve Sa ğl k Ara ş t rmas ” ger ç ekle ş tirilmi ş olup, verilerin de ğerlendirilmesi devam etmektedir. “ Beslenme ve Sa ğl k Ara ş t rmas ” verileri do ğrultusunda; de ği ş ik ya ş , cinsiyet, fizyolojik durum, fiziksel aktivite d ü zeyinde sa ğl k ve hastal k durumlar nda yeterli ve dengeli beslenmeyi sa ğlayacak g da ve beslenme rehberleri haz rlanmas gerekmektedir. 2003 y l nda Devlet Planlama Te ş kilat e ş g ü d ü m ü nde “ Ulusal G da ve Beslenme Eylem Plan ” olu ş turulmu ş ve halk m z n beslenme konusunda bilin ç lenmesi, do ğru beslenme al ş kanl klar n n kazand r lmas amac yla ç e ş itli aktiviteler belirlenmi ş tir. Bu aktiviteler kapsam nda yer alan, “ T ü rkiye ’ ye Ö zg ü Beslenme Rehberi” Sa ğl k Bakanl ğ ve Hacettepe Ü niversitesi Beslenme ve Diyetetik B ö l ü m ü taraf ndan haz rlan p May s 2004 ’ te yay nlanm ş t r. b) N ü fus Planlamas (Aile Planlamas ) T ü rkiye ’ de beslenme sorunlar n ö nlemek ve gelecekte daha ciddi sorunlarla kar ş la ş mamak i ç in ö nemli ö nlemlerden birisi de n ü fus planlamas d r. 2007 y l verilerine g ö re ü lkemizde toplam do ğurganl k h z 2.23 ve y ll k n ü fus art ş h z ise %1.3 olup bu h zlar geli ş mi ş ü lkelerde, s ras ile 1.6 ve %0.6 ’ d r. D ü nya Sa ğl k Ö rg ü t ü , aile ba ş na ç ocuk say s n 2.1 olarak ö nermektedir. Ü lkemizde n ü fus art ş h z n azaltmak i ç in aile planlamas e ğitim ve hizmetlerine a ğ rl k verilerek, y ll k n ü fus art ş h z %1 ’ e d üş ü r ü l ü p, bu de ğerde tutulmas ö ng ö r ü lmektedir. c) Diyetin Desteklenmesi ve G dalar n Zenginle ş tirilmesi Mikro besin ö geleri olarak tan mlanan vitamin ve minerallerin yetersiz al m ; ö ğrenme yetene ğinde azalma, zihinsel gerilik, enfeksiyon hastal klar riskinde art ş , d üşü k ç al ş ma kapasitesi, k ö rl ü k ve premat ü re ö l ü mlere yol a ç arak, b ü y ü me, geli ş me ve ya ş am kalitesi a ç s ndan yaratt ğ k ö t ü etkiler nedeniyle, uluslar n sosyal ve ekonomik potansiyelinde ö nemli kay plar olu ş turmaktad r. Mikro besin ö geleri malnutrisyonun ö nlenmesi ve kontrol ü i ç in üç yol izlenmektedir. Diyetin geli ş tirilmesi 1. Diyetin desteklenmesi 2. G da zenginle ş tirme 3. Diyetin Geli ş tirilmesi Risk alt ndaki bireylerin diyetlerinin vitamin ve minerallerce zengin besinlerden olu ş mas n sa ğlayacak d ü zenlemeler yap lmal , hedef toplumda yanl ş beslenme al ş kanl klar d ü zeltilmelidir. Diyetin Desteklenmesi (suplemantasyon): Bireye y ö nelik ve k sa d ö nem i ç in etkin bir uygulamad r. Diyet destekleyici ilave besin maddeleri (suplemantlar); vitamin, mineral, posa, amino asitler, fitokimyasallar, otlar ve botanik ü r ü nleri kapsar. Diyetin desteklenmesi; diyetle yetersiz besin t ü ketildi ğinde, besin ö gelerinin yetersiz al m nda, ö zel durumlarda gereksinim artt ğ nda h ü cre fonksiyonlar n n d ü zeltilebilmesi i ç in farmakolojik etki beklentisi oldu ğunda uygulan r. Gebe, bebek ve ç ocuklara demir, bebeklere ve ya ş l lara D vitamini, do ğurgan ç a ğdaki kad nlara folik asit verilmesi ve ula ş lmas zor b ö lgelerde iyotlu ya ğ uygulamas gibi. Suplemantlar beslenme y ö n ü nden risk ta ş d ğ saptanm ş bireylerde ö zel g ö zetim ve denetim alt nda uygulanmal d r. Ancak bu destekleyicilerin kontrols ü z kullan m da g ö z ard edilmemelidir. G dalar n Zenginle ş tirilmesi: G dalar n, besin ö gesi veya besin ö geleri miktar n artt rarak, hedef grupta besin ö gesi al m n artt rmak amac yla, halk sa ğl ğ na y ö nelik bir uygulamad r. Orta ve uzun s ü reli d ö nemde etkindir. G dalara besin ö gesinin eklenmesini tan mlayan üç terim kullan lmaktad r. G da Zenginle ş tirme (food fortification, food enrichment): G dada do ğal olarak bulunan, bir veya birden fazla besin ö gesinin, toplumda veya ö zel bir risk grubunda bir veya birka ç besin ö gesinin yetersizli ğinin d ü zeltilmesi veya ö nlenmesi amac yla g dalara daha fazla miktarda eklenmesidir. G dalara eklenen besin ö geleri ç e ş itlilik g ö stermektedir. Tah l ü r ü nlerine; B 1 , B 2 vitaminleri, niasin, demir ve kalsiyum; s ü t ve s ü t ü r ü nlerine A ve D vitamini; margarinlere A ve D vitamini; tuza, ekme ğe iyot; ş ekere, ç aya A vitamini eklenmektedir. Ancak g da zenginle ş tirmesinde ortak bir g ö r üş olu ş turulmam ş t r. Her ü lke kendine ö zg ü uygulama yapmaktad r. Yerine Koyma (restoration): G da sanayiinde; ü retim, normal depoloma ve i ş leme s ü recinde kayba u ğrayan elzem besin ö gelerinin i ş lem ö ncesi d ü zeyinde eklenmesi ile eski i ç eri ğine kavu ş turulmas d r. G da zenginle ş tirmede g ö z ö n ü ne al nmas gereken ilkeler ş unlard r: Zenginle ş tirme yap lan g da, risk alt ndaki toplum taraf ndan t ü ketiliyor olmal , ? T ü ketildi ğinde yetersizli ği belirlenen sorunu d ü zeltebilmeli veya ö nleyebilmeli, ? Zenginle ş tirilen g da t ü ketici taraf ndan kabullenilmeli, ? G dada, renk, tat, g ö r ü n üş , yap ve pi ş irme ö zellikleri y ö n ü nden istenmedik ? de ği ş iklikler olu ş mamal , raf ö mr ü k salmamal , T ü ketimi g ü venli olmal , risk grubu taraf ndan g dan n fazla t ü ketimi a ş r ? al ma neden olmamal (toksik etki g ö stermemeli) Elzem besin ö gesi normal ko ş ullarda paketleme, depolama, da ğ t m ve ? kullan m s ras nda kayba u ğramamal , Maliyeti uygun olmal , ? Teknolojisi ve i ş leme olanaklar uygun olmal , ? Denetim ve izleme y ö ntemleri olmal , ? G da standartlar , y ö netmelikleri ve besin ö gesinin ekleme ilkeleri ? belirlenmelidir. G da zenginle ş tirmede ba ş ar y etkileyen etmenler ise; ö ncelikle sorunun tan mlanmas , politika yap mc lar ve halk n ilgi ve deste ğinin sa ğlanmas , ü reticilerin kesin deste ği ve kat l m n n sa ğlanmas , etkin kalite kontrol ü , paketleme ve da ğ t m sisteminin olu ş turulmas , ü reticiye ekonomik ve pazarlama deste ğinin sa ğlanmas , zenginle ş tirme i ç in biyoduyarl l ğ y ü ksek bile ş iklerin se ç ilmesi, yasal d ü zenlemelerin ve y ö netmeliklerin y ü r ü rl ü ğe sokulmas ve zorlay c olmas d r. 2.Temel Ö nlemler a) Beslenme E ğitimi: Beslenme e ğitimi, halk n beslenme durumunun d ü zeltilmesinde ö nemli bir ara ç t r. Beslenme e ğitiminin temel amac ; toplumun beslenme durumunu geli ş tirmek ü zere, beslenmeye dayal davran ş larda olumlu de ği ş iklikler yarat lmas d r. Bu alanda d ü nyada uygulanan ö nemli etkinlikler; e ğiticilerin e ğitimi, halk n beslenme ve sa ğl k konusunda bilin ç lendirilmesi ve g da etiketlemesi yoluyla toplumun bilgilendirilmesidir. Ü lke genelinde halk n beslenme bilgi d ü zeyinin yetersiz olu ş u, ellerinde mevcut g da ve ekonomik kaynak olsa bile, bunlar n yararl kullan m n olumsuz y ö nde etkilemekte ve hatal uygulamalara yol a ç maktad r. Sa ğl kl beslenme al ş kanl klar n n temeli ç ocukluk d ö neminde at ld ğ ndan, bu d ö nemde verilen e ğitim ç ok ö nemlidir. E ğitim dinamik bir s ü re ç tir ve ya ş am boyu s ü ren bir olgudur. Halk n sa ğl kl beslenme konusunda e ğitimi ve bilin ç lendirilmesi, ya ş am boyunca ö nem ta ş maktad r. Beslenme konusundaki bilgiler, farkl kurumlarca farkl ş ekillerde halka aktar lmaktad r. Kitle ileti ş im ara ç lar yla yap lan yay nlarda, halka her zaman do ğru bilgi verilmemektedir. Ö rg ü n e ğitimde, temel beslenme konular na yeterince yer verilmemektedir. Bu yanl ş l klar n ö nlenmesi ve eksikliklerin giderilmesi gerekir. Halk, sa ğl kl beslenme al ş kanl ğ geli ş tirecek ş ekilde bilgilendirilmelidir. Bu ama ç la ö rg ü n ve yayg n e ğitim programlar i ç erisinde, temel beslenme ve sa ğl k bilgileri g ü ncelle ş tirilmeli ve bilgiyi halk kitlelerine yaymak i ç in programlar yap lmal d r. Sa ğl k meslek grubunda olanlar n; g da g ü venli ği, sa ğl kl beslenme ve fiziksel aktivitenin ö nemi konusunda e ğitimleri sa ğlanmal d r. Y ü r ü t ü len beslenme e ğitimi uygulamalar izlenmeli, belli aral klarla de ğerlendirilmeli ve geli ş tirilmelidir. Halk n, beslenme konusunda bilin ç lendirilmesinin yan s ra, toplu beslenme kurulu ş lar nda ç al ş anlar n e ğitimleri de ö nemlidir. b) Ulusal G da ve Beslenme Politikalar İ ç inde Yer Alan Ö nlemler: Halk n gelir d ü zeyinin y ü kseltilmesi ve gelir da ğ l m ndaki dengesizli ğin ? ortadan kald r lmas , G da ü retiminin artt r lmas ve da ğ t m n n d ü zenlenmesi, ? Beslenme ü zerine olumsuz etki yapan sa ğl k sorunlar n n ö nlenmesi, g da ? sanitasyonu ile ç evre sa ğl ğ sorunlar n n iyile ş tirilmesi, G da ihra ç ve ithal politikalar n n, halk n beslenme sorunlar g ö z ö n ü ne ? al narak belirlenmesi, Beslenme, Sa ğl k ve G da T ü ketimi Ara ş t rmas’ n n 5-10 y l aral klarla ? tekrarlanmas . Beslenme, Sa ğl k ve G da T ü ketimi Ara ş t rmas verileri do ğrultusunda; de ği ş ik ya ş , cinsiyet, fizyolojik durum, fiziksel aktivite d ü zeyinde, sa ğl k ve hastal k durumlar nda yeterli ve dengeli beslenmeyi sa ğlayacak kapsaml g da ve beslenme rehberlerinin haz rlanmas ve bilgi de ği ş imine g ö re g ü ncellenmesi. KAYNAKLAR 1. Pekcan G. Soydal F, Haznedaro ğlu D, Ç elik Ş , Ek ş i A. Beslenme Sorunlar ve Boyutlar , Besin ve Beslenme Politikalar n n Ö nemi. Beslenme ve Diyet Dergisi 2001: 30:45-57. 2. Pekcan G. İ lkokul Ç ocuklar n n Demir Yetersizli ği Anemisi, Enfeksiyon ve Okul Ba ş ar s Aras ndaki Etkile ş imler Ü zerinde Bir Ara ş t rma. Beslenme ve Diyet Dergisi 13: 51-66, 1984. 3. K ö ksal O. 1974-T ü rkiye ’ de Beslenme. Ankara, Unicef, Ayd n Matbaas , 1977. 4. T ö n ü k B, G ü lt ü rk H, G ü neyli U, Ar kan R, Kayim H, Bozkurt Ö . 1984 – G da T ü ketimi Ve Beslenme. Tar m Orman ve K ö y İ ş leri Bakanl ğ / Unicef, Koruma Kontrol Genel M ü d ü rl ü ğü , Ankara 1987. 5. Wetherilt H, A ç kurt F, Brubacher G, Okan G, Akta ş Durdu S. Blood Vitamin and Mineral Levels in 7-12 years old Turkish children. Internat J Vit Nutrit Res 62: 21-29, 1992. 6. A ç kurt F, Wetherilt H, L ö ker M, Hac bekiro ğlu M. Biochemical assessment of nutritional status in pre-and post-natal Turkish women and outcome of pregnancy. Eur J Clin Nutr 46: 613-622, 1995. 7. Tun ç bilek E, Boduro ğlu K, Alika ş ifo ğlu M. Nevral tube defect in Turkey: prevalance, distribution and risk factors. The Turkish Journal Pediatrics 41:299-305, 1999. 8. Saydam G, Oktay İ , M ö ller I. T ü rkiye ’ de a ğ z di ş sa ğl ğ durum analizi. T Ü R-A Ğ IZ-SA Ğ - 001 (DS Ö ), Se ç il Ofset, İ stanbul, 1990. 9. 10. Sa ğl k Bakanl ğ (T ü rkiye), Hacettepe Ü niversitesi N ü fus Et ü tleri Enstit ü s ü ve Macro İ nternational Inc. “T ü rkiye N ü fus ve Sa ğl k Ara ş t rmas 1993” Ankara, T ü rkiye 1994. 10. Hacettepe Ü niversitesi N ü fus Et ü tleri Enstit ü s ü , T.C. Sa ğl k Bakanl ğ . “T ü rkiye N ü fusu ve Sa ğl k Ara ş t rmas 1998”. Ankara, T ü rkiye. 1999. 11. Hacettepe Ü niversitesi N ü fus Et ü tleri Enstit ü s ü , T.C. Sa ğl k Bakanl ğ . “T ü rkiye N ü fusu ve Sa ğl k Ara ş t rmas 2003”. Ankara, T ü rkiye, 2004. 12. Ç etin E, Ayd n A. İ stanbul ’ da Ya ş ayan Ç ocuk Ve Ad ö lesenlerde Anemi Prevalans Ve Anemilerin Morfolojik Da ğ l m . T ü rk Pediatri Ar ş ivi 34: 29-38. 1999. 13. Urganc o ğlu I, Matemi H. T ü rkiye ’ de Endemik Guatr. Cerrahpa ş a T p Fak ü ltesi N ü kleer T p ABD Yay n No: 14, Emek Matbaac l k, İ stanbul, 1989. 14. Devlet Bakanl ğ ve Hacettepe Ü niversitesi Sa ğl k Teknolojisi Y ü ksekokulu Beslenme Sorunlar ve Boyutlar . Ba ş bakanl k SH Ç EK Bas mevi, 1989. 15. DPT, Ulusal G da ve Beslenme Stratejisi Ç al ş ma Grubu Raporu ( Ulusal G da ve Beslenme Eylem Plan I. A ş ama Ç al ş ma eki ile) İ ktisadi Sekt ö rler ve Koordinasyon Genel M ü d ü rl ü ğü . Yay n No DPT: 2670, Mart 2003. 16. Pekcan G, Soydal F, Haznedar D, Ç elik Ş , Ek ş i A. III. Uluslar aras Beslenme ve Diyetetik Kongresi. 12-15 Nisan 2000 Panel: T ü rkiye ’ de Beslenme Yetersizli ği Sorunlar , Besin ve Beslenme Politikalar , Beslenme ve Diyet Dergisi 30(1): 45-47, 2001.