Jeoloji Türkiye'de Mesozoyik Oluşuklar ve Ofiyolitli Kayaçlar Türkiye’de Mesozoyik Olu şuklar ve Ofiyolitli Kayaçlar Türkiye Jeolojisi Prof.Dr. Sabah YILMAZ ŞAH İNMESOZOY MESOZOY İ İ K KMESOZOY MESOZOY İ İ K KPeriod Epoch Age Dates (m.y.) Cretaceous Late Cretaceous Maastrichtian 70.6-65.5 Campanian 83.5-70.6 Santonian 85.8-83.5 Coniacian 89.3-85.8 Turonian 93.5-89.3 Cenomanian 99.6-93.5 Early Cretaceous Albian 112.0-99.6 Aptian 125.0-112.0 Barremian 130.0-125.0 Hauterivian 136.4-130.0 Valanginian 140.2-136.4 Berriasian 145.5-140.2 Jurassic Late Jurassic Tithonian 150.8-145.5 Kimmeridgian 155.7-150.8 Oxfordian 161.2-155.7 Middle Jurassic Callovian 164.7-161.2 Bathonian 167.7-164.7 Bajocian 171.6-167.7 Aalenian 175.6-171.6 Early Jurassic Toarcian 183 0-175 6251.0-249.7 Induan 249.7-245.0 Olenikian Alt Triyas 245.0-237.0 Anisian 237.0-228.0 Ladinian Orta Triyas 228.0-216.5 Carnian 216.5-203.6 Norian 203.6-199.6 Rhaetian Üst Triyas Triyas Dates (Zaman) (m.y.) Age (Ya ş) Epoch (Devre) Period (Devir)199.6-196.5 Hettangian 196.5-189.6 Sinemurian 189.6-183.0 Pliensbachian 183.0-175.6 Toarcian Alt Jura (Liyas) 175.6-171.6 Aalenian 171.6-167.7 Bajocian 167.7-164.7 Bathonian 164.7-161.2 Callovian Orta Jura (Dogger) 161.2-155.7 Oxfordian 155.7-150.8 Kimmeridgian 150.8-145.5 Tithonian Üst Jura (Malm) Jura Dates (Zaman) (m.y.) Age (Ya ş) Epoch (Devre) Period (Devir)145.5-140.2 Berriasian 140.2-136.4 Valanginian 136.4-130.0 Hauterivian 130.0-125.0 Barremian 125.0-112.0 Aptian 112.0-99.6 Albian Alt Kretase 99.6-93.5 Cenomanian 93.5-89.3 Turonian 89.3-85.8 Coniacian 85.8-83.5 Santonian 83.5-70.6 Campanian 70.6-65.5 Maastrichtian Üst Kretase Kretase Dates (Zaman) (m.y.) Age (Ya ş) Epoch (Devre) Period (Devir)251.0-249.7 Induan 249.7-245.0 Olenikian Early Triassic 245.0-237.0 Anisian 237.0-228.0 Ladinian Middle Triassic 228.0-216.5 Carnian 216.5-203.6 Norian 203.6-199.6 Rhaetian Late Triassic Triassic Dates (Zaman) (m.y.) Age (Ya ş) Epoch (Devre) Period (Devir)TÜRK İYE JEOLOJ İS İ’NDE MESOZOYİK OLU ŞUKLAR Türkiye’de Mesozoyik olu şuklardan, Triyas ve Jura’nın belirli bölgelerde sınırlı ölçüde ve sayıda bulundukları halde Kretase’nin, özellikle Üst Kretase’nin hemen her bögede çok yaygın olarak yer aldı ğı göze çarpar. Bu nedenle Kuzey Anadolu sırada ğlarına “Kretase Da ğları” denilmi ştir. Toroslar ve Güneydo ğu Anadolu’da da en çok rastlanan devirler arasında Kretase bulunur. Karadeniz kıyı da ğları ve İç Anadolu’daki Mesozoyik olu şuklar Paleozoyik temel üzerinde uyumsuz olarak (açılı bir diskordansla) ve bir taban konglomerasıyla ba şlamakta, üste do ğru ise, Kretase tabakaları ço ğu kez sürekli (tedrici) olarak Paleosen’e geçmektedir. Ayrıca, bu bölgelerde Mesozoyik olu şuklar bazan Triyas ile, bazan Jura ile ve bazan da Alt Kretase ile ba şlar. Buna kar şın, Toroslar ve Güneydo ğu Anadolu’da Paleozoyik’ten Mesozoyi ğeg e ç i ş genellikle sürekli (tedrici), Mesozoyik’ten- Senozoyik’e geçi ş ise sürekli de ğildir. Arada bir sedimantasyon bo şlu ğu, bir a şınma safhası bulunmaktadır. Türkiye’deki Mesozoyik olu şumların da ğılımı; A. KARADEN İZ KIYI DA ĞLARI 1. Kocaeli yarımadasında Mesozoyik 2. Ere ğli-Zonguldak bölgesinde Mesozoyik 3. Ayancık-Sinop “ “ 4.Har şit Vadisi B. İÇA N A D OLU 1. Karaburun yarımadasında Masozoyik 2. Orta Sakarya bölgesinde Mesozoyik 3. Ankara-Haymana bölgesinde Mesozoyik 4. Bayburt yöresinde Mesozoyik C. TOROSLAR 1. Seydi şehir-Bey şehir-Akseki kesiminde otokton 2. Antalya yöresinde-Antalya Napında Mesozoyik 3. Tufanbeyli-Sarız bölgesinde Mesozoyik 4. Malatya-Gürün havzasında Mesozoyik 14. Munzur Da ğlarında Mesozoyik D. GÜNEYDO ĞU ANADOLU 1. Amanos Da ğlarında Mesozoyik 2. Hazro Antklinali 3. Büyük Zapsuyu kesiti1. Kocaeli Yarımadasında Mesozoyik Mesozoyik Triyas ve Üst Kretase’den meydana gelmi ştir. Triyas Paleozoyik üzerinde ve Üst Kretase de Triyas üzerinde uyumsuz olarak bulunmaktadır. Kocaeli yarımadasında Triyas, Gebze ile Hereke arasında bir bölgede kırmızı renkli konglomera-kumta şından olu şan bir seri ile ba şlamaktadır. Paleozoyik üzerinde taban konglomerası şeklinde duran bu seri üzerine sarımtrak renkli kumlu kireçta şları ve bunlar üzerine de killi ve bol fosilli kireçta şları gelmektedir. Triyas’n bu serisi kumta şları ve bunlar üzerine gelen kireçta şları ile devam etmektedir. Üst Kretase, Triyas üzerine uyumsuzlukla gelir ve konglomera ve yanal geçi şli Rudistli kireçta şları ile ba şlamakta ve marn ve şeyl aratabakalı kireçta şları ve kumlu kireçta şları ile devam etmektedir. Kocaeli’deki Üst Kretase Şile tarafında bir taban konglomerası ile ba şlamakta ve “normal” ve “kaba” fli ş ile devam etmektedir. 2. Batı Karadeniz Bölgesinde Mesozoyik • Ere ğli-Zonguldak bölgesinde Mesozoyik: Yalnızca Kretase formasyonları gözlenir. Kömürlü Karbonifer tabakaları marn-kireçta şı- kumta şı- şeyl ardalanması ve yer yer de piroklastiklerle beraber volkanik lav akıntılarının yer aldı ğı bir istif şeklinde devam eder. • Ayancık-Sinop bölgesinde Mesozoyik : Jura-Kretase ya şlı formasyonlardan olu şur. Triyas ya şlı birimler gözlenmez. 3. Do ğu Karadeniz Kıyı Da ğlarında Mesozoyik Bölgedeki Mesozoyik Jura (Liyas) transgresyonu ile ba şlamakta ve Kretase sonuna kadar volkanik fasiyeste devam etmektedir. Volkanik fasiyesteki devamlılık Tersiyer boyunca da süregelmi ştir. Liyas’ta gözlenen kireçta şları bazaltik lavlarla ve bunların piroklastikleri ile örtülür. Tüm Karadeniz bölgesinde tanımlanan, fakat bu bölgede, Har şit vadisi boyunca gözlenen ve Alt Kretase ya şlı volkanik birimlerden olu şan “Alt bazik seri” ile Üst Kretase ‘de ba şlayıp Eosen sonuna kadar devam eden “Üst bazik seri” genellikle bazaltik, andezitik kayaçlar ile bunların piroklastlarından olu şmaktadır. 4. Biga Yar 4. Biga Yar ı ı madas madas ı ı nda nda Mesozoyik Mesozoyik Metamorfik Metamorfik- -kristalin kristalin ö özellikli ve zellikli ve Paleozoyik Paleozoyik ya ya ş şl lı ı Kazda Kazda ğ ğ masifi masifi birimleri birimleri ü üzerine, zerine, Karakaya Karakaya formasyonu formasyonu olarak adland olarak adlandı ır rı ılan lan Alt Alt Triyas Triyas ya ya ş şl lı ı ofiyolitli ofiyolitli- - radyolaritli radyolaritli karma karma şı şık bir seri ile ba k bir seri ile ba ş şlamakta ve bunu lamakta ve bunu Orta Orta Triyas Triyas ya ya ş şl lı ı Ç Çı ınarc narcı ık k kire kireç çta ta şı şı ö örtmektedir. Bunun da rtmektedir. Bunun da ü üzerine zerine Ü Üst st Triyas Triyas’ ’a a ait ait Hasanlar formasyonu Hasanlar formasyonu gelmektedir. gelmektedir.Alt Alt Jura Jura ise ise Terzialan Terzialan kumta kumta ş şlar ları ıyla yla temsil edilmekte bunu da temsil edilmekte bunu da Ü Üst st Jura Jura- -Alt Alt Kretase Kretase ya ya ş şl lı ı Alanc Alancı ık formasyonu k formasyonu izlemektedir. izlemektedir. 5 5 . Karaburun Yar . Karaburun Yar ı ı madas madas ı ı nda nda Mesozoyik Mesozoyik Karaburun yar Karaburun yarı ımadas madası ında nda Triyas Triyas ile ba ile ba ş şlayan, layan, Ü Üst st Kretase Kretase’ ’yi yi de kapsayan de kapsayan ve genellikle karbonatlardan olu ve genellikle karbonatlardan olu ş şan bir an bir Mesozoyik Mesozoyik istif yer almaktad istif yer almaktadı ır. r. 6. Orta Sakarya Bölgesinde Mesozoyik: Bu bölgedeki Mesozoyik olu şuklar, Paleozoyik ya şlı metamorfik-kristalin temel ile Permiyen Öncesi ya şlı Derbent kireçta şları üzerine açılı uyumsuzlukla gelen Alt Jura ya şlı taban konglomerasıyla ba şlayıp konglomera-kumta şı- siltta şı ve kireçta şı litolojisinde devam etmektedir. Orta-Üst Jura ya şlı kireçta şları üzerine yine Alt Kretase ya şlı kireçta şı fasiyesi ve tüm bu birimler üzerine de Üst Kretase ya şlı kumta şı-marn-kireçta şı ardalanmasından olu şan bir birim gelmektedir. 7. Ankara-Haymana bölgesinde Mesozoyik: Ankara yöresinde Paleozoyik ya şlı birimler üzerine transgrasif olarak Üst Triyas kireçta şları gelmektedir. Bu kireçta şları yer yer gözlenmekte ve bunlar üzerine Jura birimleri gelmektedir. Kumta şı-marn-kireçta şı litolojisindeki Jura (Liyas, Dogger, Malm) üzerine Kretase birimleri uyumsuzlukla gelmektedir. Alt Kretase Dereköy formasyonu olarak adlandırılan birim, karma şık bir kayaç toplulu ğundan (ofiyolitik melanj) olu şmakta ve bunlar üzerine gelen Üst Kretase birimleri kalkerli kumta şı-kilta şı-marn ardalanmasından olu şmaktadır. Bu birimle de uyumlu olarak Paleosen ya şlı birimlerle örtülmektedir. 8. Bayburt yöresinde Mesozoyik: Bayburt yakın çevresinde ve Bayburt-A şkale arasında, Liyas’la ba şlayan kalın bir Mesozoyik istif (yakla şık 7000 m) yeralmaktadır. Bunun 2800 metrelik kısmını Jura, geri kalanı ise Kretase tabakaları olu şturur. Liyas’la ba şlayan Jura birimleri, Ammonitleri içeren kireçta şlarıyla yer yer kömür tabakaları içeren şeyller ve marnlardan olu şur. Alt Kretase olu şukları da Ammonitleri içeren kireçta şlarıyla ba şlayıp, marn, kumlu-killi kireçta şlarıyla devam etmektedir. Üst Kretase ise, ofiyolitli karma şık seri ile ba şlayıp, Rudistli kireçta şları, kumlu-killi fli şimsi tabakalarla devam etmektedir. Üst Kretase kireçta şları, Alt Eosen ya şlı kumta şı ve konglomeralarla uyumsuz olarak örtülür. 9. Batı Toroslarda Mesozoyik olu şuklar: Batı Toroslarda Seydi şehir-Bey şehir-Akseki kesiminde Ordovisyen üzerine uyumsuzlukla gelen otokton karakterli Mesozoyik olu şuklar; Seydi şehir yöresinde Triyas çökelleri ile, Anamas da ğları bölgesinde Üst Triyas-Alt Jura ya şlı sedimanter kayaçlarla temsil edilmektedir(Gutnıc ve di ğ., 1979). Akseki bölgesinde ise, Jura (Liyas, Dogger, Malm) ve Kretase (Alt ve Üst Kretase) birimleri gözlenmektedir (Martın, 1969). Bu bölgedeki Jura birimleri konglomera- kumta şı-kireçta şı litolojisinde gözlenirken, Kretase tamamen sürekli bir karbonat istifi ile karakteristiktir.10. Antalya yöresinde-Antalya Napında Mesozoyik: Bu yörede Orta-Üst Triyas’la ba şlayan ve Üst Kretase sonuna kadar devam eden kalın ve sürekli bir karbonat istifi tanımlanmaktadır. 11. Tufanbeyli-Sarız bölgesinde Mesozoyik: Do ğu Torosların bu kesiminde Mesozoyik olu şuklar Paleozoyik istifi özellikle Permiyen’i uyumlu olarak örter. Triyas-Jura ve Kretase’nin bazı katları ile temsil edilen Mesozoyik ya şlı birimler arasında açısız uyumsuzluklar gösteren sedimanter birimler yer almaktadır. 12. Malatya-Gürün(Sivas) havzasında Mesozoyik: Bu havzada Mesozoyik olu şuklar oldukça kalın (2500-3500 m), ço ğu karbonatlardan olu şan bir sediment istifi durumundadır. Batı kesimde Triyas çökelleri Permiyen üzerine uyumlu olarak gelmekte ve şeyl-killi kireçta şı ve konlomeralardan olu şan bir litoloji sergilemektedir. Orta ve Do ğu kesimlerde Mesozoyik istif Jura tabakalarıyla ba şlamakta ve sürekli bir karbonat istifi şeklinde Kretase ile devam etmekte ve Paleosen’le uyumsuz olarak örtülmektedir. 13. Munzur da ğlarında Mesozoyik: Bu yöredeki Mesozoyik seriler genellikle batı Torosların Mesozoyik istifine benzerler. Bu istif Paleozoyik olu şuklar üzerinde Triyas transgresyonu ile ba şlamakta sürekli halde geli şmi ş olan karbonatlı Jura-Kretase formasyonları ile devam etmektedir. Ayrıca Munzur kireçta şları Batı Toroslar’daki Geyikda ğ Birli ği’nin kireçta şları ile benzerlik sunmaktadırlar. 14. Amanos da ğlarında Mesozoyik: Amanos da ğlarındaki Mesozoyik, ço ğunlukla Üst Karbonifer’den ba şlayarak, Üst Kretase’ye kadar devam eden sürekli karbonat serisi içerisinde yer alır. 15. Güneydo ğu Anadolu’da Mesozoyik: Fosfat ve petrol yatakları içermesi bakımından Güneydo ğu Anadolu’nun jeolojisinde önemli bir yeri olan Mesozoyik olu şuklar, Hazro Antiklinalinde, Hakkari- Çukurca arasında, Büyük Zap Suyu boyunca yapılan gözlemlere dayanarak incelendi ğinde, bunların, Triyas’la ba şlayıp Kretase sonuna kadar uzanan sı ğ deniz ortamında çökelmi ş, sürekli bir sedimanter istifi olu şturdukları gözlenir. Tüysüz ve Okay, 2005Yay Yay Magmatizmas Magmatizmas ı ıSonu Sonu ç ç Olarak T Olarak T ü ü rkiye rkiye ’ ’ de de Mesozoyik Mesozoyik ya ya ş ş l l ı ı birimler; birimler; 1. 1. Karadeniz ku Karadeniz ku ş şa a ğı ğı boyunca, boyunca, Kretase Kretase ya ya ş şl lı ı volkanik volkanik- - volkanoklastik volkanoklastik kaya kayaç çlar lar y yü üzeylenmektedir zeylenmektedir. . 2. 2. İ İç ç Anadolu Anadolu’ ’da da k kı ır rı ınt ntı ıl lı ı sedimanter sedimanter serilerle temsil edilir serilerle temsil edilir yer yer yer yer karbonatl karbonatlı ı kaya kayaç çlar g lar gö özlenir ve genellikle zlenir ve genellikle Paleozoyik Paleozoyik ü üzerinde zerinde kesikli kesikli- -uyumsuz uyumsuz seriler seriler halindedir. halindedir. 3. 3. GD Anadolu GD Anadolu’ ’da da Killi Killi- -marnl marnlı ı ve organik maddece ve organik maddece zengin birimler, zengin birimler, Paleozoyik Paleozoyik ü üzerine devaml zerine devamlı ı seriler seriler halinde gelmektedir ve halinde gelmektedir ve Petrol ve do Petrol ve do ğ ğal gaz al gaz i iç çin in hedef kaya hedef kayaç çlard lardı ır. r. 4. 4. Toros Toros ku ku ş şa a ğı ğında ise, bat nda ise, batı ıdan do dan do ğ ğuya kadar t uya kadar tü üm m Toroslarda Toroslarda karbonat platformunda karbonat platformunda kire kireç çta ta ş şlar ları ı çö çökelmi kelmi ş ş, , baz bazı ı yerlerde ise yerlerde ise ç çok az k ok az kı ır rı ınt ntı ıl lı ı kaya kayaç çlarla ara larla ara katk katkı ıl lı ı g gö özlenmektedirler. zlenmektedirler. 5. 5. Senozoyik Senozoyik ya ya ş şl lı ı birimlere ge birimlere geç çi i ş ş genellikle genellikle uyumsuzluklarla uyumsuzluklarla tan tanı ımlan mlanı ır. r. OF İYOL İT İK KAYAÇLAR TÜRK İYE’DEN VE DÜNYADAN ÖRNEKLERYunan’ca da yılan anlamına gelen ‘Ofics’ kelimesinden kaynaklanan ofiyolit terimi, ye şilimsi rengi, benekli yapısı ve parlak görünümünden dolayı yılana benzetilen serpantinitler için ilk defa Brongniart (1827) tarafından serpantinitleri tarif etmek için kullanılmı ştır. Bundan dolayı ba şlangıçta ofiyolit terimi serpantinler için alternatif terim olarak yer almı ştır. Steinman (1927), a)peridotit (serpantinit), b)gabro, diyabaz, spilit, yastık lavlar, c) radyolarit ve bazı derin deniz çökelleri gibi ili şkili kayaçlar için ofiyolit kelimesini kullanmı ştır. Bu şekilde, Steinman, ofiyoliti bir kayaç ismi olarak de ğil de bir kayaç grubunun ismi olarak kullanmı ştır. Ofiyolit TanımıDaha sonraları serpantinit, diyabaz- spilit, radyolaritten olu şan kayaç grubuna ‘Steinman Üçlüsü’ olarak literatürde tanımlanmı ştır. Steinman (1927),Ofiyolit Kavramı Ofiyolitik Ofiyolitik kaya kayaç çlar lar mafik mafik- -ultramafik ultramafik kaya kayaç ç topluluklar toplulukları ından olu ndan olu ş şur. ur. Bir Bir ofiyolitik ofiyolitik dizide; dizide; 1. 1. Ultramafik Ultramafik karma karma şı şık ( k (harzburjit harzburjit, ,lerzolit lerzolit, ,dunit dunit) ) 2. 2. Gabroyik Gabroyik karma karma şı şık k 3. 3. Levha Levha dayk dayk karma karma şı ğı şı ğı (diyabaz, (diyabaz, dolerit dolerit, ,tronjemit tronjemit,kuvars porfir ,kuvars porfir dayklar daykları ı) ) 4. 4. Mafik Mafik volkanik karma volkanik karma şı şık (genellikle yast k (genellikle yastı ık yap k yapı ıl lı ı bazaltlar, bazaltlar, spilitler spilitler) ) 5. 5. Ö Ört rtü ü sedimanlar sedimanları ı (derin deniz (derin deniz sedimentleri sedimentleri, , ş şeyl eyl, , kire kireç çta ta şı şı, , çö çört rt, , t tü ürbitit rbitit) )Ofiyolitik Ofiyolitik dizilim ( dizilim ( Okyanusal Okyanusal kabuk kaya kabuk kaya ç ç lar lar ı ı ) )Kabu Kabu ğ ğ un iki t un iki t ü ü r r ü ü ? ? Okyanusal Okyanusal kabuk: kabuk: ince (5 ince (5 - - 7 km) ve 7 km) ve yo yo ğ ğ un (3.4) un (3.4) ; ; Y Y ü ü ksek ksek F F e & Mg e & Mg ? ? K K ı ı tasal kabuk: tasal kabuk: kal kal ı ı n(35 n(35 - - 70 km) 70 km) , , daha az yo daha az yo ğ ğ un(2.7) un(2.7) ; ; daha az daha az Fe, Mg Fe, Mg , Si ve , Si ve daha daha ç ç ok ok Si, Si, Al, Ca, Al, Ca, Na, K Na, KOCEANIC CRUST-OPHIOLITE ANALOGYMODIFIED CORRELATION BETWEEN OPHIOLIT MODIFIED CORRELATION BETWEEN OPHIOLITE E STRUCTURE STRUCTURE AND AND SEISMIC VELOCITY STRUCTURE SEISMIC VELOCITY STRUCTUREOfiyolitlerin Olu şumu Levha tektoni ği kuramına göre, ofiyolitler okyanus tabanı açılmasına ba ğlı olarak, okyanus ortası sırtlarda olu ştukları bilinmektedir. Bu tip ofiyolitlere N-MORB Ofiyolitleri denilir. Güncel literatürde ise, ofiyolitlerin sadece okyanus ortası sırtlarda de ğil dalma-batma zonlarında, dalmanın etkisi ile de olu şabilece ği ileri sürülmü ştür (Pearce ve di ğ., 1984). SSZ (Supra-Subduction Zone) Ofiyolitleri; Dalma batma zonlarında, dalan levha üzerinde üst manto+okyanusal kabuk ikilisinin kısmi erimesi sonucu olu şmaktadır. • • Ofiyolitler Ofiyolitler konusunda iki farkl konusunda iki farkl ı ı ya ya ş ş tan tan bahsedilir; bahsedilir; - - Olu Olu ş ş um ya um ya şı şı ; ; Ofiyolitik Ofiyolitik melanjda melanjda , , matrixi matrixi olu olu ş ş turan turan sedimanlar sedimanlar ı ı n n çö çö kelme ya kelme ya şı şı d d ı ı r. r. - - Yerle Yerle ş ş im Ya im Ya şı şı ; ; Ofiyolitlerin Ofiyolitlerin yan kaya yan kaya ç ç larla larla il il ş ş kisinden kisinden belirlenir. belirlenir. Ofiyolitlerin Olu şum ortamlarına göre türleri Levha tektoni ği kuramına göre, ofiyolitler okyanus tabanı açılmasına ba ğlı olarak, okyanus ortası sırtlarda olu ştukları bilinmektedir. Bu tip ofiyolitlere N-MORB Ofiyolitleri denilir. Güncel literatürde ise, ofiyolitlerin sadece okyanus ortası sırtlarda de ğil dalma-batma zonlarında, dalmanın etkisi ile de olu şabilece ği ileri sürülmü ştür (Pearce ve diğ., 1984). SSZ (Supra-Subduction Zone) Ofiyolitleri; Dalma batma zonlarında, dalan levha üzerinde üst manto+okyanusal kabuk ikilisinin kısmi erimesi sonucu olu şmaktadırOfiyolitler Ofiyolitler nerede bulunur? nerede bulunur? ? ? Okyanusal Okyanusal rift rift zonlar zonlar ı ı nda nda ? ? Diverjan Diverjan levha s levha s ı ı n n ı ı rlar rlar ı ı nda nda ? ? Konverjan Konverjan levha s levha s ı ı n n ı ı rlar rlar ı ı nda (dalma nda (dalma batma batma zonlar zonlar ı ı nda nda ) )Levha hareket türleri ? Uzakla şan sınırlar ? Yakınla şan sınırlar ? Transform sınırlar(Dilek, 2006) (Dilek, 2006) 1970’Li yıllara kadar ofiyolitler yalnızca okyanus ortası sırtlarda olu şuyor gibi yorumlanmı ştır. 1984: Supra-subduction zone ofyolitleri tanımlandı. 1984 - 1990Uzakla Uzakla ş ş an s an s ı ı n n ı ı rlar rlar ? ? Riftler Riftler boyunca, boyunca, astenosferden astenosferden ma ma g g ma ma y y ü ü kselir: kselir: vol vol kanik kanik aktivite aktiviteYakla Yakla ş ş an s an s ı ı n n ı ı rlar rlarDalma Dalma - - Batma Batma zonlar zonlar ı ı ? ? Okyanusal Okyanusal hendek ( hendek ( trench trench ) ) , , dalma dalma batma batma zonunu zonunu ü ü zerindedir. zerindedir. ? ? Dalan levha boyunca deprem Dalan levha boyunca deprem aktivitesi geli aktivitesi geli ş ş ir. ir. ? ? Dalan levhan Dalan levhan ı ı n n ü ü zerinde zerinde astenosferin astenosferin k k ı ı smi ergimesi ile magma olu smi ergimesi ile magma olu ş ş ur: ur: Volkanik aktivite Volkanik aktivite ? ? Volkanik aktivite Volkanik aktivite volkanik ada yay volkanik ada yay ı ı n n ı ı veya k veya k ı ı talarda talarda volkanik da volkanik da ğ ğ lar lar ı ı ü ü retir. retir.Ofiyolitik Ofiyolitik Kaya Kaya ç ç lara T lara T ü ü rkiye rkiye ’ ’ den den Ö Ö rnekler rnekler Alp Alp- -Himalaya Himalaya orojenik ku orojenik ku ş şa a ğı ğı i iç çerisinde erisinde ö önemli nemli bir yere sahip olan T bir yere sahip olan Tü ürkiye, yakla rkiye, yakla şı şık D k D- -B B uzan uzanı ım mı ına sahip na sahip Paleotetis Paleotetis ve ve Neotetis Neotetis Okyanusuna ait tektonik birlikleri i Okyanusuna ait tektonik birlikleri iç çermektedir. ermektedir. Neotetis Neotetis okyanusu okyanusu, , Paleotetis Paleotetis okyanusunun okyanusunun Paleozoyik Paleozoyik- -Erken Erken Mesozoyikte Mesozoyikte kapanmas kapanması ı esnas esnası ında, g nda, gü üneyde Afrika neyde Afrika- -Arap ve kuzeyde Arap ve kuzeyde Avrasya plakalar Avrasya plakaları ı aras arası ında nda Mesozoyikte Mesozoyikte a aç çı ılan lan okayanusal okayanusal bir basen olarak geli bir basen olarak geli ş şmi mi ş ş ve kuzey ve ve kuzey ve g gü üney kol olarak ikiye ney kol olarak ikiye ar arı ılm lmı ş ı şt tı ır r ( ( Ş Şeng engö ör r ve ve Y Yı ılmaz, 1981). lmaz, 1981). ? ? Neotetis Neotetis ’ ’ in in kuzey kolu kuzey kolu İ İ zmir zmir - - Ankara Ankara - - Erzincan Erzincan Zonu Zonu , , İ İ ç ç Toros Toros Okyanusu ve Okyanusu ve İ İ ntra ntra Pontidleri Pontidleri kapsar; kapsar; ? ? Neotetis Neotetis ’ ’ in in g g ü ü ney kolu ney kolu ise Bitlis ise Bitlis - - Za Za ğ ğ ros ros kenet ku kenet ku ş ş a a ğı ğı n n ı ı kapsamaktad kapsamaktad ı ı r r Neotetis Neotetis okyanusunun okyanusunun Ge Ge ç ç Kretase Kretase ’ ’ de de kapanmaya ba kapanmaya ba ş ş lamas lamas ı ı ile kuzey ve g ile kuzey ve g ü ü ney ney zondaki zondaki ofiyolitik ofiyolitik kaya kaya ç ç lar k lar k ı ı ta ta ü ü zerine zerine bindirmi bindirmi ş ş lerdir ( lerdir ( Ş Ş eng eng ö ö r r ve Y ve Y ı ı lmaz, 1981). lmaz, 1981). T TÜ ÜRK RK İ İYE KENET ZONU HAR YE KENET ZONU HAR İ İTASI TASIT T ü ü rkiye rkiye ’ ’ de de Ofiyolitlerin Ofiyolitlerin Da Da ğı ğı l l ı ı m m ı ı • • Orta Anadolu Orta Anadolu Ofiyolitleri Ofiyolitleri • • G G ü ü neydo neydo ğ ğ u Anadolu u Anadolu Ofiyolitleri Ofiyolitleri • • G G ü ü neybat neybat ı ı Anadolu Anadolu Ofiyolitleri Ofiyolitleri • • KAF boyunca g KAF boyunca g ö ö zlenen zlenen ofiyolitli ofiyolitli kaya kaya ç ç lar larTürkiye’de bilinen Mesozoyik ya şlı ofiyolitli-radyolaritli serilerin olu şumu Üst Triyas’la ba şlamı ş, Jura-Alt Kretase’de devam etmi ş, en çok Üst Kretase-Paleosen’de geli şmi ş ve bazı yörelerde Eosen’de de süregelmi ştir. Türkiye’de belli ba şlı ofiyolitli-radyolaritli serilerin da ğılımı; 1. Alanya Napında Triyas ya şlı ofiyolitli-radyolaritli seriler 2. “Ankara Melanjı”’nınM es o zo yi kya şlı ofiyolitli-radyolaritli serileri 3. İzmir-Bursa arasında yer alan ofiyolitli-radyolaritli seriler a. Akhisar-Sındırgı arası b. Tav şanlı yöresi 4. Çamlıbel (Yıldızeli) dolayında ofiyolitli-radyolaritli seriler 5. Çonur köyü (Refahiye) yöresinde ofiyolitli-radyolaritli seriler 6. Tekneli bölgesinde (Tokat güneyi) ofiyolitli-rayolaritli seriler 7. Karaman-Ermenek (Konya) bölgesinde ofiyolitli-radyolaritli seriler 8. Güneydo ğu Anadolu’nun ofiyolitli-radyolaritli ku şa ğı a. Adıyaman-Diyarbakır bölgesinde b. Mutki (Bitlis) yöresinde c. Ergani-Maden yöresinde (Baykan grubu) d. Sason ve Baykan grubu e. Yüksekova- Şemdinli yöresi f. Palu güneydo ğusu yöresinde g. Özalp (Van) yöresinde ofiyolitli-radyolaritli seriler tanımlanmı ştır. Orta Anadolu Orta Anadolu Ofiyolitleri Ofiyolitleri ( ( Ç Ç i i ç ç ekda ekda ğ ğ Y Y ö ö resi resi - - K K ı ı r r ş ş ehir) ehir)Ofiyolitik Ofiyolitik Kaya Kaya ç ç lar D lar D ü ü nyadan nyadan Baz Baz ı ı Ö Ö rnekler rnekler ? ? Torodos Torodos Ofiyoliti Ofiyoliti (K (K ı ı br br ı ı s) s) ? ? Semail Semail Ofiyoliti Ofiyoliti ( ( Oman Oman - - Arabistan) Arabistan) ? ? M M ı ı rdita rdita Ofiyoliti Ofiyoliti (Arnavutluk) (Arnavutluk)Torodos Torodos (K (K ı ı br br ı ı s) s) ofiyolitlerinin ofiyolitlerinin jeolojisi jeolojisiLOW-ANGLE EXTENSIONAL FAULT, ARAKAPAS - CYPRUSSemail (OMAN) Ofiyoliti’nin Jeolojisi(Dilek & Flower, 2003) SEMAIL OPHIOLITE, OMAN Thick MOHO transition Fossil mantle diapirs (subaxial) Extensive sheeted dike complex Successive extrusive sequences Penrose-type pseudostratigraphy Multi-stage evolution: Seafloor spreading MORB-like gabbroic rocks & Lherzolitic peridotites Low-K tholeiitic basalts (Geotimes) & sheeted dikes SSZ evolution (proto-arc & arc setting) Calcalkaline plutons and lavas Boninitic dikes and lavas (Lasail & Alley Units) Off - axis, late-stage magmatism Alkali basalts & dikes (Salahi)Ofiyolitik Ofiyolitik kaya kaya ç ç lar neden lar neden ö ö nemlidir? nemlidir? ? ? Bir b Bir b ö ö lgenin jeolojisinde lgenin jeolojisinde okyanusal okyanusal kabu kabu ğ ğ un var un var oldu oldu ğ ğ ununun ununun kan kan ı ı tlar tlar ı ı d d ı ı r. r. ? ? Okyanusal Okyanusal kabu kabu ğ ğ un evrimini ortaya un evrimini ortaya koymada rol oynar. koymada rol oynar. ? ? Baz Baz ı ı metalik maden yataklar metalik maden yataklar ı ı n n ı ı n yegane n yegane ana kayac ana kayac ı ı d d ı ı r.( r.( ö ö rne rne ğ ğ in; in; kromit kromit ) ) ? ? Bir b Bir b ö ö lgenin tektoni lgenin tektoni ğ ğ ini ya ini ya ş ş land land ı ı rmada rmada ö ö nemli rol oynar. nemli rol oynar.S S ENOZOY ENOZOY İ İ K KPeriod Subperiod Epoch Age Dates (m.y.) Quaternary Holocene 0.0115-0 Pleistocene Late 0.126-0.0115 Middle 0.781-0.126 Early 1.806-0.781 Tertiary Neogene Pliocene Gelasian 2.588-1.806 Piacenzian 3.600-2.588 Zanclean 5.332-3.600 Miocene Messinian 7.246-5.332 Tortonian 11.608-7.246 Serravallian 13.65-11.608 Langhian 15.97-13.65 Burdigalian 20.43-15.97 Aquitanian 23.03-20.43 Paleogene Oligocene Chattian 28.4-23.03 Rupelian 33.9-28.4 Eocene Priabonian 37.2-33.9 Bartonian 40.4-37.2 Lutetian 48.6-40.4 Ypresian 55.8-48.6 Paleocene Thanetian 58.7-55.8 Selandian 61.7-58.7 Danian 66.5-61.7TÜRK İYE’DE SENOZOY İK OLU ŞUKLAR Mesozoyi ğin bitimine yakın Anadolu’yu büyük ölçüde etkileyen Alpin da ğ olu şumunun Laramiyen (Paleosen) evresinden sonra, ülkede yeni bir sedimantasyon dönemi ba şlamı ş, Türkiye’nin her bölgesinde irili-ufaklı çökelme havzaları olu şmu ş ve bu havzalarda Senozoyik boyunca binlerce metre kalınlıkta (bazan 5-10 bin metre) tortul ve volkanik malzeme birikmi ştir. Bu malzemenin büyük bir kısmını sı ğ deniz tortulları (kırıntılılar, resif kireçta şları vb.) olu şturmu ştur. Bunlara daha az miktarlarda lagünel ve karasal tortullarla, volkanik lav ve tüfler de katılmı şlardır. Ayrıca Türkiye’nin önemli linyit yatakları (Dodurga, Çeltek, Soma, Tunçbilek, vb), borat mineralleri (Kırka, Emet, Bigadiç, vb.), Orta Anadolu’nun jips ve tuz yatakları, Trakya ve Adana havzalarındaki petrol ve do ğal gaz birikimleri bu Tersiyer sedimentleri içerisinde yer almı şlardır. Bilindi ği gibi 65-70 MY süreli Senozoyik zamanının ilk 38- 40 MY ‘lıkd önemi Paleojen (Paleosen+Eosen+Oligosen), daha sonraki 25-27 MY’lık süreci Neojen (Miyosen +Pliyosen) ve 2-3 MY’lık kesimi de Kuvaterner (Pleyistosen + Holosen) olarak adlandırılır. Türkiye’de Paleojen ya şlı olu şuklar oldukça geni ş alanlar kaplar ve ba şlıca dört fasiyeste (fli ş, kalker-marn, volkanik ve acı göl-karasal) geli şmi şlerdir. Benzer şekilde, Neojen olu şuklar da üç fasiyeste (denizel, karasal-laküstr ve geçi ş (sarmat) geli şmi ştir. Kuvatrener ya şlı olu şuklar, denizel ve karasal (flüvyal) ortamlarda çökelmi ştir. Daha çok sedimanter havza geli şimi şeklinde yayılan Türkiye’deki Senozoyik olu şuklar şöyle da ğılmaktadır;Türkiye’deki Senozoyik olu şuklar şöyle da ğılmaktadır; 1. Trakya havzası 2. Batı Anadolu Neojen havzaları (Kırka, Emet, Bigadiç, Soma, Tunçbilek-Domaniç, Gediz, U şak, Denizli, Yata ğan yörelerinde Senozoyik) 3. Kelkit vadisinde Senozoyik 4. Orta Anadolu’da Senozoyik olu şuklar a. Haymana-Polatlı Tersiyer havzası b. Tuz Gölü havzasında Senozoyik c. Kır şehir yöresinde Tersiyer d. Yerköy-Yozgat yöresinde Tersiyer e. Çankırı-Çorum havzasının Sungurlu yöresindeki Tersiyer 5. Ulukı şla bölgesinde Tersiyer 6. Do ğu Anadolu Tersiyer havzaları a. Sivas-Hafik-Zara havzası b. Darende-Balaban havzasında Tersiyer c. Mu ş-Hınıs-Malazgirt havzasında Tersiyer d. Tekman-Karayazı Tersiyer Havzası 7. Adana havzasında Neojen ve Kuvaterner 8. Antalya ve Mut-Silifke neojen havzaları 9. Güneydo ğu Anadolu’da Senozoyik olu şuklar