Jeoloji Türkiye'de Senozoyik Oluşuklar T T Ü Ü RK RK İ İ YE YE ’ ’ DE SENOZOY DE SENOZOY İ İ K K OLU OLU Ş Ş UKLAR UKLAR Jeofizik M Jeofizik M ü ü h. B h. B ö ö l l ü ü m m ü ü Nisan Nisan - - 20 20 11 11Perio Perio d d Subperiod Subperiod Epoch Epoch Age Age Dates Dates ( (m.y m.y.) .) Quaternary Quaternary Holocene Holocene 0.0115 0.0115- -0 0 Pleistocene Pleistocene Late Late 0.126 0.126- -0.0115 0.0115 Middle Middle 0.781 0.781- -0.126 0.126 Early Early 1.806 1.806- -0.781 0.781 Tertiary Tertiary Neogene Neogene Pliocene Pliocene Gelasian Gelasian 2.588 2.588- -1.806 1.806 Piacenzian Piacenzian 3.600 3.600- -2.588 2.588 Zanclean Zanclean 5.332 5.332- -3.600 3.600 Miocene Miocene Messinian Messinian 7.246 7.246- -5.332 5.332 Tortonian Tortonian 11.608 11.608- -7.246 7.246 Serravallian Serravallian 13.65 13.65- -11.608 11.608 Langhian Langhian 15.97 15.97- -13.65 13.65 Burdigalian Burdigalian 20.43 20.43- -15.97 15.97 Aquitanian Aquitanian 23.03 23.03- -20.43 20.43 Paleogene Paleogene Oligocene Oligocene Chattian Chattian 28.4 28.4- -23.03 23.03 Rupelian Rupelian 33.9 33.9- -28.4 28.4 Eocene Eocene Priabonian Priabonian 37.2 37.2- -33.9 33.9 Bartonian Bartonian 40.4 40.4- -37.2 37.2 Lutetian Lutetian 48.6 48.6- -40.4 40.4 Ypresian Ypresian 55.8 55.8- -48.6 48.6 Paleocene Paleocene Thanetian Thanetian 58.7 58.7- -55.8 55.8 Selandian Selandian 61.7 61.7- -58.7 58.7 Danian Danian 66 5 66 5 61 7 61 7 Senozoyik Senozoyik Birimler BirimlerTÜRK İYE’DE SENOZOY İK OLU ŞUKLAR Mesozoyi ğin bitimine yakın Anadolu’yu büyük ölçüde etkileyen Alpin da ğ olu şumunun Laramiyen (Paleosen) evresinden sonra, ülkede yeni bir sedimantasyon dönemi ba şlamı ş, Türkiye’nin her bölgesinde irili-ufaklı çökelme havzaları olu şmu ş ve bu havzalarda Senozoyik boyunca binlerce metre kalınlıkta (bazan 5-10 bin metre) tortul ve volkanik malzeme birikmi ştir. Bu malzemenin büyük bir kısmını sı ğ deniz tortulları (kırıntılılar, resif kireçta şları vb.) olu şturmu ştur. Bunlara daha az miktarlarda lagünel ve karasal tortullarla, volkanik lav ve tüfler de katılmı şlardır. Ayrıca Türkiye’nin önemli linyit yatakları (Dodurga, Çeltek, Soma, Tunçbilek, vb), borat mineralleri (Kırka, Emet, Bigadiç, vb.), Orta Anadolu’nun jips ve tuz yatakları, Trakya ve Adana havzalarındaki petrol ve do ğal gaz birikimleri bu Tersiyer sedimentleri içerisinde yer almı şlardır. Bilindi ği gibi 65-70 MY süreli Senozoyik zamanının ilk 38- 40 MY ‘lıkdönemi Paleojen (Paleosen+Eosen+Oligosen), daha sonraki 25-27 MY’lık süreci Neojen (Miyosen +Pliyosen) ve 2-3 MY’lık kesimi de Kuvaterner (Pleyistosen + Holosen) olarak adlandırılır. Türkiye’de Paleojen ya şlı olu şuklar oldukça geni ş alanlar kaplar ve ba şlıca dört fasiyeste (fli ş, kalker-marn, volkanik ve acı göl-karasal) geli şmi şlerdir. Benzer şekilde, Neojen olu şuklar da üç fasiyeste (denizel, karasal-laküstr ve geçi ş (sarmat) geli şmi ştir. Kuvatrener ya şlı olu şuklar, denizel ve karasal (flüvyal) ortamlarda çökelmi ştir. Daha çok sedimanter havza geli şimi şeklinde yayılan Türkiye’deki Senozoyik olu şuklar şöyle da ğılmaktadır;Türkiye’deki Senozoyik olu şuklar şöyle da ğılmaktadır; 1. Trakya havzası 2. Batı Anadolu Neojen havzaları (Kırka, Emet, Bigadiç, Soma, Tunçbilek-Domaniç, Gediz, U şak, Denizli, Yata ğan yörelerinde Senozoyik) 3. Kelkit vadisinde Senozoyik 4. Orta Anadolu’da Senozoyik olu şuklar a. Haymana-Polatlı Tersiyer havzası b. Tuz Gölü havzasında Senozoyik c. Kır şehir yöresinde Tersiyer d. Yerköy-Yozgat yöresinde Tersiyer e. Çankırı-Çorum havzasının Sungurlu yöresindeki Tersiyer 5. Ulukı şla bölgesinde Tersiyer 6. Do ğu Anadolu Tersiyer havzaları a. Sivas-Hafik-Zara havzası b. Darende-Balaban havzasında Tersiyer c. Mu ş-Hınıs-Malazgirt havzasında Tersiyer d. Tekman-Karayazı Tersiyer Havzası 7. Adana havzasında Neojen ve Kuvaterner 8. Antalya ve Mut-Silifke neojen havzaları 9. Güneydo ğu Anadolu’da Senozoyik olu şuklarTrakya Havzas Trakya Havzası ı Jeoloji Haritas Jeoloji Haritası ı (T (Tü üys ysü üz & z & Okay Okay, 2005) , 2005)Ç Çank ankı ır rı ı- -Ç Çorum Havzas orum Havzası ı (T (Tü üys ysü üz & z & Okay Okay, 2005) , 2005)(T (Tü üys ysü üz & z &Okay Okay, 2005) , 2005)(T (Tü üys ysü üz & z & Okay Okay, 2005) , 2005)(T (Tü üys ysü üz & z & Okay Okay, 2005) , 2005)MAGMAT MAGMAT İ İ ZMA ZMATÜRK İYE JEOLOJ İS İNDE MAGMAT İZMA Türkiye yer tarihi boyunca zaman-zaman yo ğun bir magmatik faliyete maruz kalmı ş, bu arada çe şitli bile şim ve türde magmatik kayaçlar meydana gelmi ştir. Bu faliyetler yerkabu ğunun içerisinde geli şiyorsa "plütonizma" şeklinde; deniz diplerinde "denizaltı volkanizması" şeklinde ve yeryüzünde "yerüstü volkanizması" şeklinde meydana gelmi ştir. Plütonizma ile tam kristalli derinlik kayaçları (granit, siyenit, diyorit, gabro, vb) kayaçlar, denizaltı volkanizmasıyla yastık lavlar, tüfitler ve aglomeralar, yerüstü volkanizmasıyla da çe şitli lav akıntıları, tüfler ve piroklastik kayaçlar meydana gelir. Türkiye'de her üç gruptan magmatik kayaçlar oldukça geni ş alanlarda yüzeylenirler. Plütonik kayaçlar Kuzeybatı Anadolu’da, Orta Anadolu ve Do ğu Karadeniz bölgesinde daha yaygın, volkanik ürünler ise, öncelikle Do ğu Anadolu’da, İç Anadolu ile Toroslar arasında ve kısmen de batı ve Kuzeybatı Anadolu’da geni ş bir yayılım göstermektedirler. Magmatik Kaya Magmatik Kaya ç ç lar lar ı ı n olu n olu ş ş um ortamlar um ortamlar ı ıPl Plü ütonik tonik ve Volkanik kaya ve Volkanik kayaç çlar ları ın n s sı ın nı ıfland flandı ır rı ılmas lması ı ( (< 90 M) < 90 M) ( (Streckeisen Streckeisen, 1976) , 1976) (foid)-bearing Trachyte (foid)-bearing Latite (foid)-bearing Andesite/Basalt (Foid)ites 10 60 60 35 65 10 20 20 60 60 F A P Q Rhyolite Dacite Trachyte Latite Andesite/Basalt Phonolite TephriteUltramafik Ultramafik kaya kayaç çlar ları ın n (> 90 M) (> 90 M) s sı ın nı ıfland flandı ır rı ılmas lması ı Plagioclase Olivine Pyroxene Gabbro Troctolite Olivine gabbro Plagioclase-bearing ultramafic rocks 90 (b) Anorthosite Olivine Olivine Clinopyroxene Clinopyroxene Orthopyroxene Orthopyroxene Lherzolite Lherzolite Harzburgite Wehrlite Websterite Orthopyroxenite Orthopyroxenite Clinopyroxenite Clinopyroxenite Olivine Websterite Peridotites Peridotites Pyroxenites Pyroxenites 90 40 10 10 Dunite Dunite (c)Plate Tectonic Plate Tectonic - - Igneous Genesis Igneous Genesis 1. 1. Mid Mid- -ocean Ridges ocean Ridges 2. 2. Intracontinental Intracontinental Rifts Rifts 3. 3. Island Arcs Island Arcs 4. 4. Active Continental Active Continental Margins Margins 5. 5. Back Back- -arc Basins arc Basins 6. 6. Ocean Island Basalts Ocean Island Basalts 7. 7. Miscellaneous Intra Miscellaneous Intra- - Continental Activity Continental Activity ? ? kimberlites kimberlites, , carbonatites carbonatites, , anorthosites anorthosites... ... SiO2 içeri ğine göre > % 66 Asit % 52-66 Ortaç % 45-52 Bazik < % 45 Ultrabazik1.Türkiye’de Plütonizma 1. Kuzeybatı Anadolu’nun asit ve bazik plütonları: 2. Orta Anadolu bölgesinin ba şlıca asit ve bazik plütonları: 3. Do ğu Karadeniz kıyıda ğlarının asit ve bazik plütonları: 4. Güneybatı Anadolu bölgesinin ultramafik-ultrabazik plütonları: 5. Güney Anadolu’nun ultramafik-ultrabazik plütonları:1. Kuzeybat 1. Kuzeybatı ı Anadolu Anadolu’ ’nun asit ve bazik nun asit ve bazik pl plü ütonlar tonları ı1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 G1 G2 G3 G4 G5 Batı Anadolu’ da Neotektonik dönemle ili şkili magmatik kayaların yayılımı. G1: Sakarya graniti, G2: Eybek graniti, G3: Kozak graniti, G4: Alaçam graniti, G5: E ğrigöz graniti. Çapraz çizgili alanlar: kalk-alkali volkanitler, birbirini kesen çizgili alanlar: alkali volkanitler. İstanbul ve Çeveresinin Jeoloji haritası (MTA, 2004 den sadele ştirilmi ştir) Scale: 1/500.000Kestanbol E G E D E N İ Z İ 0 3 6 km Denizgören Ofiyoliti Karada ğ Metamorfik Birli ği Kestanbol Graniti Alüvyon Gülpınar Formasyonu Ilıca Formasyonu Ayvacık Volkanitleri K Çanakkale Çalı şma Alanı Marmara Denizi Ege Denizi Toros Platformu Sakarya Kıtası İç Pontit Kenedi İzmir - Ankara Kenedi AYVACIK EZ İNE Geyikli + + + + + + - - - - - - Fay Bindirme A Kesit Güzergahı + - Senozoyik Paleozoyik ?-Permiyen Kuvaterner Pliyosen Alt-Orta-Üst Miyosen Ç Çanakkale anakkale- -Ezine G Ezine Gü üneyindeki magmatik kaya neyindeki magmatik kayaç çlar lar (Karac (Karacı ık ve Y k ve Yı ılmaz, 1997 lmaz, 1997’ ’den al den alı ınm nmı ş ı şt tı ır) r)Orta Orta Pontid Pontid’ ’lerde lerde magmatizma magmatizma (T (Tü üys ysü üz, 2005) z, 2005)Do Do ğ ğu u Pontidlerde Pontidlerde Volakanik Volakanik yay yayı ın geli n geli ş şimi imiYay Yay Magmatizmas Magmatizmas ı ıDo Do ğ ğ u u Pontidlerin Pontidlerin Ana tektonik Ana tektonik Ö Ö zellikleri zellikleri Jura Jura ö öncesi ya ncesi ya ş şl lı ı temel kaya temel kayaç çlar karma lar karma şı şık ve heterojen bir k ve heterojen bir yap yapı ı sunar, sunar, Alt Alt- -Orta Orta Jura Jura’ ’da da volkanoklastik volkanoklastik kaya kayaç çlar olu lar olu ş şur, ur, G Gü üneye bak neye bakı şı ı şıml mlı ı pasif k pasif kı ıta kenar ta kenarı ında, nda, Ü Üst st Jura Jura- -Alt Alt Kretase Kretase ya ya ş şl lı ı karbonat kaya karbonat kayaç çlar ları ı olu olu ş şur, ur, Kuzey kenarda, Orta Kuzey kenarda, Orta Kretase Kretase’ ’de de ofiyolitik ofiyolitik kaya kayaç çlar ları ın n yerle yerle ş şimi ger imi gerç çekle ekle ş şir, ir, Senoniyen Senoniyen ( (Ü Üst st Kretase Kretase) d ) dö önemde magmatik yay ve nemde magmatik yay ve Kruko Kruko tipi masif tipi masif s sü ülfid lfid yataklar yatakları ı olu olu ş şur, ur, Ü Üst st Paleosen Paleosen- -Alt Eosen Alt Eosen’ ’de yay de yay- -k kı ıta ta ç çarp arpı ş ı şmas ması ı ger gerç çekle ekle ş şir, ir, Orta Eosen Orta Eosen’ ’de de yayg yaygı ın n Ç Çarp arpı ş ı şma sonras ma sonrası ı magmatizma magmatizma ve ve sedimantasyon olu sedimantasyon olu ş şur. ur.Orta Anadolu B Orta Anadolu Bö ölgesinin ba lgesinin ba ş şl lı ıca asit ve bazik ca asit ve bazik pl plü ütonlar tonları ı ( (Ç Çi iç çekda ekda ğ ğ Y Yö öresi resi- -K Kı ır r ş şehir) ehir)T T ü ü rkiye rkiye ’ ’ de de Volkanizma Volkanizma Ü Ülkemizde lkemizde Neojen Neojen ve ve Kuvaterner Kuvaterner’ ’de de ba ba ş şlay layı ıp g p gü ün nü üm mü üze ze kadar etkin olan kadar etkin olan volkanizma volkanizma, , ö özellikle zellikle bat batı ı- -Kuzeybat Kuzeybatı ı Anadolu, Orta ve Do Anadolu, Orta ve Do ğ ğu Anadolu b u Anadolu bö ölgelerinde s lgelerinde sü ürekli ve rekli ve etkin bir bi etkin bir biç çimde ge imde geç çmi mi ş ş ve yakla ve yakla şı şık 85.000 km2 k 85.000 km2’ ’lik bir lik bir alan alanı ı (t (tü üm T m Tü ürkiye y rkiye yü üz zö öl lçü çüm mü ün nü ün % 10.6 n % 10.6 s sı ın nı ı) kaplam ) kaplamı ş ı şt tı ır. r. Bunlar, Bunlar, ç ço o ğ ğunlukla koni bi unlukla koni biç çiminde, iminde, stratavolkan stratavolkan ve tabakal ve tabakalı ı lav lav- -t tü üf yataklar f yatakları ı bi biç çiminde, iminde, ç çok az bir k ok az bir kı ısm smı ı da da Kaldera Kaldera (Nemrut) ve (Nemrut) ve Maar Maar (Ac (Acı ıg gö öl) l) y yü üzeylenmi zeylenmi ş ştir tir. T . Tü ürkiye rkiye’ ’deki deki volkanik kaya volkanik kayaç çlar ları ın n ç ço o ğ ğunlu unlu ğ ğu, alkali u, alkali- -olivinbazalt olivinbazalt magmas magması ın nı ın n fraksiyonel fraksiyonel kristallenmesi kristallenmesi ve k ve kı ısmen de smen de kirlenmesi ile kirlenmesi ile kalkalkalin kalkalkalin- -alkalin kaya alkalin kayaç çlar olarak, lar olarak, kalkalkalin kalkalkalin ö özellikli olivin zellikli olivin- -bazalt, olivin bazalt, olivin- -ö öjit jit bazalt, andezit, bazalt, andezit, dasit ve riyolit ile alkali olanlar dasit ve riyolit ile alkali olanları ı, olivin , olivin- -trakibazalt trakibazalt, , trakiandezit trakiandezit, trakit, alkali riyolit, , trakit, alkali riyolit, hawayit hawayit, fonolit ve , fonolit ve nefelinli nefelinli veya veya l lö ösitli sitli kaya kayaç çlar lar ş şeklinde olu eklinde olu ş şmu mu ş ştur. tur. Volkanik kaya Volkanik kaya ç ç lar lar ı ı n T n T ü ü rkiye rkiye ’ ’ deki da deki da ğı ğı l l ı ı mlar mlar ı ı Bat Bat ı ı Anadolu b Anadolu b ö ö lgesindeki volkanik faaliyetler lgesindeki volkanik faaliyetler Orta Anadolu Orta Anadolu ’ ’ da gen da gen ç ç volkanik faaliyet volkanik faaliyet Do Do ğ ğ u Anadolu u Anadolu volkanizmas volkanizmas ı ı1 10 2 3 4 5 6 7 8 9 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 22 21 Do ğu Anadolu’ daki önemli volkanik merkezler ve yapısal hatlar.