Jeoformoloji Türkiye'deki Volkanik Yüzey Şekilleri ve Oluşumları Ders : Jeo467-Jeomorfoloji Konu:Türkiye’deki Volkanik Yüzey Şekilleri ve Oluşumları Hazırlayanlar: 20824958 Dilek Özer 20825055 Mine Söyler 20924761 Berker Ede İÇİNDEKİLER AMAÇ .................................................................................................................................................4 ÖZET ...................................................................................................................................................4 VOLKANİZMA ve OLUŞTURDUĞU YERYÜZÜ ŞEKİLLERİ .........................................................................4 GİRİŞ ...............................................................................................................................................4 VOLKANİK ÜRÜNLER ve OLUŞTURDUKLARI MORFOLOJİ ..................................................................6 Lav Akıntıları: ..............................................................................................................................6 1)Pahoehoe lav:......................................................................................................................6 2) Aa lav: .................................................................................................................................7 3) Yastık Lav: ...........................................................................................................................8 4) Blok Lav: ..............................................................................................................................8 Soğuma yapıları: ..................................................................................................................9 PİROKLASTİK ÜRÜNLER................................................................................................................9 1)Geri düşme ürünleri: ............................................................................................................9 2) Piroklastik akıntı ürünleri: ....................................................................................................9 3)T aban yayılım ürünleri: ...................................................................................................... 10 4)İkincil Depolanma Ürünleri: ................................................................................................ 10 VOLKAN TİPLERİ ............................................................................................................................ 10 1)Kalkan Volkan: ....................................................................................................................... 10 2) Strato(Kompozit) Volkan: ...................................................................................................... 11 3) Monojenetik Yapılar: ............................................................................................................. 12 3.1. Cüruf Konileri.................................................................................................................. 12 3.2.Dom: ............................................................................................................................... 13 3.3. Maar : ............................................................................................................................. 14 Türkiye’deki Volkanik Dağlar ve Oluşturduğu Yeryüzü Şekilleri ...................................................... 16 A)Doğu Anadolu Bölgesi Volkanları: ........................................................................................... 17 Ağrı Dağı:............................................................................................................................... 17 Tendürek Dağı: ...................................................................................................................... 17 Süphan volkanı: ..................................................................................................................... 18 Nemrut volkanı: .................................................................................................................... 18 B)İç Anadolu bölgesi Volkan Dağları : ......................................................................................... 18 Erciyes: .................................................................................................................................. 18 Hasan Dağı: ........................................................................................................................... 19 Gülşehir-Avanos ile Aksaray Arasındaki Volkanik Arazi: .......................................................... 19 Ürgüp-Uçhisar ve çevresi Peribacaları: ................................................................................... 19 Selime ve YaprakhisarPeribacalar: ......................................................................................... 20 Ankara ve Kuzeyindeki Volkanik Arazi .................................................................................... 20 Melendiz ve Keçiboyduran Dağları: ........................................................................................ 20 Afyonkarahisar ve çevresi volkanik Arazisi ............................................................................. 21 Erenler Dağı:.......................................................................................................................... 21 Isparta Gölcüğü ve Çevresi Volkanik Rölyefi ........................................................................... 21 Karadağ: ................................................................................................................................ 21 Karacadağ: ............................................................................................................................ 21 Tuzla Gölü(meke Tuzlası) ....................................................................................................... 21 Acıgöl: ................................................................................................................................... 22 C) Batı Anadolu Bölgesi Volkanları: ............................................................................................ 22 Armağan Dağı: ....................................................................................................................... 22 Kocadağ: ............................................................................................................................... 22 Mersin Tepeleri(Şaphane Dağı) .............................................................................................. 22 Dumanlı Dağı: ........................................................................................................................ 22 Yamanlar Dağı: ...................................................................................................................... 22 Seyret Tepe: .......................................................................................................................... 23 Karaağaç Dağı-Emirli Tepe-Koca Tepe: ................................................................................... 23 Tecek Tepe: ........................................................................................................................... 23 Elmadağ: ............................................................................................................................... 23 Kula-Adala ve Çevresi Volkanik Arazisi: .................................................................................. 23 D) Güneydoğu Anadolu Bölgesi Volkanları: ................................................................................ 24 ERCİYES’İN KONUMU COĞRAFYASI VE MORFOLOJİK ÖZELLİKLERİ ...................................................... 25 Jeolojik Oluşumu ........................................................................................................................... 27 Kaynaklar: ......................................................................................................................................... 28 AMAÇ Volkanizmanın jeomorfolojiye etkisini incelemek ve ülkemizdeki örneklerini araştırmak ve bulunduğumuz İç Anadolu Bölgesi’nin en yüksek volkanik dağı olan Erciyes Dağı’nı ve sahip olduğu morfolojiyi detaylı olarak incelemek. ÖZET Konveksiyon akımları ve birtakım tektonik süreçler sonucunda gelişen volkanizmanın oluşturduğu morfolojiyi inceleyince bileşimlerine göre fizyolojisi değişen çeşitli volkanik dağlar, bu volkanik dağlardan çıkan ürünlerin oluşturduğu tipik birimler(çeşitli lav akıntıları, geri düşmeler,piroklastik akıntılar,taban yayılım ürünleri),monojetik yapılar olan çeşitli koniler ,kraterler ve domlar gibi yapılar, fiziksel aşınma süreçleri sonucunda birincil gelişen yapılardan meydana gelen çeşitli yapılar ve bölgede yogun bitki örtüsü gelişimi görülmektedir.Bu bağlamda ülkemizde de bu aktiviteler ile birlikte gelişen morfoloji yaygın olarak görülmektedir. VOLKANİZMA ve OLUŞTURDUĞU YERYÜZÜ ŞEKİLLERİ GİRİŞ Volkanoloji , magmanın yeeryüzüne püskürmesi,çıkması ya da yeryüzüne yakın yerlere kadar sokulması olayları ile ilgilenen bilim dalıdır.Magmanın yeryüzüne çıkan kısmı volkan topoğrafyasını oluşturur , bu ise jeomorfolojinin temel konularından biridir.Türkiye’nin 1/3’üne yakın kısmı volkanik kayaçlarla örtülü olduğundan dolayı Türkiye’nin jeomorfolojisi için volkanizma önemli bir faktördür. Şekil 0 Volkanizma,birtakım içsel süreçler sonucu gelişir.Plaka Tektoniğinin oluşum prensibini açıklayan ,astenosfer katmanındaki konveksiyon akımlarının sebep olduğu bir diğer sonuç da volkanizmadır.Dünya geneline baktığımızda volkanik faaliyetleri ,aktif fayların bulunduğu bölgelerde yoğun olarak görürüz.Pasifik Okyanusu’nun “Ateş Çemberi” olarak anılmasının sebebi budur.Volkanların bulunduğu bölgeleri(bknz.Şekil 1) ve nasıl oluştuklarını inceleyecek olursak; Örneğin okyanus ortası sırtlarda kıtasal riftlerde ; sıcaklık,yoğunluk ve basınç farkından meydana gelen konveksiyonel akımlar sebebiyle litosfer zayıflar.Bu zayıflama alttaki birimlerin üzerine etki eden litostatik basıncın azalmasına ve dengesizleşmesine sebep olur.Ergimenin başlaması için gerekli olan koşullardan biri olan basınç azalması meydana geldiği için alttaki birimlerde kısmi ergime başlar.İlk eriyen malzeme yoğunluğu düşük, silis oranı yanındakilere nazaran daha fazla olan malzemedir.Dolayısıyla bu eriyik yoğunluğu yan kayaçla eşitlenene ve suya doygun hale gelene kadar ters sorguçlar halinde yukarı hareket eder.Bu hareket sırasında bazı uygun seviyelerde magma odaları oluşturarak farklılaşma süreçleri geçirebilir ya da kendine zayıflık zonlarından ve çatlaklardan kendine uygun bir yol bularak yüzeye kadar ilerleyebilir ve volkanizmaya sebep olur.Buralarda oluşan volkanizmanın türü bazik karakterlidir.Çünkü oluşan magma peridotitik bileşimli mantodan kısmi ergime ile oluşmakta ve kat ettiği yol kısa olduğu için çok fazla bir farklılaşma geçirememektedir. Bir diğer volkanizma oluşum süreci de dalma-batma zonlarında görülür.Dalma-batma zonlarındaki olay şudur;Dalan kabuğun çatlaklarında mevcut olan su ,ergime sıcaklığını düşürerek ergimeyi tetikler ve ilk eriyen minerallerin (kil mineralleri ,mika mineralleri ,amfibol…) bünyesinde bulunup açığa çıkan su ergimeyi hızlandırır.Dolayısıyla oluşan eriyik yine ters sorguçlar halinde yoğunluğunu eşitleyene ve diğer koşulları sağlayana dek yukarı çıkar ve bir magma odası oluşturur.Bu bölgelerde farklı olarak bu magmanın kat etmesi gereken kalın bir kıtasal kabuk vardır.Dolayısıyla ilk oluşan eriyik birçok farklılaşma süreçleri geçirir.Genellikle bu bölgelerde ortaç ve asidik volkanizma gerçekleşir. Tektonik olarak aktif olan önemli bölgelerden biri de okyanus ve kıta ortamlarında görebildiğimiz “Hot Spot” olarak adlandırılan sıcak nokta bölgeleridir.Bunu en güzel şekilde , Hawai takım adalarında gözlemlemekteyiz.Yaklaşık 600 km derinlikte noktasal ergimeyle oluşan eriyik, peridotitik bileşimin kısmi ergimesiyle oluşmaktadır.Belirli bir hat boyunca yüzeye ulaşarak bazaltik karakterli volkanizma sergiler. Şekil 1 VOLKANİK ÜRÜNLER ve OLUŞTURDUKLARI MORFOLOJİ Volkanizma, magmanın yüzeye çıkmasıyla gelişmektedir.İki şekilde malzeme yüzeye çıkar. 1)Lav yayılımı(Efüzif) 2)Patlamalı(Eksplozif) olarak çıkar. Lav yayılımı sonucunda lav akıntı ürünleri, patlamalı çıkış sonucunda da piroklastik ürünler oluşur.Bunların oluşturduğu morfolojik yapılar volkan morfolojisini oluşturur. Lav Akıntıları: 1)Pahoehoe lav: Bazik bileşimli,gaz oranı ve viskozitesi düşük olan lav akıntısıdır.Dolayısıyla akışkanlığı yüksek ve hızlı bir akış türü sergiler.Tipik urgan-halat yapısı sunar.Yüzeyleri pürüzsüz ve parlaktır.Geniş alanlara yayılım gösterir ve vadilere kanalize olur,düz bir alanla karşılaştığında o alanı doldurmaya eğilimlidir. Resim 1 2) Aa lav: Bazik bileşimli ,gaz oranı ve kinematik viskozitesi yüksek dolayısıyla akışkanlığı kötü ve hızı yavaş olan bir lav akıntısıdır.Pürüzlü ve karmaşık bir yüzey sunarlar.Oluşturduğu morfoloji köşeli,sivri, kırıntılı ve parlak olmayan bir yüzeye sahiptir. Resim 2 3) Yastık Lav: Magmanın su içine çıkışıyla gelişen özel bir yapıdır.Bazik bileşimli, düşük viskoziteli değişken gaz oranına sahip bir lav akıntısıdır.Su içine çıktığında üstündeki hidrostatik basıncın etkisiyle ters damla şekilleri oluşturarak yayılırlar. Resim 3 4) Blok Lav: Ortaç- asidik bileşimli,gaz oranı ve viskozitesi yüksek dolayısıyla akışkanlığı çok kötü ve en yavaş olan lav akıntısıdır.Çok kalın akarlar ve büyük bloklar oluştururlar.Oluşturduğu morfolojik yapı bloklu , pürüzlü,dik yamaçlıdır. Resim 4 Soğuma yapıları: Soğuma yapıları da özel bir morfoloji sunarlar.Yerleşmiş bir lav akıntısının zamanla soğumasıyla sütunsal soğuma yapıları gelişir.Bunlar soğuma yüzeyine dik oluşurlar.Soğuma ne kadar yavaş gerçekleşirse bu sütunsal yapılar o kadar düzgün ve çok kenarlı olurlar.Bu yüzden atmosferle ilk karşılaşan ve ani soğumanın oluştuğu yüzeyinde bu sütunsal yapılar kötü gelişir. PİROKLASTİK ÜRÜNLER 1)Geri düşme ürünleri: Pomza ve cüruf olmak üzere iki çeşittir.Pomza asidik bileşimli volkanizmayı, cüruf ise bazik bileşimli volkanizmayı karakterize eder.Bunlar volkanın patlamasıyla oluşan kül bulutundan yeryüzüne düşen malzemelerdir.Jüvenil magma parçalarıdır.Topoğrafyaya uyumlu birşekilde yerleşirler.Rüzgarın anormal etkisi yoksa topoğrafyayı eşit kalınlıkta örterler.Bu ürünlerin en önemli özelliği iyi boylanma göstermeleridir.Pomza ve cüruf ,fiziksel olarak aynı ancak kimyasal olarak farklı bileşenlerdir.Fiziksel olarak bol gözenekli yoğunluğu düşük malzemelerdir. 2) Piroklastik akıntı ürünleri: Patlama sonucunda oluşan pükürme kolonunun çökmesiyle oluşan ürünlerdir. İgnimbirit,pomza akıntısı ve blok-kül akıntıları olmak üzere 3 çeşittir. İgnimbirit ve pomza akıntısı aynı bileşenlere sahiptir.Boyutsal olarak farklıdırlar.Çok şiddetli bir patlama meydana gelmiş ,her yönde yayılan çok fazla malzeme çıkışı olmuşsa bu ürüne ignimbirit denir.daha az şiddetli patlamalarla oluşmuş ve tek yönde yayılım gösteren ürünlere ise pomza akıntı ürünleri denir.Bunlar her akışkan gibi vadilere kanalize olurlar.Kötü boylanma gösterirler.Pekişmeleri geri düşme ürünlerine göre daha iyidir.Kül oranı diğer ürünlere göre çok daha fazladır.Bu akışkanlar tabanda ve tavanda türbülanslı akış gösterdikleri için bu bölgelerde çapraz tabakalı yapı sunarlar.orta kısımda ise laminar akış söz konusudur.Blok ve kül akıntıları ise Dom patlamasıyla oluşan ürünlerdir. 3)T aban yayılım ürünleri: Magmanın suyla karşılaşması sonucu oluşan , hidrovolkanizmayla gelişen ürünlerdir.Patlama sırasında yanal yönde türbülansla ilerleyen bir akışkandır.Dolayısıyla çapraz tabakalı yapılar ve çarpma çökme izleri sunarlar.Ki bu yapılar sayesinde akıntının yönünü dolayısıyla patlamanın yönünü tespit edebiliriz.Topoğrafyaya , vadilerde kalın tepelerde daha ince olacak şekilde yerleşirler.Litik oranı diğer piroklastiklere göre daha fazladır.Ayırt edici olarak ekmek kabuğu bomba(asidik bileşimli), karnabahar bomba(bazik bileşimli),akresyonel lapilli(sulu ortamda kil boyu malzemenin yoğun bulunmasından dolayı) gibi yapılara sahiptir. 4)İkincil Depolanma Ürünleri: Bunlar diğer piroklastik ürünlerin tekrar depolanmasıyla oluşurlar.Örneğin volkanik çığ ürünleri ki bunlar bir fay veya volkanik patlama tetiklemesiyle oluşurlar, lahar,aglomera,volkanik breş,yamaç molozlarıdır. Örneğin ülkemizden Erciyes Dağı’nda bu şekilde bir volkanik çığ ürün oluşumu gerçekleşmiştir.Burada volkanik çığ ürünü oluşumu faya bağlı gelişmiştir.Bu olay sonucunda tipik motfolojisi olan “Amfi tiyatro krateri” ve yamaçtan aşağı kayan malzemelerin oluşturduğu Hummocky yapıları meydana gelmiştir. VOLKAN TİPLERİ 1)Kalkan Volkan: Çapı yaklaşım 150 km’dir.Eğimi çok düşük olduğu için yüksekliği 9 km’ye kadar çıkabilir.Bazik ve bazen andezitik bileşimli magmadan gelişir.Bu bileşimde gaz oranı oldukça düşük olduğu için çok şiddetli patlamalar değil püskürmeler şeklinde çıkış gözlenir.daha çok lav akıntısı şeklinde ürünler oluşur.Bu tip volkanların üzerinde monojenetik olarak cüruf konileri veya bazik bileşimli maarlar görülebilir.Bu volkan tipine en güzel örnekler ,Hawai’de gözlenmektedir.Ülkemizden örnek vermek gerekirse Koç Dağı,Karacadağ,Tendürek Dağı kalkan volkanlardır. Resim 5 2) Strato(Kompozit) Volkan: Yaklaşık 15 km çaplı , yüksek eğimli olmasından dolayı da maksimum 3 km yüksekliğe sahip volkanlardır.Genellikle asidik bileşimli magmadan gelişirler.Strato kelimesinin anlamı tabakalı demektir.Böyle isimlendirilmesinin sebebi , volkanın patlama ürünü olan piroklastikler ve lav akıntı ürünlerinin ardalanmasıyla oluşmasıdır.Bu tip volkanlarda patlamaya sebep olan etken yüksek gaz basıncıdır.Patlama meydana geldikten sonra bir püskürme kolonu ve püskürme bulutu oluşur.Çıkan malzemenin artması ile bu püskürme kolonu çöker ve piroklastik akıntı ürünleri gelişir.Bu tip volkanların üzerinde monojenetik olarak cüruf konlileri,domlar,tüf halkası ve tüf konisi ,maarlar oluşabilir.St.Helen ,Fuji tipik strato volkan örnekleridir.Ülkemizden örnekleri ise Erciyes, Ağrı,Hasan Dağı, gösterilebilir. Şekil 2 3) Monojenetik Yapılar: 3.1. Cüruf Konileri Bazaltik bileşimli volkanların üzerinde gelişen monojenetik yapılardır.Tamamen cüruftan oluşan, çok pekişmemiş konilerdir.3 çeşidi vardır. 1-Normal Koni 2-Oval koni 3-Karnıyarık Koni Bu 3 koni tipi çok farklı morfolojiler sunar. Aşağıdaki resimler sırsıyla bu 3 koniye aittir. Resim 6 Resim 7 :Malzeme çıkışı bir çatlak boyunca gelişiyorsa bu yapı oluşur Resim 8:Malzeme çıkışı sırasında oluşan konik yapının bir tarafından lav çıkışı meydana geliyorsa o tarafta malzeme birikimi olamaz ve bu şekilde bir yapı gelişir. 3.2.Dom: Asidik bileşimli magmadan türemiş volkanların üstünde gelişen monojenetik yapılardır.Asidik bileşimli magmada gaz oranı çok yüksek olduğu için viskozitesi çok yüksektir.Bundan dolayı çok yavaş ilerlerler.Böylelikle magma yükselirken üzerindeki birimleri yukarı iterek kubbemsi bir şekil olan domları oluşturur.Bu domların patlamasıyla “Blok ve Kül Akıntısı” ürünleri oluşur.Bu ürünler radyal çatlaklı bloklar,masif bloklar, kül, kristaller….. içerirler.Bu bileşenlerden radyal çatlaklı bloklar bir bölgedeki volkanik birimlerin blok ve kül akıntısı olup olmadığını anlamamızda büyük göstergedir.Çünkü bu ürünler morfolojik olarak ikincil depolanma ürünü olan volkanik çığ ürünü ile çok benzerlik gösterirler.Onlar gibi kötü boylanmalı,çeşitli renkte ve boyutta malzeme içeren istiflerdir. Şekil 3 Resim 9:St.Helen’nin patlamasından sonra amfi tiyatro kraterinde gelişen dom yapısı 3.3. Maar : Magmanın suyla karşılaşması sonucunda , yani sıcak soğuk etkileşimi sebebiyle meydana gelen patlama çeşidi olan Hidrovolkanizma sonucunda gelişen yapılardır.Magma/su oranı 1/3 ise maksimum şiddetli patlama meydana gelir ve bu maar yapıları gelişir. Bazik veya asidik bileşimli olabilir.Krater tabanının seviyesine göre 3 çeşittir. 1.Maar 2.Tüf halkası 3.Tüf Konisi Maarlarda kraterin taban seviyesi yeryüzü seviyesinden aşağıdadır.Magma su ile çok derinde karşılaşırsa bu tip yapılar gelişir.Tüf halkasında kraterin taban seviyesi , yeryüzü seviyesi ile hemen hemen eşittir,magma su ile daha yüzeye yakın kesimlerde karşılaşmışsa bu yapı gelişir.Tüf konisinde ise krater ,yeryüzü seviyesinden oldukça yüksektedir,oluşan yapı konik şekillidir.Dolayısıyla cüruf konileri ile karıştırılabilir.Ayırt etmenin yolu, bu hidrovolkanizma ürünleri çapraz tabakalı yapılar,çarpma çökme izleri ve akresyonel lapilli gibi özel bileşenler içerir.Cüruf konilerinde ise bunlara rastlanmaz.Aşağıdaki resimler sırasıyla maar çeşitlerine aittir. Volkanizma sonucunda gelişen ve jeomorfolojik açıdan incelenmesi gereken bir diğer önemli yapı ignimbirittir.İgnimbiriti inceleyecek olursak : Çok şiddetli ,asidik bileşimli patlamalar sonucunda oluşan piroklastik ürünlerdir.Pomza akıntılarından farklı olarak bunlar her yönde yayılım gösterirler ve çok daha fazla malzeme içerirler.Ayrıca ignimbiriti karakterize eden yerleştikten sonra geçirdiği bir takım kaynaklanma sreçleridir..Ki bu süreçler : pekişme , gaz kaçış bacalarının oluşumu , rekristalize pomza oluşumu ve fiyam oluşumu gibi karakterize edici unsurlardır. Bu birimleri oluşturan patlamalar sonucunda kaldera yapısı gelişir.Bu devasa patlamalar sonucunda magma odasının büyük bir çoğunluğu boşalır, patlamanın etkisiyle üst birimde birçok kırık çatlak oluşur.Dolayısıyla bir süre sonra bu üstteki birimler çöker ve kaldera adı verilen büyük kraterleri oluşturur. Şekil 4 Kaldera oluşumu Örneğin ülkemizde Kapadokya bölgesi on büyük ignimbiritten oluşmaktadır.İgnimbirit çok pekişmiş bir malzeme olmadığı için, yerleştikten sonra dış süreçlerin etkisiyle yaklaşık %30’u aşınır ve buna bağlı yeni bir morfoloji gelişir.Kapadokya bölgesindeki Peribacaları buna ülkemizden en güzel örnektir. Yukarıda anlatıldığı gibi volkanizmanın oluşturduğu morfolojiyi inceleyince bileşimlerine göre fizyolojisi değişen çeşitli volkanik dağlar, bu volkanik dağlardan çıkan ürünlerin oluşturduğu tipik birimler(çeşitli lav akıntıları, geri düşmeler,piroklastik akıntılar,taban yayılım ürünleri),monojetik yapılar olan çeşitli koniler ,kraterler ve domlar gibi yapılar ve bölgede yogun bitki örtüsü gelişimi görülmektedir.Bu bağlamda Türkiye’deki örnekler aşağıdaki gibidir. Türkiye’deki Volkanik Dağlar ve Oluşturduğu Yeryüzü Şekilleri Volkanik dağlar, yerin derinliklerinde bulunan kızgın, erimiş ve basınç altındaki magmanın yeryüzüne çıkmasıyla oluşur. Ülkemizdeki volkanik faaliyetler III. Zamanda yoğun olarak görülmüştür. Bu faaliyetler sonucu kırıklar boyunca magma yeryüzüne akmış ve volkanik araziyi oluşturmuştur. Dünyanın hareketli bir kuşağı üzerinde yer alan Türkiye,önceleriorojenik,daha sonra da epirojenik hareketlere maruz kalmıştır.Bunun sonucu olarak,çok kırıklı bir yapıya sahip olan Anadolu’da yarık erüpsiyonları ve merkezi erüpsiyonları tarihi çağlara kadar devam etmiştir.Türkiye tektonik ve deprem haritalarıyla genç volkanik rölyefini gösteren haritalar karşılaştırıldığında,olaylar ve oluşumlar arasındaki ilişki dikkat çekicidir. Mesozoyik sonuna kadar oluşan volkanik arazi zamanla aşınarak hemen hemen silinmiştir.3.zamanın ilk yarısı (paleojene)ait volkan topoğrafyası ise çok aşınmış ve kuvvetli rölyef oluşturmazlar.3.zamanın 2.yarısına (neojene)ve 4.zamana ait volkan rölyefi ise belirgindir ve Anadolu arazisinin 1/3’üne yakınını örter.Faaliyet özelliklerine bağlı olarak ya Türkiye’nin en yüksek dağlarını meydana getirmiş ya da geniş lav platolarını oluşturmuşlardır.Bir kısım volkanik arazininde yapısal özelliğine bağlı olarak aşınmasından,İçAnadoluda olduğu gibi,dünyanın en ilginç topoğrafyası(peribacaları)meydana gelmiştir.Bunlara,volkanik infilaklarla oluşan patlama kraterlerini,maarları ve diğerlerinide eklemek mümkündür. Türkiye’de neojen ve kuaternervolkanizması ile meydana gelen volkanik arazinin dağılışı,Türkiye tektonik haritası ile karşılaştırıldığında,iki olay arasındaki yakın ilgi dikkat çekicidir.Kırıkların egemen olduğu Batı Anadolu,İçAnadolu,Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgeleri aynı zamanda neojen ve kuaternervolkanizmalarının da oluştuğu,dolayısıyla volkanik rölyefin bulunduğu yerlerdir. Türkiye’de neojen ve kuaternervolkanızması ile oluşan ve genç volkanik arazi olarak adlandırılan topoğrafya geniş alanlar kaplar.Bunlardan neojen volkanik arazisi,genelde aşınmış ve başlangıçtaki oluşum şekillerini büyük ölçüde kaybetmişlerdir.Kuaterner volkanik rölyefi ise,fazlayıpranmıştır,volkanikmateryalin özelliklerine bağlı olarak meydana getirdikleri şekiller ile muhafaza edebilmişlerdir. Türkiye’nin neojen ve kuaternere ait volkanik rölyefini dört bölgede incelemek mümkündür. A)Doğu Anadolu Bölgesi Volkanları:Çok geniş bir alanı kaplar ve çeşitli volkanik oluşum ve aşınım şekillerini bünyesinde barındırır.Lavplatoları,aynı kırık hattı üzerinde merkezi erüpsüyonlarla teşekkül etmiş yüksek stratovolaknlar,kalkan volkanlar gibi oluşum şekilleri;volkanik arazide kanyon vadiler,terselmiş rölyef gibi aşınım şekilleri;lav akıntılarının vadileri tıkayarak meydana getirdikleri lav setti gölleri volkan rölyefindeki belli başlı oluşumlardır. Bu dağlar Van gölünün kuzeyinde bir fay hattı üzerinde yer almıştır. Türkiye’nin en yüksek dağı olan Ağrı dağı bu dağ sırasının kuzeydoğu ucunda yer alır. Ağrı Dağı: 1203km 2 ’lik alan içersindekuruludur. İki kütle halindedir. Büyük Ağrı Volkanı:Strato volkan dağları dizisinin Türkiye’nin kuzeydoğu ucundaki en yüksek dağıdır(5165 m).Doğu Beyazıt ovasında 3100 m,Aras akarsuyu vadisinde ise 4400 yüksekliktedir.Krateri aşınmış olduğundan ve kısmende lav ve küllerle dolmuş olduğundan belirgin değildir.Gövde üzerindeki ışınsal yarıklardan çıkan lavlar yeryer parazit koniler oluşturmuşlardır.Geneldeandezit,kısmendeaglomera ve son erüpsiyon ürünü bazaltlardan meydana gelmiştir. Küçük Ağrı Volkanı:Büyük Ağrı’nın güneydoğusunda,Serbulak geçidi ile Büyük Ağrıdan ayrılır.Boyutları oldukça büyük olan Küçük Ağrı(3925 m)bu özelliği ile parazit bir koni gibi düşünülmemiştir.Yapısınıandezit,aglomera,volkan külü ve bazaltlar oluşturur. Resim 10: Büyük Ağrı ve Küçük Ağrı Tendürek Dağı: Yüksekliği 3533 m’dir Çaldıran ilk Doğu beyazıt arasında bulunur.oval şeklindeki kraterinden buhar ve kükürtlü hidrojen içeren gazlar çıkarır. Süphan volkanı: Van Gölünün kuzeyinde yer alan bir diğer strato volkanın yüksekliği 4058 m’dir (Bitlis).Neojen yaşlı volkanik temel üzerinde,merkezi püskürmelerle oluşan strato volkanın eteklerinde bazaltik lav akıntılı proklastik koniler bulunmaktadır.Süphan’ın yaklaşık 400 m çapında bir krateri vardır.Dağın en yüksek noktası,bu kraterin kuzeydoğusundadır.Süphan volkanının güney eteklerinde,yaklaşık 1950 m yükseklikte,tüfler içinde 3-4 km 2 lik bir alanı kaplayan Aygır gölü yer alır. Resim11 Süphan Nemrut volkanı: Bitlis de yer alır. Van gölü varlığını bu dağa borçludur.Nemrut Dağı şimdiki görünümünü son volkanik patlama ve çökmeden sonra kazanmıştır.son patlama sonucunda dağın tepe noktası yok olmuş ve krater olmuştur. Birkaç kraterin birleşmesiyle geniş yer kaplar.nemrut volkanının kuzeyindeki volkanik rölyef içinde,lav akıntılarının set yaparak oluşturduğu Nazik Gölü bulunur.1870 m yükseklikteki göl 32 km 2 dir. Ayrıca Kargapazarı, Dumlu ve Bingöl dağları volkanik yapılı dağlardır. B)İç Anadolu bölgesi Volkan Dağları : İç Anadolu Bölgesi’nde de neojen yaşlı volkanik rölyef azalmış, orijinal şekkillerini kaybetmiş görünümleri ile kuaterner yaştakilerden kolaylıkla ayırt edilebilirler. 4. Zamanda volkanik faaliyetin devam ettiği yörelerde, neojen volkanik temelin üzerinde yükselen volkan konileri teşekkül etmiştir. İç Anadolu volkanik rölyefinin farklı özelliği, volkanik oluşum, aşınım ve tahrip şekillerinin en güzel örneklerine sahip olmasıdır. Nitekim, volkanik tüfün aşınması sonucu meydana gelen, dünyada benzerlerine pek rastlanmayan peri bacaları yöresi buna en güzel örneklerden birini teşkil etmektedir. Erciyes: 3917m dir. Bu dağ, İç Anadolu’nun en yüksek dağıdır. Erciyes dağının oluşumu birkaç aşamalıdır. Yamaçlardan merkezden çevreye doğru yayılan kırık hatları vardır. Doruk kesimlerinde sirkler ve buzullar vardır. Erciyes Kayseri ve Develi için su deposu görevini görür.Yurdumuzun başlıca kayak ve kış turizmi merkezleri arasındadır. Hasan Dağı: Bir strato volkan olan Hasan Dağı Tuz Gölü havzasından 2300m, deniz seviyesinden ise 3268m yüksektedir.Volkanik küller Hasan Dağının kuzey batı ve güneyinde geniş alanları örtmektedir. Hasan Dağı’nın çevresinde de sıcak su kaynakları bulunmaktadır. Yeryüzüne ulaşan sıcak suların beraberinde taşıdıkları CaCO 3 ların çökelmesiyle, volkanik bünye üzerinde yer yer traverten oluşumlarına rastlanmaktadır. Şekil 12 Hasan Dağı Gülşehir-Avanos ile Aksaray Arasındaki Volkanik Arazi: Nevşehir’in 16 km kadar batısında bir volkanik şekli olan Susam Sivrisi yer almaktadır. Nevşehir’in 16km kadar güneybatısında, bir volkanik patlama eseri olan Acıgöl maarı bulunmaktadır. Acıgöl maarı çevresinde de 10km çapında bir alan içinde 6 adet volkan konisi yer almaktadır. Hemen hepsi de patlama krateri içinde oluşmuş andezit volkan konileridir. Ürgüp-Uçhisar ve çevresi Peribacaları: Kızılırmağın kolları olan Damsa çayı ile Nevşehir çayı arasında olan kalan arazide,bazı yerlerde kalınlığı 100 m ye ulaşan volkanik tüf üzeri de gelişen erozyonla bugünkü ilginç ve orijinal topoğrafya meydana gelmiştir.Fiziksel yolla serbest kalan materyal,daha sonra erozyonla Kızılırmağa taşınarak yamaçlarda “peribacası” adı verilen şekillerin oluşmasına sebeb olmuştur. Resim 13 Selime ve YaprakhisarPeribacalar: Güneyde,Aksaray’ın doğusunda Melendiz Dağından doğan Melendiz Çayı önce kuzeye,sonra batıya doğru akar ve Aksaray’dan geçerek Tuz Gölü havzasına ulaşır.Kathettiği yolun büyük bir kısmını volkanik arazide açtığı vadi içinde sürdürür.Selime ve yaprakhisar yerleşim yerleri kesiminde ignimbirit platoları içine gömülen melendiz Çayının vadi yamaçlarında en güzel örnekleri ile Peribacalarını oluşturur.Derin vadilerin bulunduğu kesimlerde tüfün kalınlığı 70 m olarak saptanmıştır.Kızılkaya köyü yakınlarında bu değer 5 m ye kadar inmiştir. Ankara ve Kuzeyindeki Volkanik Arazi Beypazarı-kızılcahamam hattının kuzeyinde Köroğlu ve Işık Dağları volkanik kütlesi bulunmaktadır.Andezit,dasit ve kısmende Bazaltlardan oluşan volkanik ünitenin üzerinde merkezi erüpsiyon yerleri saptanmıştır.Bunlardan biri Çamkoru’nun 10 km kadar batısındadır.Diğer krater ise Köroğlu Dağı’nın 2. Yüksek tepesi olan Mahya tepesinin (2040 m) kuzeyindedir. Her ikiside volkanik bünye içinde oluşmuş patlama krateridir ve fazlaca aşınmışlardır. Melendiz ve Keçiboyduran Dağları: Niğde’nin kuzeybatısında yer alan Melendiz(2395 m)ve Keçiboyduran (2727 m) dağlarının yapısında andezit egemendir.Volkanik breş ve küller diğer yapı unsurlarını teşkil ederler.melendiz Dağı volkanik tüflerinin kahverengi-mor,gri-yeşil renkli manzarası,Tuz Gölü havzasından itibaren dikkati çeker.Melendiz Dağı’nın eteklerinde ve yakın çevresinde yer yer hidrotermal kaynaklar bulunmaktadır.Bir çok yerde de faaliyeti sona eren sıcak su kaynaklarının yerlerini belli eden kükürt çökelleri görülmektedir. Afyonkarahisar ve çevresi volkanik Arazisi Afyonkarahisar’dan güneyde Sandıklı ve Haydarlı’ya kadar geniş bir sahada volkan topoğrafyasını neojen gölsel birimleri çevreler ve bir çok kesimde volkanik kayaçlar neojen tortulları ile yanal geçişlidir.Bu çevrede fazlaca aşınmış volkanik arazide baca tıkaçları görünümündeki yerler orijinal tepeler oluştururlar.Afyon şehri içindeki 180 m yerel yükseklikteki trakit tepede bunlardan biridir. Bolvadin ve Emirdağ arasında bulunan ve tüf ile aglomeralardan oluşan Emirdağları volkanik rölyefinin en yüksek tepeleri ise,sıraylaEmirdede tepesi (2064 m),Başyurt Tepesi (2281 m) ve Kızdoğdu’dur (2050 m). Erenler Dağı: İç Anadolu’da geniş bir alan kaplayan diğer bir alan kaplayan diğer bir volkanik rölyef Beyşehir,Konya ve Şeydişehir ovaları arasında yer alan Erenler Dağı’dır.Temelde volkanik kayaçlar,gölsen neojen birikimleri ile yanal geçişlidir.Volkanik rölyefe adını veren Erenler Dağı 2334m yüksekliktedir.Diğer belli başlı doruklar ise,Burnueğri tepesi(2229 m) , Alacağ Tepesidir (2291 m). Isparta Gölcüğü ve Çevresi Volkanik Rölyefi Isparta’nın batısı ve güneybatısında kuaterner volkanik arazisi bulunmaktadır.Bu topoğrafya içinde dikkati çeken oluşum ise ısparta’nın 8 km kadar güneybatısında yer alan “Isparta Gölcüğü” adı verilen maardır.Bir patlama krateri içinde bulunan göl,maarın kuzeybatı kesiminin 1/3 ‘ünü kaplar.Maarın içinde gölden başka,volkanik faaliyetin son dönem ürünü olan proklastik ürünlerde bulunmaktadır. Karadağ: Karadağ volkanı,Konya ile Karaman arasında,Karaman’ın kuzeybatısındadır.Volkan Dağının kuzeybatısında 200-300 m çapında ve huni şeklinde oldukça derin (150m) bir krater bulunmaktadır.İçinde yağışlarla oluşan bir gölde vardır. Karacadağ: İç Anadolu’da, Karapınar’ın doğusunda yer alan Karacadağ güneybatı-kuzeydoğu yönünde uzanmaktadır. Karacadağ’ın güney batısında volkanik patlamalar ile oluşmuş iki infilak krateri, Acıgöl ve Tuzla Gölü yer alır. Tuzla Gölü(meke Tuzlası) Acıgöl’ün 2 km kadar güneybatısında bir diğer patlama krateri olan tuzla gölü yer alır.Elips şekildeki kraterin ortasında piroklastik materyalden oluşan bir tepe bulunmaktadır.Koninin yamaçları ile maarın yamaçları arasında fazla derin olmayan,fakat oldukça çok miktarda potas içeren bir göl vardır. Acıgöl: Karacadağ’ın eteğinde yer alan Acı Göl, Konya Ereğlisi-Karapınar yolunun sağ tarafında, yoldan geçenlerin dikkatini çeker. Büyük çapı yaklaşık 1500m olan elipsvari bir patlama karateridir. Yamaçlarından dik bir meyille, tabanında bir gölünde bulunduğu depresyona inilir. Gölün suyu tuzludur. C) Batı Anadolu Bölgesi Volkanları: Kula çevresinde yoğunlaşmıştır. Genç Kula volkanlarının 70 kadar konisi vardır. Bunlar fazla yüksek değildirler. Koyu renkli volkanik materyallerin yaygın olmasından dolayı yöreye halk arasında yanık arazi de denir. Bölgedeki volkanik şekiller, özellikle neojen volkanik rölyefi tanınmayacak kadar aşınmış olmasına karşın, kula yöresi gibi kuaterner oluşumlu volkanik birimler bütün tipik özelliklerini koruyabilmişlerdir. Batı Anadolu volkanik arazisi kula çevresi dışında fazlaca aşındığından, kısmen de olsa volkanik bir ünite özelliğine sahip olanlar şunlardır. Armağan Dağı: Çeşme yarım adasında yer alan ve “dağ” olarak adlandırılan volkanik ünitelerin hemen hepsi fazla yüksek olmayan tepelerdir bunlardan biride Armağan Dağı’dır. Armağan dağı volkanik arazisinin en yüksek noktası olan Tarassut Tepesi 270m dir. Gür bir bitki örtüsü yalnızca volkanik arazi üzerinde bulunmaktadır. Kocadağ: İzmir Körfezi’nin güneye sokulan bir deniz kolu olan Gülbahçe’nin batı kıyıları, Kocadağ adı verilen andezit yapıdaki arazinin sınırlarını da teşkil eder. Yaklaşık 140 km 2 lik bir alanı işgal eden volkanik rölyefin en yüksek noktası 493m lik Kocadağ tepesidir. Mersin Tepeleri(Şaphane Dağı) Güneyde Gediz Nehri, kuzeyde ise Çandarlı Körfezi’nin güney kıyıları ve doğuda da menemen ovası ile sınırlanan volkanik arazi yıpranmış, asli şekli bozulmuş tepelerden oluşan bir görünüme sahiptir. Volkanik araziyi aşındıran radial drenaja sahip akarsuların bir kısmı Ege Denizine bir kısmı da Menemen Ovasına doğru akar. Dumanlı Dağı: Kuzeyinde Bergama, güneyinde Menemen ve Manisa ovalarının yer aldığı tersiyer yaşlı volkanik rölyefin en yüksek birimini 1091m yüksekliği ile Dumanlı dağ oluşturur. Porfirit ve andezitlerden oluşan dağın doruk kısmında huni şeklinde bir çukur bulunmaktadır. Yamanlar Dağı: yüksekliktedir. Kuzeyinde yer alan Dumanlı Dağından Gediz Nehrinin açtığı Menemen boğazı ile ayrılmıştır. Diğerleri gibi radyal drenajın aşındırdığı volkanik rölyef emles bir topoğrafyaya sahiptir. Seyret Tepe: Çadarlı ile Dikili arasında yer alan 772m yükseklikteki volkanik birimin yapısını andezitler oluşturur. Aşınmış koni üzerinde ışınsal drenaj egemendir. Tepenin etek kısımlarında muntazam olmayan planezler yer alır. Karaağaç Dağı-Emirli Tepe-Koca Tepe: Eşmen’in 7km kadar kuzeydoğusunda bulunan ve riyolit, andezit, trakit ve tüflerden oluşan volkanik rölyef 1000m yükseklikteki neojen paltosunun üzerinde yer almıştır. Emirli tepe ve Koca Tepe gibi dorukları 1255 ve 1298m lere ulaşan yüksek noktalarda bulunmaktadır. Tecek Tepe: Uşak’ın batısında yer alan 1250m yükseklikteki bir volkan tepesidir. 1000m yükseklikteki neojen platosunun üzerinde andezit ve tüflerden oluşmuştur. Elmadağ: Uşak’ın kuzeydoğusunda olup yine andezit motiflerden meydana gelmiştir. Neojen platosunun üzerinde 1664m yüksekliğe ulaşır. Elmadağ’ın kuzeyinde ise 1700m lik Erenler Tepesi ve 1731m yükseklikteki Akkız Sivrisi bulunmaktadır. Kula-Adala ve Çevresi Volkanik Arazisi: Kula çevresi volkanik rölyefi,Batı Anadolu volkan topoğrafyasının en genç olanıdır.Gedizvadisi,güneyde Kula ile Adala arasında çekilen bir hat teşkil etmektedir.Bu sınırlar arasında kalan volkan topoğrafyasının kuzeyinde neojen depoları,güneyinde kristalin şiştler ve gnayslar bulunmaktadır.Bazalt lav akıntıları ve bazaltikpirokalstik koniler volkan rölyefinin egemen unsurlarıdır.Konilerin bir kısmı yalnızca piroklastikmateryal,bazıları da lav akıntılı priklastik koniler halindedir.O yörede bu priklastik konilere Divlit ya da Devlitdenir.KulaAdala arasındaki lav akıntıları,adeta dün olmuş gibi taze ve ilginç görünümleri ile dikkat çekmektedirler.Lavlar bazik karakterde olmalarına karşın,bir çok yerde klastolitikkatılaşımı göstererek blok lavlar oluşturmuşlardır.Budurumun,çok hızlı gaz kaybından kaynaklandığı düşünülmektedir. Resim 14 : Kula volkanik arazisindeki cüruf konileri D) Güneydoğu Anadolu Bölgesi Volkanları: Güneydoğu Anadolu volkanik rölyefi,volkanizmanın son fazında çıkan bazalt lavlarının egemen olduğu ve onların oluşturduğu geniş lav platolarından meydana gelmiştir.Anadolu’nun bu bölümünde dört ayrı yörede,Diyarbakır,Gaziantep,Cizre ve Ceyhanın doğusunda volkanik arazi oldukça yaygındır. Güneydoğu Anadolu bölgesinde,Arap platformunun kenarında bulunan faylar,söz konusu masifi adeta sınırlamıştır.Bu kırıklardan bazen bir bacadan çıkan lavlar,platform üzerindeki bazalt platolarını ya da Diyarbakır’ın güneybatısında olduğu gibi,yaklaşık 8000 km 2 lik bir araziyi örten kalkan tipi bir volkanı,Karacadağ’ı meydana getirmişlerdir.Karacadağ fazla yüksek olmayan (1952 m) ve bazaltlardan oluşmuş bir volkandır.kısmen aşınmış olan Karacadağınüzerinde,yazın susuz kalan derelerin meydana getirdiği ışınsan bir drenaj vardır. Yine,K.Maraş ve G. Antep’in güneyinde bazalt lavlarının oluşturduğu araziyi kateden kırıklardan çıkarak volkanik rölyefi meydana getirmişlerdir.Ayrıca,Ceyhan’ın doğusunda ve Antakya-Maraş oluğunda da volkanik kayaçların oluşturduğu rölyef bulunmaktadır. -Yurdumuzun önemli volkanik arazilerinden olan Erciyes ve çevresini ayrıntılı inceleyecek olursak ; ERCİYES’İN KONUMU COĞRAFYASI VE MORFOLOJİK ÖZELLİKLERİ Orta Kızılırmak Bölgesinin güneyinde yer alan Küçük Kilikia ,doğuda Beştepeler bölgesinden batıda arap tepelerine kadar uzanan etrafı içiçe sıralanmış tepelerle çevrili tabanı düz bir çanağa benzer.Havza 8 bin km 2 lik bir alan kaplar.Erciyes bu düzlükte buzdağı gibi yükselir.Erciyes dağı yaz kış karlar altındadır ve süngerimsi yüzey yapısından dolayı emdiği suları tabanından tekrar bırakır.Dağın derinliklerine çekilmeyen ve dışa çıkan sular tatlı ve kullanılmaya uygun olsa da derinliklerden gelip tabandan tekrar çıkan sular kükürtlü ve kullanışsızdır.Bu sularla birlikte Karasu ve Sarmısaklı Suları Küçük Kilikia’yı bataklık haline getirmektedir.Havzanın dağa yakın çevresinin Antik Çağdada sular altında kaldığını veya sürekli baskınlara maruz kaldığını göstermektedir.Böyle bir sebebe bağlı olarak ta kentler ilk önceleri düzlükte değil fakat tepelerin etek ve yamaçlarında kurulmuşlardır . Erciyes Dağı geniş sınırlara sahip havzanın ortasında güneydoğu-güneybatı yönünde uzanır ve tabanda 35x45 km 2 lik bir alanı kaplar.Toros Dağ silsilesinin iç tarafında ve ona paralel konumdaki Karadağ,Karacadağ ,Hasan Dağ,Melendiz Dağları ve Hınzır Dağı ile volkanik sıra oluşturur.Erciyes Dağı’nın kuzeyinde Keykubat ve Sarımsaklı,güneyinde Develi ve Yeşilhisar Ovaları uzanır.TanınmışSultansazlığı(Kuş Cenneti)ile Karasaz güney ve batı bölgelerinde yer alır.Sultansazlığı ile Karasaz sürekli bataklık durumunda olsa da verimli bir doğal yapıya sahiptir.KüçükKilikia’nınkuızey ve doğu bölgesi , güneye nazaran daha engebeli ve verimlilik yönünden genel yapıya uygundur.Kilikia Ovasında verimli arazi ile çorak arazi yan yana ve iç içedir.Kuzeydoğu bölgesinden Kayseri’den 43 ve Kaneş’ten 21 km uzaklıkta Palas tuz gölü yer alır.Tuz gölü geniş alanlı bir çukurluk olup tarih boyunca bölgenin tuz ihtiyacının önemli bir bölümünü karşılamıştır. Erciyes Dağı, ana dorukta yer alan dik kaya ile deniz seviyesinden 3917 metre ve Keykubat Ovasından 2870 metre yüksekliktedir.Doğu ve Kuzey yönlerinden 3 zirveli görülür.Dev buz dağı Erciyes , beyaz başlı bir kartala, Beştepelerden iceberg veya yelkenli bir gemiye , havadan ise bir yıldıza benzer. Güneydoğusunda yer alan Koç Dağı ile ikiz izlenimini verir. Her ikisini Tekir yaylası çukurluğu birbirinden ayırır. Dağın yüzeyinde ve bitişik tabanında yeralan büyük tepeler: Eğrikuzey(2928 m),Oğlakkıran(2909m),Sütdonduran(2797m), Kolanlı(2680m),Lifos(2505m),Göktepe(2445m) ile aşağıda yer alan Ali Dağı(1870m), Yılanlıdağ ve Üç Tepelerdir. Resim15 Erciyes’in tipik tepelerinden bazıları da üzerleri vdüz ve taşlık yapıya sahip olan kartınlardır.Dağın yamaçlarında tanınmış 3 kartın vardır.Birincisi Deri Kartın ,diğerleri Dikkartın ve Taşlık kartınıdır. Erciyes Dağı coğrafyasında tepe ,kartın ve vadiler genellikle dik yarlar oluşturular.bu yüzden dağ yüzeyi oldukça dik bir kayaya benzer. Yüzeyde sekiz büyük çukurluk vardır.Bunların en büyüğü ana doruğun altında kuzeye bakan Müşker buzul çukurudur.Erciyes üzerinde 5 büyük buzul vardır.Günümüze kadar gelen ve eriyerek yok olanlar Würm Buzul Döneminde (100bin-10bin yılları arası)oluşmaya başlamış,yani 4. zamanın serin ve yağışlı ikliminde ortaya çıkmıştır.Bunlar tepe ve vadi buzullarıdır.En büyükleri ise ana tepedeki asıl doruğu , küçük(kaya tepesi) doruktan ayıran ve 3bin metreye kadar inen buzul ile Şeytanderesi içerisinden uzanan 1200 m uzunluktaki buzulluklardı. Resim 16 Erciyes Dağının kuzey vegüney yamaçları iklim farklılıkları gösterir.bu farklılıklar heriki yamacın dış yapı oluşumlarını etkilemiştir.Örneğin buzullar kuzey yamaçlarda daha fazla oluşmuş ve bugüne kadar kalabilmiş,buna karşılık güney yamaçlarda erken son bulmuş ve kaymalarla dik yarlar oluşmuştur.Dorukta iklim serttir ve ocak ayında 20 o C sıcaklık görülürken , ağustos ayında fırtınalar çıkabilir.Sert iklim ve yüksek ısı farkları dağ yüzeyinde etkili olmakta , dayanıksız malzemenin ufalanarak molozlaşması sonucunu doğurmaktadır.Yukarılarda ince bir örtü altındaki sert kaya tabakaları dış etkilere karşı koyarken ,aşağılarda yumuşak moloz yığınları süngerimsi bir dış yapı oluşturmaktadır.Bu doku , suyu emmeye çok uygundur.Bu yüzden çok kar tutan Erciyes’te önemli akarsular görülmez. Dağın dış görünümü su ve yeşillikten uzak beyaz ve dik bir kaya gibidir.akarsu olmadığı gibi önemli bir gölü de bulunmamaktadır.Yalnız batı sırtlarında iki ufak göl vardır ki,bunlar Sarıgöl ve CoraGölü’dür.dağın , bitki örtüsü bakımından fakir olduğu görülür. Jeolojik Oluşumu Bir küme volkanı olan Erciyes Dağı yaklaşık 7 milyon yıl önce ortaya çıkmaya başlamış ve son durumuna birçok evreli patlamalar ve etkinliklerle gelmiştir.İlk önce bazaltlı lavlardan kümenin tabanı oluşmaya başlamış ve arkasından kıvamlı andezit lav püskürmesiyle bu temelin ortasında asıl dağ konisi yükselmiştir. Erciyes batıya eğik bir koni durumundadır ve bacadan fırlatılan tüfler Damsa vadisi’nde 300-350 m kalınlıkta katman oluşturmuştur.Erciyes Dağı’nın asıl etkinlikleri üst miyosende başlamıştır.UluslararasıVolkanoloji ve Arziçi Kimyasal Birliği (IAVCEİ)tarafından ,Erciyes halen gaz ve buhar çıkaran aktif bir volkan olarak kabul edilmiştir. Bugünkü bilgilerimizle Erciyes Dağı’nın son birkaç bin yılda püskürmüş olduğunu düşünmeye yetmeyeceğini göstermektedir.Tümüyle sönmüş olduğunu ve bir süre sonra yeniden püskürmeyeceğini söylemek te mümkün değildir. Kaynaklar: -Türkiye’nin Volkanik Yöreleri ve Depremler,Prof.Dr. Ayhan Sür Prof.Dr. Özdoğan Sür,Doç.Dr. Hakan Yiğitbaşıoğlu(Bilim Yayınları-Ankara 2002) -Volcanoes ,Christoph Krüger(Hacettepe Üniversitesi Kütüphanesi QE522-K78-1971) -Antik Çağ İkonagrafisinde Erciyes,Oğuz Güler (Hacettepe Üniversitesi Kütüphanesi QE522-G97- 1995),Erciyes Dağı Volkan Topluluğunun Jeolojik Evrimi , İhsan Ketin -Google Earth -www.usgs.com