Jeoloji Türkiye'nin Paleotektonik ve Neotektonik Evrimi T T Ü Ü RK RK İ İ YE YE ’ ’ N N İ İ N N PALEOTEKTON PALEOTEKTON İ İ K K VE VE NEOTEKTON NEOTEKTON İ İ K K EVR EVR İ İ M M İ İ Prof. Dr. Sabah YILMAZ Prof. Dr. Sabah YILMAZ Ş Ş AH AH İ İ N N May May ı ı s s - - 2011 2011Paleotektonik, Neotektonik, Paleotektonik, Neotektonik, Ya Ya ş ş l l ı ı ve Gen ve Gen ç ç tektonik tektonik Paleotektonik ve Neotektonik Paleotektonik ve Neotektonik, Yap , Yapı ısal bir s sal bir sı ın nı ıflama olup; flama olup; tektonik olaylarda de tektonik olaylarda de ğ ği i ş şiklik meydana geldi iklik meydana geldi ğ ği i i iç çin devams in devamsı ızd zdı ır. r. Paleotektonik, Paleotektonik, Bu s Bu sü üre i re iç çersinde pek ersinde pek ç çok tektonik rejim ok tektonik rejim de de ğ ği i ş şikli ikli ğ ği olmu i olmu ş ş veya olmam veya olmamı ş ı ş olabilir, olabilir, Neotektonik, Neotektonik, Son tektonik rejim de Son tektonik rejim de ğ ği i ş şikli ikli ğ ğinden g inden gü ün nü üm mü üze ze kadar devam eden, g kadar devam eden, gü üncel veya aktif tektonik olaylar ncel veya aktif tektonik olayları ı i iç çerir erir . . Ya Ya ş şl lı ı ve ve Gen Genç ç tektonik, kronolojik/zamansal bir s tektonik, kronolojik/zamansal bir sı ın nı ıflama flama olup, zaman olarak ya olup, zaman olarak ya ş şl lı ı ve gen ve genç ç olaylardan bahseder ve olaylardan bahseder ve zaman i zaman iç çerisinde devaml erisinde devamlı ıl lı ık g k gö österir. sterir. •Türkiye’deki levha sınırları ve Ketin (1966) tarafından tanımlanmı ş olan Paleo-tektonik bölgeler–Pontidler, Türkiye’nin kuzey kesimlerini olu şturmakta ve di ğer tektonik birliklerden İzmir-Ankara-Erzincan kenet zonu ile ayrılmaktadır. – Şengör (1984) Pontidleri Sakarya kıtası ve Rodop-Pontid fragmanı şeklinde iki bölüme ayırırken, •Okay (1986) Pontidleri İstanbul ve Sakarya zonları ile Istranca masifi şeklinde üç ana zona ayırır. •Anatolidler ana olarak kristalin masifleri kapsamaktadır ve şiddetli Alpin metamorfizmasına u ğramı ştır. • Okay (1984, 1986) Anatolidleri Afyon-Bolkarda ğı, Tav şanlı zonları ve Menderes-Kır şehir masifleri gibi dört zona ayırmı ş ve bunların Torosların ba şkala şıma u ğramı ş e şlenikleri olarak kabul etmi ştir. Toridler, Toridler, Paleozoyik Paleozoyik - - Erken Tersiyer ya Erken Tersiyer ya ş ş l l ı ı ekayl ekayl ı ı - - napl napl ı ı yap yap ı ı l l ı ı sedimanter kaya sedimanter kaya ç ç lardan olu lardan olu ş ş mu mu ş ş tur. tur. Ş Ş eng eng ö ö r (1984) Anatolid ve Torid tektonik birliklerini r (1984) Anatolid ve Torid tektonik birliklerini Anatolid Anatolid - - Torid Torid platformu olarak tan platformu olarak tan ı ı mlam mlam ı ş ı ş ve bu ve bu platformu Menderes platformu Menderes - - Toros bloku ve K Toros bloku ve K ı ı r r ş ş ehir bloku ehir bloku ş ş eklinde eklinde İ İ ç ç Toros keneti ile birbirinden ayr Toros keneti ile birbirinden ayr ı ı lan iki lan iki b b ö ö l l ü ü me ay me ay ı ı rm rm ı ş ı ş t t ı ı r. r. Kenar k Kenar k ı ı vr vr ı ı mlar mlar ı ı ise Arap platformunun kuzeye bakan ise Arap platformunun kuzeye bakan pasif k pasif k ı ı ta kenar ta kenar ı ı n n ı ı temsil etmekte ve hafif temsil etmekte ve hafif ç ç e e k k ı ı vr vr ı ı mlanm mlanm ı ş ı ş deforme olmu deforme olmu ş ş kaya kaya ç ç lar lar ı ı kapsamaktad kapsamaktad ı ı r. r. T T ü ü rkiye, Alpin orojenik sisteminin en gen rkiye, Alpin orojenik sisteminin en gen ç ç ve en ve en aktif bir b aktif bir b ö ö l l ü ü m m ü ü n n ü ü olu olu ş ş turur. turur.T T ü ü rkiye rkiye ’ ’ nin Tektoni nin Tektoni ğ ğ i i (T (Tü üys ysü üz & Okay, 2005) z & Okay, 2005) Alpin Orojenik Alpin Orojenik sistemi sistemi , Tetis okyanusunun farkl , Tetis okyanusunun farkl ı ı kollar kollar ı ı n n ı ı n kapanmas n kapanmas ı ı yla olu yla olu ş ş ur. ur. Tetis Okyanusunun kapanmas Tetis Okyanusunun kapanmas ı ı esnas esnas ı ı nda, nda, Gondwana Gondwana ve ve Lavrasya Lavrasya k k ı ı talar talar ı ı na ait farkl na ait farkl ı ı k k ı ı tasal tasal par par ç ç alar alar ç ç arp arp ı şı ı şı rlar. rlar. T T ü ü rkiye, bu k rkiye, bu k ı ı tasal par tasal par ç ç alar ve bu par alar ve bu par ç ç alar alar aras aras ı ı ndaki kal ndaki kal ı ı nt nt ı ı okyanusal malzemelerin yer okyanusal malzemelerin yer ald ald ı ğı ı ğı bir orojenik mozaik (Orojenik Kolaj) bir orojenik mozaik (Orojenik Kolaj) ş ş eklindedir (Okay and T eklindedir (Okay and T ü ü ys ys ü ü z, 1999). z, 1999). TURK TURK İ İ YE YE ’ ’ N N İ İ N PALEOTEKTON N PALEOTEKTON İ İ K EVR K EVR İ İ M M İ İ Alp Alp - - Himalaya orojenik ku Himalaya orojenik ku ş ş a a ğı ğı i i ç ç erisinde yer alan ve erisinde yer alan ve Tetis okyanusunun evrimi ile ili Tetis okyanusunun evrimi ile ili ş ş kili olan T kili olan T ü ü rkiye rkiye ’ ’ nin nin paleotektonik evrimi, genelde, paleotektonik evrimi, genelde, Permo Permo - - Triyas Triyas ya ya ş ş l l ı ı Pangea Pangea ’ ’ n n ı ı n Lavrasya ve Gondwana n Lavrasya ve Gondwana k k ı ı talar talar ı ı n n ı ı birbirinden ay birbirinden ay ı ı rmas rmas ı ı yla ba yla ba ş ş lar. lar. Permo Permo - - Triyas zamanda Triyas zamanda ; ; T Tü ürkiye rkiye’ ’nin Permo nin Permo- -Triyas zaman Triyas zamanı ındaki en ndaki en ö önemli jeolojik nemli jeolojik olay olayı ı Paleo Paleo- -Tetis Tetis okyanus taban okyanus tabanı ın nı ın g n gü üneye e neye e ğ ğimli bir imli bir dalma dalma- -batma zonu batma zonu ile T ile Tü ürkiye platformu alt rkiye platformu altı ına girmesi na girmesi veya dalmas veya dalması ıd dı ır. r. Bu dalma Bu dalma- -batma Triyas ba batma Triyas ba şı şında nda “ “Karakaya Kenar Karakaya Kenar Denizi Denizi” ”’ ’nin a nin aç çı ılmas lması ına neden olmu na neden olmu ş ş (Alt Triyas (Alt Triyas’ ’ta) ve bu ta) ve bu deniz (ofiyolitli melanj fasiyesinde Karakaya formasyonunu deniz (ofiyolitli melanj fasiyesinde Karakaya formasyonunu olu olu ş şturur) Triyas sonuna do turur) Triyas sonuna do ğ ğru kapanm ru kapanmı ş ı şt tı ır. r. Do Do ğ ğ u Akdeniz ise, u Akdeniz ise, Ü Ü st Triyas (Karniyen st Triyas (Karniyen - - Noriyen) Noriyen) zaman zaman ı ı nda a nda a ç ç ı ı lmaya ba lmaya ba ş ş lam lam ı ş ı ş , b , b ö ö ylece bu ylece bu b b ö ö lgede lgede “ “ Neo Neo - - Tetis Tetis ” ” olu olu ş ş maya ba maya ba ş ş lam lam ı ş ı ş , bu , bu a a ç ç ı ı lma do lma do ğ ğ uya do uya do ğ ğ ru Za ru Za ğ ğ ros okyanusu ros okyanusu ü ü zerinden Himalaya zerinden Himalaya ’ ’ lara kadar uzanm lara kadar uzanm ı ş ı ş ve ve kuzeydeki Kimmeriyen k kuzeydeki Kimmeriyen k ı ı tas tas ı ı n n ı ı Gondwana Gondwana - - Land Land ’ ’ den ay den ay ı ı rm rm ı ş ı ş t t ı ı r. r. Do Do ğ ğ u Akdeniz u Akdeniz ’ ’ in kapanmas in kapanmas ı ı ise ise Orta Miyosen Orta Miyosen ’ ’ de de Bitlis Bitlis - - S S ü ü turu turu boyunca ger boyunca ger ç ç ekle ekle ş ş mi mi ş ş tir. tir. 1. Istranca, 1. Istranca, İ İstanbul ve stanbul ve Sakarya Zonlar Sakarya Zonları ı, , 2. Konya blo 2. Konya blo ğ ğu u 3. Menderes 3. Menderes- - Toros blo Toros blo ğ ğu, u, 4. GD Anadolu 4. GD Anadolu B Bö ölgesi lgesiÜ Ü st Triyas (Noriyen) st Triyas (Noriyen) D D ö ö neminde K neminde K ü ü re kompleksi, re kompleksi, Neotetis ve Paleotetis okyanus alanlar Neotetis ve Paleotetis okyanus alanlar ı ıJura Ba Jura Ba şı şı ndaki Durum ndaki Durum Jura ba Jura ba ş şlang langı ıc cı ında (Alt Jura) T nda (Alt Jura) Tü ürkiye rkiye’ ’deki deki Kimmeriyen K Kimmeriyen Kı ıtas tası ın nı ın s n sü ürekli rekli olarak par olarak parç çaland alandı ğı ı ğı ve bu nedenle; ve bu nedenle; Anatolid Anatolid- -Torid platformu ile Torid platformu ile Alanya, Bolkarda Alanya, Bolkarda ğ ğlar ları ı, Malatya, Keban, P , Malatya, Keban, Pö öt tü ürge ve Bitlis Masifleri gibi rge ve Bitlis Masifleri gibi di di ğ ğer k er küçü üçük k k kı ıta par ta parç çalar aları ın nı ın meydana gelmesine neden oldu n meydana gelmesine neden oldu ğ ğu bir u bir d dö önemi temsil eder. nemi temsil eder. Bu s Bu sü üre i re iç çinde inde Neo Neo- -Tetis Tetis’ ’in G in Gü üney Kolu ney Kolu devaml devamlı ı olarak b olarak bü üy yü ümekte ve mekte ve k kö ökensel olarak Paleo kensel olarak Paleo- -Tetis Tetis’ ’in kenar havzas in kenar havzası ı durumunda olan kuzey durumunda olan kuzey kolu ise, bug kolu ise, bugü ünki Bat nki Batı ı Akdeniz alan Akdeniz alanı ı boyunca geni boyunca geni ş şlemekteydi. lemekteydi. Bu d Bu dö önemde ayr nemde ayrı ıca ca Do Do ğ ğu Pontid b u Pontid bö ölgesinde lgesinde ş şiddetli bir toleyitik iddetli bir toleyitik volkanizma faaliyete ge volkanizma faaliyete geç çmi mi ş ş ve kuzeye dal ve kuzeye dalı ıml mlı ı Paleo Paleo- -Tetis yay Tetis yayı ın nı ın n volkanik ekseni yak volkanik ekseni yakı ın nı ında nda “ “riftle riftle ş şme me” ” ba ba ş şlam lamı ş ı şt tı ır. Paleo r. Paleo- -Tetis yay Tetis yayı ı Jura Jura ba ba şı şındaki riftle ndaki riftle ş şme nedeniyle, bir me nedeniyle, bir “ “Ada Ada- -Yay Yayı ı” ” haline geliyor ve burada haline geliyor ve burada g gü üneye bak neye bakı ş ı şl lı ı Atlantik Tipi bir k Atlantik Tipi bir kı ıta ta kenar kenarı ın nı ın n ba ba ş şlang langı ıc cı ın nı ı olu olu ş şturuyordu. turuyordu. Alt Jura Alt Jura – – Ü Ü st Jura st JuraJura Sonu Jura Sonu - - Kretase Ba Kretase Ba şı şı ndaki Durum ndaki Durum Paleo Paleo- -Tetis Orta Jura Tetis Orta Jura’ ’da kapanm da kapanmı ş ı şt tı ır r. . Bu kapanma, Do Bu kapanma, Do ğ ğu Pontidlerin do u Pontidlerin do ğ ğu kesiminde ve u kesiminde ve Kafkasya Kafkasya’ ’da kabuk kal da kabuk kalı ınla nla ş şmas ması ına ve na ve Tibet Tibet- -Tipi Tipi volkanizmaya volkanizmaya neden olmu neden olmu ş ştur. tur. Di Di ğ ğer y er yö önden Do nden Do ğ ğu Pontidlerde u Pontidlerde Ü Üst Jura st Jura- -Alt Kretase Alt Kretase boyunca karbonat boyunca karbonat ş şelf tortullar elf tortulları ı birikmi birikmi ş ş, kara y , kara yü ükselmesi kselmesi h hı ızlanm zlanmı ş ı ş ve resifler aras ve resifler arası ına t na tü ürbititler yerle rbititler yerle ş şmi mi ş ştir. tir. Ü Üst Jura st Jura- -Alt Kretase d Alt Kretase dö öneminde neminde Anatolid Anatolid- -Pontid Platformu Pontid Platformu ü üzerinde karbonat sedimantasyonu devam etmektedir. zerinde karbonat sedimantasyonu devam etmektedir. Jura Sonu Jura Sonu- -Kretase Kretase ba ba şı şı ayn aynı ı zamanda T zamanda Tü ürkiye rkiye’ ’nin nin Neo Neo- - Tetis Ofiyolitlerinin Tetis Ofiyolitlerinin b bü üy yü ük bir k k bir kı ısm smı ın nı ın meydana geldi n meydana geldi ğ ği i d dö önemdir (Alplerde ve Do nemdir (Alplerde ve Do ğ ğu Tetis b u Tetis bö ölgesinde oldu lgesinde oldu ğ ğu gibi). u gibi).Sonuç olarak, Türkiye’de Triyas Sonu-Jura ba şında açılmaya-riftle şmeye ba şlayan Neo- Tetis’in ilk kapanımı, ofiyolitlerin yayılımı ve karbonat platformunun olu şumu ile Jura Sonu-Kretase ba şında meydana gelmi ştir.Ü Ü st Kretase st Kretase - - Alt Tersiyer (65 MY) Alt Tersiyer (65 MY)Ü Ü st Kretase Paleo st Kretase Paleo - - tektonik harita tektonik harita•Üst Kretase’de bütün Pontid ku şa ğı boyunca bir dalma-batma olayı ba şlamı ştır. •Bu kesimde Neotetis’in kuzey kolu (Vardar okyanusu) Pontidler altına dalmı ş ve Do ğu Pontidlerde şiddetli bir magmatizma ba şlamı ştır. •Rodop-Pontid parçasının üzerinde magmatik yay gelişirken önünde ise bir melanj kaması birikmeye ba şlamı ştır. •Yine Geç Kretase’de dalma-batmaya ba ğlı olarak Rodop-Pontid ada yayının arkasında Karadeniz açılmaya ba şlamı ştır (Letouzey ve di ğ., 1977). •Paleosen-Eosen sürecinde Karadeniz açılmaya devam etmi ş ve okyanusal temelinin giderek so ğumasına ba ğlı olarak daha da çökmü ştür.Anadolu Anadolu ’ ’ da da Neotetis Neotetis ’ ’ in kuzey kolunun in kuzey kolunun g g ü ü neyinde neyinde bug bug ü ü nk nk ü ü Anatolidleri ve Toridleri kapsayan Anatolidleri ve Toridleri kapsayan Anatolid Anatolid - - Torid platformu Torid platformu bulunmaktayd bulunmaktayd ı ı . . Platformun kuzey kesimleri Platformun kuzey kesimleri Erken Kretase Erken Kretase’ ’de de genellikle palejik genellikle palejik bir ortam bir ortam ş şeklindedir. eklindedir. Ge Geç ç Kretase Kretase’ ’de de Anatolid Anatolid- -Torid platformu Torid platformu ve Arap platformu ve Arap platformu ü üzerine yayg zerine yaygı ın olarak n olarak ofiyolit yerle ofiyolit yerle ş şmeye meye ba ba ş şlam lamı ş ı şt tı ır (Ricou, 1971; Ricou ve di r (Ricou, 1971; Ricou ve di ğ ğ., 1975). ., 1975). Ofiyolitler Ofiyolitler Arap platformu Arap platformu ü üzerine Anatolid zerine Anatolid- -Torid platformundan Torid platformundan ö önce yerle nce yerle ş şmi mi ş ş olabilir. olabilir. Kampaniyen Kampaniyen- -Maastrihtiyen Maastrihtiyen s sü üresinde Bozkir ofiyolit nap resinde Bozkir ofiyolit napı ı, , Anatolid Anatolid- -Torid platformu Torid platformu ü üzerine t zerine tı ırmanmaya ba rmanmaya ba ş şlam lamı ş ı şt tı ır. r. Anatolit Anatolit- -Torid platformu Torid platformu ü üzerindeki ofiyolitik olistostromlar ve zerindeki ofiyolitik olistostromlar ve Maestrihtiyen ya Maestrihtiyen ya ş şl lı ı fili fili ş şler bunlar ler bunları ın kan n kanı ıtlar tları ıd dı ır. r. Yine ilerleyen ofiyolit naplar Yine ilerleyen ofiyolit napları ı alt altı ındaki kaya ndaki kayaç çlar YB/DS lar YB/DS metamorfizmas metamorfizması ına u na u ğ ğram ramı ş ı şlard lardı ır. Ayn r. Aynı ı s sü üre reç çte te Bitlis Bitlis- -P Pö öt tü ürge rge k kı ıta ta par parç ças ası ı ü üzerine de zerine de ofiyolit naplar ofiyolit napları ı yerle yerle ş şmi mi ş ştir. Malatya tir. Malatya- -Keban ve Keban ve Bitlis Bitlis- -P Pö öt tü ürge masiflerinin metamorfizmas rge masiflerinin metamorfizması ı da bu da bu ofiyolit ofiyolit ü üzerlemesi zerlemesi ile ili ile ili ş şkilidir. kilidir.Ofiyolit yerle Ofiyolit yerle ş ş iminden hemen sonra veya ayn iminden hemen sonra veya ayn ı ı s s ü ü re re ç ç te Bitlis te Bitlis - - P P ö ö t t ü ü rge k rge k ı ı tas tas ı ı n n ı ı n alt n alt ı ı na do na do ğ ğ ru ru kuzeyden g kuzeyden g ü ü neye do neye do ğ ğ ru bir dalma ru bir dalma - - batma zonu batma zonu geli geli ş ş meye ba meye ba ş ş lam lam ı ş ı ş t t ı ı r. Bu dalma r. Bu dalma - - batma ile batma ile İ İ ç ç Toros Toros okyanusu yitime ba okyanusu yitime ba ş ş lam lam ı ş ı ş t t ı ı r. r. Bu ofiyolit yerle Bu ofiyolit yerle ş ş mesi mesi Bitlis Bitlis - - P P ö ö t t ü ü rge k rge k ı ı tas tas ı ı ile ile Arap Arap platformunun platformunun ç ç arp arp ı ş ı ş mas mas ı ı sonucu da geli sonucu da geli ş ş mi mi ş ş olabilir. olabilir. Ge Ge ç ç Maestrihtiyen Maestrihtiyen ’ ’ de de Maden kenar denizi Maden kenar denizi a a ç ç ı ı lmaya lmaya ba ba ş ş lam lam ı ş ı ş t t ı ı r. r.Ge Ge ç ç Paleosen (?) Paleosen (?) - - Erken Eosen Erken Eosen ’ ’ de de do do ğ ğ uya do uya do ğ ğ ru ru incelerek ve/veya incelerek ve/veya ç ç atallanarak sona eren atallanarak sona eren Anatolid/Torid Anatolid/Torid platformu ile Pontid ada yay platformu ile Pontid ada yay ı ı ç ç arp arp ı ş ı ş m m ı ş ı ş t t ı ı r. r.Bu Bu ç çarp arpı ş ı şma Bat ma Batı ı Anadolu Anadolu’ ’da L da Lü ütesiyen ve Orta tesiyen ve Orta- -Do Do ğ ğu u Anadolu Anadolu’ ’da Priaboniyen da Priaboniyen ö öncesinde ger ncesinde gerç çekle ekle ş şmi mi ş ştir. tir. Ç Çarp arpı ş ı şman manı ın hemen ard n hemen ardı ından Anatolid/Torid ndan Anatolid/Torid platformunda b platformunda bü üy yü ük k ö öl lç çekli i ekli iç ç deformasyonlar deformasyonlar ba ba ş şlam lamı ş ı şt tı ır. r. Ç Çarp arpı ş ı şma sonucu Anatolid ma sonucu Anatolid- -Torid platformu kuzeye e Torid platformu kuzeye e ğ ğimli imli bindirmelerle dilimlenmi bindirmelerle dilimlenmi ş ş ve Eosen ve Eosen- -Oligosen ya Oligosen ya ş şl lı ı fli fli ş ş- - molas havzalar molas havzaları ı olu olu ş şmu mu ş ştur. tur. Anatolidler ilerleyen Bozk Anatolidler ilerleyen Bozkı ır naplar r napları ı (Likya, Bey (Likya, Bey ş şehir ehir- -Hoyran, Hoyran, Hadim naplar Hadim napları ı, K , Kı ır r ş şehir ehir ü üzerindeki itki faylar zerindeki itki fayları ı) alt ) altı ında nda g gö öm mü ülmeye ba lmeye ba ş şlam lamı ş ı şt tı ır r Dilimlenme sonucu naplar alt Dilimlenme sonucu naplar altı ında g nda gö öm mü ülen len ü üst kesimler YB/DS st kesimler YB/DS ba ba ş şkala kala şı şım mı ına u na u ğ ğram ramı ş ı ş, derinlerde aneteksiye varan , derinlerde aneteksiye varan ba ba ş şkala kala şı şımlar olu mlar olu ş şmu mu ş ş ve tipik ve tipik İ İç ç Anadolu kristalin masifleri Anadolu kristalin masifleri do do ğ ğmu mu ş ştur. tur. Toroslardaki karma Toroslardaki karma şı şık nap sistemleri bu dilimlenmelerin k nap sistemleri bu dilimlenmelerin olu olu ş şturdu turdu ğ ğu naplar u napları ın g n gü üney u ney uç çlar ları ın nı ı olu olu ş şturur. turur. Anatolidlerin olu Anatolidlerin olu ş şum ya um ya şı şı konusunda ara konusunda ara ş şt tı ır rı ıc cı ılar aras lar arası ında nda ç çok ok farkl farklı ı g gö ör rü ü ş şler vard ler vardı ır. r. Baz Bazı ı ara ara ş şt tı ır rı ıc cı ılar Anatolidleri Alpin lar Anatolidleri Alpin ö öncesi ara masifler olarak ncesi ara masifler olarak yorumlarken, Ketin yorumlarken, Ketin’ ’e (1959, 1966) g e (1959, 1966) gö öre Anatolidleri etkileyen ilk re Anatolidleri etkileyen ilk olaylar olaylar Ge Geç ç Kretase Kretase- -Erken Tersiyer Erken Tersiyer deformasyonlar deformasyonları ıd dı ır. r. Bu esnada G Bu esnada Gü üneydo neydo ğ ğu Anadolu u Anadolu’ ’da da Maden ve Maden ve Çü Çüng ngü ü ş ş havzalar havzaları ı geni geni ş şlemelerinin maksimumuna ula lemelerinin maksimumuna ula ş şm mı ş ı şt tı ır. r. İ İç ç Toros Okyanusunun en bat Toros Okyanusunun en batı ı kesimi olan Uluk kesimi olan Ulukı ş ı şla la b bö ölgesi Paleosen lgesi Paleosen- -Eosen d Eosen dö öneminde neminde ş şiddetli bir fli iddetli bir fli ş ş ve ve yaban fli yaban fli ş ş çö çökelimine sahne olmu kelimine sahne olmu ş ş, bu s , bu sü üre reç çte Do te Do ğ ğu u Anadolu Y Anadolu Yı ğı şı ı ğı şım Karma m Karma şı ğı şı ğı maksimum b maksimum bü üy yü ükl klü ü ğ ğü üne ne ula ula ş şm mı ş ı şt tı ır. r. Alanya Masifi, alt Alanya Masifi, altı ındaki Antalya naplar ndaki Antalya napları ı ile birlikte bir nap ile birlikte bir nap paketi paketi ş şeklinde eklinde Paleosen Paleosen- -Eosen Eosen d dö öneminde daha sonra neminde daha sonra olu olu ş şacak olan Isparta a acak olan Isparta aç çı ıs sı ı ( (üç üçgeni, dirse geni, dirse ğ ği) i i) iç çine ine yerle yerle ş şmi mi ş ştir. tir.Eosen (50 MY) Eosen (50 MY)Ü Ü st Eosen st Eosen - - Alt Miyosen Alt Miyosen aras aras ı ı ndaki d ndaki d ö ö nemde T nemde T ü ü rkiye rkiye orojenik ku orojenik ku ş ş a a ğı ğı kuzey kuzey - - g g ü ü ney ney y y ö ö nde nde s s ı ı k k ı ş ı ş t t ı ı r r ı ı lmaya lmaya devam etmi devam etmi ş ş , , Anatolidler y Anatolidler y ü ü kselmi kselmi ş ş ve ve ö ö rt rt ü ü kayalar kayalar ı ı n n ı ı n n a a şı şı nd nd ı ı r r ı ı lmas lmas ı ı ba ba ş ş lam lam ı ş ı ş t t ı ı r. r. Kuzey Kuzey- -g gü üney s ney sı ık kı ş ı şma ve Bozk ma ve Bozkı ır naplar r napları ın nı ın son yerle n son yerle ş şim im b bö ölgelerine ilerlemesi sonucu masifler y lgelerine ilerlemesi sonucu masifler yü ükselmi kselmi ş ş, k , kı ıtasal tasal kabuk kal kabuk kalı ınla nla ş şm mı ş ı ş, kal , kalı ınla nla ş şma nedeniyle derinlerde k ma nedeniyle derinlerde kı ısmi smi ergimeler geli ergimeler geli ş şerek Bat erek Batı ı Anadolu Anadolu’ ’da yayg da yaygı ın bir n bir silisik silisik volkanizma volkanizma geli geli ş şmi mi ş ştir. tir. Ge Geç ç Eosen Eosen- -Oligosen Oligosen’ ’de de Bey Bey ş şehir naplar ehir napları ı eri eri ş şecekleri son ecekleri son noktaya ula noktaya ula ş şm mı ş ı şt tı ır. r. Likya naplar Likya napları ı g gü üneye do neye do ğ ğru ilerleyerek otokton Beyda ru ilerleyerek otokton Beyda ğ ğlar ları ı ü üzerine ilerlemi zerine ilerlemi ş ştir. tir. Ge Geç ç Eosen Eosen’ ’de Orta Anadolu de Orta Anadolu’ ’nun do nun do ğ ğusu ile G usu ile Gü üneydo neydo ğ ğu u Anadolu Anadolu’ ’da yer alan da yer alan İ İç ç Toros Okyanusu ve Maden Havzas Toros Okyanusu ve Maden Havzası ı kapanm kapanmı ş ı şt tı ır. r. Ç Çarp arpı ş ı şma Do ma Do ğ ğu Anadolu Y u Anadolu Yı ğı şı ı ğı şım Karma m Karma şı ğı şı ğın nı ın bat n batı ı kesimini kesimini deforme ederek daha fazla b deforme ederek daha fazla bü üy yü ümesini engellemi mesini engellemi ş ştir. tir. Ç Çarp arpı ş ı şmadan hemen sonra madan hemen sonra Çü Çüng ngü ü ş ş havzas havzası ı, bloklar , blokları ı Maden, Maden, Bitlis/p Bitlis/pö öt tü ürge masifinden derlenen olistostromal rge masifinden derlenen olistostromal çö çökellerle v e kellerle v e fli fli ş ş çö çökelleriyle beslenmeye ba kelleriyle beslenmeye ba ş şlam lamı ş ı şt tı ır. r. İ İç ç Toros Okyanusunun ve Maden havzas Toros Okyanusunun ve Maden havzası ın nı ın kapanmas n kapanması ı ile ile ayn aynı ı zamanda Yozgat zamanda Yozgat’ ’tan Karsa kadar uzanan geni tan Karsa kadar uzanan geni ş ş bir ku bir ku ş şak ak boyunca andezitik volkanizma geli boyunca andezitik volkanizma geli ş şmeye ba meye ba ş şlam lamı ş ı şt tı ır. r. • Menderes Masifi Batı Anadolu’da Likya napları altında bir tektonik pencere şeklinde yüzeylemi ştir.Bu kapanma d Bu kapanma dö öneminden sonra Afrika neminden sonra Afrika’ ’n nı ın Avrasya n Avrasya’ ’ya ya yakla yakla ş şmas ması ı bu kez G bu kez Gü üney T ney Tü ürkiye rkiye’ ’nin alt nin altı ına do na do ğ ğru t ru tü üm mü üyle yle kuzey y kuzey yö ön nü ünde geli nde geli ş şen bir dalma en bir dalma- -batma zonu taraf batma zonu tarafı ından ndan kar kar şı şılanmaya ba lanmaya ba ş şlam lamı ş ı şt tı ır. r. Dalma Dalma- -batma zonunun y batma zonunun yı ılankavi bir gidi lankavi bir gidi ş şi vard i vardı ır. Dalma r. Dalma- -batma batma zonunda zonunda Çü Çüng ngü ü ş ş havzas havzası ın nı ın do n do ğ ğu kesiminde gen u kesiminde genç ç bir bir okyanusal litosfer t okyanusal litosfer tü üketilirken, Bat ketilirken, Batı ı- -Orta Anadolu Orta Anadolu’ ’nun nun g gü üneyinde ise Orta Mesozoyik ya neyinde ise Orta Mesozoyik ya ş şl lı ı bir okyanusal litosfer bir okyanusal litosfer t tü üketilmektedir. ketilmektedir. Bu geometri ve ya Bu geometri ve ya ş ş ili ili ş şkileri Eosen kileri Eosen’ ’de ba de ba ş şlayan sol y layan sol yö önl nlü ü Ecemi Ecemi ş ş fay fayı ın nı ın geli n geli ş şme nedeni olarak da d me nedeni olarak da dü ü ş şü ün nü ülebilir. lebilir.Anatolid Anatolid - - Torid platformu ve Do Torid platformu ve Do ğ ğ u Anadolu u Anadolu Y Y ı ğı şı ı ğı şı m Karma m Karma şı ğı şı ğı ’ ’ n n ı ı (DAYK), Afro (DAYK), Afro - - Arabistan Arabistan levhalar levhalar ı ı ndan ay ndan ay ı ı ran Neo ran Neo - - Tetis Tetis ’ ’ in g in g ü ü ney kolu ney kolu ise Ge ise Ge ç ç Kretase Kretase ’ ’ de kapanmaya ba de kapanmaya ba ş ş lam lam ı ş ı ş sadece Bitlis sadece Bitlis - - Za Za ğ ğ ros kesiminde orta (erken?) ros kesiminde orta (erken?) Miyosen Miyosen ’ ’ de Arabistan Avrasya son de Arabistan Avrasya son ç ç arp arp ı ş ı ş mas mas ı ı ger ger ç ç ekle ekle ş ş mi mi ş ş tir tir. . Do Do ğ ğ u Akdeniz u Akdeniz ’ ’ in bug in bug ü ü n okyanusal litosferle n okyanusal litosferle altlanan kesimi, Neotetis g altlanan kesimi, Neotetis g ü ü ney kolunun ney kolunun hen hen ü ü z kapanmam z kapanmam ı ş ı ş bir kal bir kal ı ı nt nt ı ı s s ı ı d d ı ı r. r.T T ü ü rkiye rkiye ’ ’ de Neotektonik devreyi de Neotektonik devreyi ba ba ş ş latan i latan i ş ş te bu kapanmad te bu kapanmad ı ı r. r. •Kapanmanın ya şı Şekil de gösterilenden ba şka şekilde saptanabildi ği takdirde Türkiye’de Neotektonik devrenin ba şlangıç ya şı da yeni yoruma göre de ği şecektir.Ü Ü st Miyosen (11 MY) st Miyosen (11 MY)Okay & Tüysüz, 1999 T T ü ü rkiye rkiye ’ ’ nin Paleo nin Paleo - - tektonik Birimleri tektonik BirimleriT T ü ü rkiye rkiye ’ ’ de Neotektonik devreyi de Neotektonik devreyi Anadolu Anadolu - - Arabistan Arabistan ç ç arp arp ı ş ı ş mas mas ı ı ba ba ş ş latm latm ı ş ı ş t t ı ı r (11 My r (11 My ö ö nce). nce).Neotektonik D Neotektonik D ö ö nem nem T T ü ü rkiye rkiye ’ ’ de 11 MY de 11 MY ö ö nce Bitlis nce Bitlis - - Zagros s Zagros s ü ü turu boyunca turu boyunca Tetis Okyanusunun kapanmas Tetis Okyanusunun kapanmas ı ı ndan sonra, ndan sonra, Paleotektonik d Paleotektonik d ö ö nem sona ermi nem sona ermi ş ş ve Neotektonik ve Neotektonik d d ö ö nem ba nem ba ş ş lam lam ı ş ı ş t t ı ı r. r. Neotektonik d Neotektonik d ö ö nem s nem s ı ı ras ras ı ı nda, Arap yar nda, Arap yar ı ı madas madas ı ı kuzeye kuzeye Ö Ö l l ü ü Deniz Fay Deniz Fay ı ı boyunca hareket etmeye boyunca hareket etmeye devan etmi devan etmi ş ş ve Do ve Do ğ ğ u Anadolu u Anadolu ’ ’ da s da s ı ı k k ı ş ı ş mal mal ı ı tektonik tektonik rejimi meydana getirmi rejimi meydana getirmi ş ş tir. tir. Bu s Bu s ı ı k k ı ş ı ş ma/konmpresyon rejimi, Do ma/konmpresyon rejimi, Do ğ ğ u Anadolu u Anadolu ’ ’ da da kabuksal kal kabuksal kal ı ı nla nla ş ş ma ve y ma ve y ü ü kselme ile son bulmu kselme ile son bulmu ş ş tur. tur.Bu esnada D Bu esnada D - - B uzan B uzan ı ı ml ml ı ı ters faylar ve ters faylar ve bindirmeler, k bindirmeler, k ı ı vr vr ı ı mlar ve baz mlar ve baz ı ı basenler basenler geli geli ş ş mi mi ş ş tir. tir. Bu s Bu s ı ı k k ı ş ı ş mal mal ı ı rejim (5 MY), ba rejim (5 MY), ba ş ş lang lang ı ı ç ç esnas esnas ı ı nda Anadol nda Anadol ’ ’ nun bat nun bat ı ı ya ka ya ka ç ç ı şı ı şı ile yer ile yer de de ğ ğ i i ş ş mi mi ş ş tir. tir. Anadolu plakas Anadolu plakas ı ı , KAF ve DAF boyunca , KAF ve DAF boyunca bat bat ı ı ya hareketi ba ya hareketi ba ş ş lam lam ı ş ı ş t t ı ı r. r. Anadolu plakas Anadolu plakas ı ı n n ı ı n KAF ve DAF n KAF ve DAF boyunca bat boyunca bat ı ı ya ka ya ka ç ç ı şı ı şıArap Plakası 18 mm/yıl batıya do ğru hareket etmekte ve Anadolu Plakası da batıya do ğru ve saatin tersi yönünde dönme göstermektedir.Anadolu Anadolu’ ’nun Arap plakas nun Arap plakası ı taraf tarafı ından kuzeye do ndan kuzeye do ğ ğru s ru sı ık kı ş ı şt tı ırmas rması ı sonucu 4 Neotektonik Provens geli sonucu 4 Neotektonik Provens geli ş şmi mi ş ştir; tir; 1. Do 1. Do ğ ğu Anadolu u Anadolu “ “S Sı ık kı ş ı şma/Kontraksiyon ma/Kontraksiyon” ” rejimi rejimi 2. Kuzey Anadolu Provensi 2. Kuzey Anadolu Provensi 3. Orta Anadolu 3. Orta Anadolu “ “Ova Ova” ” Provensi Provensi 4. Bat 4. Batı ı Anadolu Anadolu “ “Gerilme Gerilme” ” Provensi Provensi- - Ova Provensi DAF ve KAF taraf Ova Provensi DAF ve KAF tarafı ından s ndan sı ın nı ırlanmaktad rlanmaktadı ır. r. - - Ovalar gerilme sonucu olu Ovalar gerilme sonucu olu ş şan basenlerle karakteristiktir an basenlerle karakteristiktir - - Basenler oblik faylara s Basenler oblik faylara sı ıç çrama yapar rama yapar - - Do Do ğ ğu k u kı ıs sı ım sa m sa ğ ğ ve sol yanal at ve sol yanal atı ıml mlı ı faylar taraf faylar tarafı ından(DAFZ ndan(DAFZ- - KAFZ) deforme olmu KAFZ) deforme olmu ş ş ve bal ve balı ık k k kı ıl lç çı ğı ı ğı ş şeklini alm eklini almı ş ı şt tı ır r - - Bat Batı ı k kı ıs sı ımda ise normal faylar hakimdir mda ise normal faylar hakimdirEge ve K Ege ve K ı ı br br ı ı s yay s yay ı ıEge ve K Ege ve K ı ı br br ı ı s Yaylar s Yaylar ı ı Afrika Plakas Afrika Plakası ı K K- -KD boyunca Anadolu Plakas KD boyunca Anadolu Plakası ı alt altı ına do na do ğ ğru ru dalmaktad dalmaktadı ır. r. Do Do ğ ğu Akdeniz ku u Akdeniz ku ş şa a ğı ğında Anadolu ve Afrika k nda Anadolu ve Afrika kı ıtalar taları ı aras arası ındaki ndaki bu yak bu yakı ınla nla ş şma, Ege ve K ma, Ege ve Kı ıbr brı ıs yaylar s yayları ı boyunca dalma boyunca dalma- -batma batma ile ger ile gerç çekle ekle ş şmektedir. mektedir. Ege yay Ege yayı ı boyunca dalma batman boyunca dalma batmanı ın ba n ba ş şlamas laması ı i iç çin 13 in 13- -26 MY 26 MY ortalama 5 ortalama 5- -10 MY 10 MY ö önerilmi nerilmi ş ştir (Okay and T tir (Okay and Tü üys ysü üz, 1999) z, 1999) K Kı ıbr brı ıs Yay s Yayı ında M=6 ve daha b nda M=6 ve daha bü üy yü ük depremler olmaktad k depremler olmaktadı ır. r. K Kı ıbr brı ıs yay s yayı ın nı ın do n do ğ ğu kesiminde do u kesiminde do ğ ğrultu at rultu atı ıml mlı ı deformasyonlar deformasyonlar hakimdir. hakimdir. T T ü ü rkiye rkiye ’ ’ nin g nin g ü ü n n ü ü m m ü ü zdeki durumu zdeki durumuDO DO Ğ ĞU PONT U PONT İ İDLER, ARAKLI DLER, ARAKLI- -TRABZON TRABZON