Uzaktan Algılama Türkiye Jeolojisi Türkiye'nin Sütur Kuşakları ve Konumu - 1 TÜRKİYE’NİN SÜTUR KUŞAKLARI ve KONUMUSÜTUR • Eski okyanus ve kollarının, kenar denizlerinin yok olduğu, içlerinde yaygınca ofiyolit ve ofiyolitik melanj topluluklarının yer aldığı yapısal kuşaklardır. • Ofiyolitik kayaçlar, ofiyolitik melanj birimleri, Yüksek basınç/Düşük sıcaklık metamorfizma koşullarında metamorfik kayaçların varlığı, Sütur kuşaklarını işaret eder.Ofiyolit Dizisi MohoOfiyolit Dizisi • Ofiyolit, Steinmann (1905-1926)’ın “serpantinit-gabro-spilit” birlikteliği için ileri sürdüğü bir “topluluk” adıdır. • Ofiyolit adı, özel bir kaya adı değil, okyanus ortası sırtlarda oluşmuş, bir arada bulunan ultramafik-mafik, bazik- ultrabazik kayalar topluluğu. • Ofiyolitler, ilksel olarak oluştukları ortamlarda (okyanus ortası sırt-MORB) sürekli ve eksiksiz bir dizilim sergilerler. Bu tür dizilere “sürekli ve eksiksiz ofiyolit”ler adı verilir. • Ofiyolit “okyanus kabuğu”nun kendisidir. Kıtalarda gözlenen ofiyolit dizileri allokton kütlelerdir (Ofiyolit yerleşimi) ve eski okyanus kabuklarını veya onların parçalarını temsil ederler. • Kıtalar üzerinde izlenen ofiyolitlerde, ideal halde olması gereken bazı düzeylerin bulunmaması “eksikli ofiyolitler” • Ofiyolit dizilerinde, tektonizma ile bazı düzeyler bulunması gereken yerlerde değil, değişik seviyelerde bulunması “düzensiz ofiyolit” Ofiyolit; mafik ultramafik kayaçlar topluluğudur.Düzenli ve eksiksiz ofiyolit dizisi alttan üste doğru: • Ultramafik kayalar (Peridotit ve piroksenitler) • Ultramafit tektonit • Ultramafik kümülat • Geçiş zonu (Troktolit-Norit- Gabro-Anortozit dizisi) • Katmanlı Gabro • Diyabaz dizisi (Levhalanmış ve/veya homojen diyabazlar) • Pillow lav (Yastık lav dizisi- bazalt) • Epiofiolitik örtü kayaları (Derin denizel çökeller)Düzenli ve eksiksiz ofiyolit dizisi • 1- Ultramafit tektonit: Ofiyolit dizisinin en altta bulunan kesimidir. Metamorfizmaya uğramış harzburgit, dunit ve nadir lerzolit’ten oluşur. Ana katman düzlemlerinin (S0) yanı sıra metamorfizma ile kazanılmış gnaysik foliasyon (S1), lineasyon ve küçük, kapalı kıvrımlara sahiptir. • 2- Ultramafik kümülat: Peridotit ve piroksenit kayalarından oluşurlar. • 3- Geçiş zonu (kritik zon, anortozit zonu): Ultramafik kayalarla mafik kayaların iç içe bulundukları bir zondur. • 4- Mafik kümülatlar (gabro dizisi): Bu dizi, petrografik özellikleri daha önceki bölümlerde verilen gabro türü kayalardan oluşur. İçerdikleri gabro türlerine göre 2 alt bölümde incelenir; a) katmanlı gabro, b) izotropik (homojen) gabro. • 5- Lökokratik farklılaşma ürünü kayalar: Genellikle gabro dizisi içinde, gabrolarla girik ilişkili olan plajiogranit, tonalit, diyorit türü kayalardan oluşur. Ofioliti oluşturan magmadan farklılaşma yolu ile gelişirler. • 6- Levha dayk kompleksi: Altta gabro dizisi, üstte de bazalt bileşimli yastık lavlarla düzensiz ilişkili, kalınlığı 20cm-1m arasında değişen, diyabaz bileşimli çok fazla sayıda levhamsı dayklardan oluşmaktadır. • 7- Yastık yapılı lavlar: Toleyitik bazalt lavlarından oluşur. Okyanus tabanı metamorfizması sonucu spilite dönüşürler. • 8- Epiofiyolitik örtü kayaları: Okyanus tabanında, ofiyolit dizisi gelişirken biriken derin denizel çökel kayaları ile temsil olunurlar. Bunlar genellikle; çört- radyolarit, manganlı çamurtaşı, kırmızı pelajik kireçtaşı (mikrit), ince taneli, fliş benzeri silisi-klastiklerdir.Ofiyolitik kayaçların Önemi • Bölgede, okyanusal kabuğun var olduğunu kanıtlar. • Okyanusal kabuğun evrimini ortaya koymada rol oynar. • Bazı metalik maden yataklarını içerir (ör. kromit) • Bir bölgenin tektoniğini yaşlandırmada önemli rol oynar. Ofiyolitlerin oluşumu • Diverjan levha sınırlarında Okyanus tabanı yayılımı Okyanus ortası sırt N-MORB Ofiyolitleri • Konverjan levha sınırlarında Dalma batma zonlarında, Dalan levha üzerinde Üst Manto ve Okyanusal kabuğun kısmi ergimesi SUPRA-SUBDUCTION Ofiyolitleri Ofiyolitler ile ilgili yaşlar Oluşum Yaşı Yerleşim YaşıSUPRA-SUBDUCTION OfiyolitleriTürkiye ve çevresinin ofiyolitleriBursa Konya Ankara Trabzon Kars 4 1 3 1 3-4 Likya napları Pozantı Göksun Berit Guleman Bitlis Pötürge 3-4-5 5 3-4 2 2 2 3-4 4 2 4 4 3 Kızıldağ 4 Almacık Düzenli of Melanj 1.Liyas ile örtülenler 3.Maastrichtiyen “ “ 4.Eosen “ “ 5.Miyosen “ “ 2.Malm “ “ Elekdağ met. Of Ezine Türkiye’nin ofiyolit ve melanjlarının dağılımı Ofiyolitik Kayaçlara Türkiye’den Örnekler • Orta Anadolu Ofiyolitleri • Güneydoğu Anadolu Ofiyolitleri • Güneybatı Anadolu Ofiyolitleri • KAF boyunca gözlenen ofiyolitli kayaçlarLAVRASYA GONDWANA ISTANBUL ZONU SAKARYA ZONU SAKARYA ZONU ARAP LEVHASI A N A T O L I D -T O R I D P L A T F O R M U KIRŞEHİR BLOĞU Paleo Tetis suturu Karakaya Suturu İzmir-Ankara-Erzincan suturu Intra Pontid suturu Bitlis-Zağros suturu İç Torid suturu (?) Türkiye ve çevresinin sütur kuşakları Bursa Konya Ankara Trabzon Kars 4 1 3 1 3-4 Likya napları Pozantı Göksun Berit Guleman Bitlis Pötürge 3-4-5 5 3-4 2 2 2 3-4 4 2 4 4 3 Kızıldağ 4 Almacık Düzenli of Melanj 1.Liyas ile örtülenler 3.Maastrichtiyen “ “ 4.Eosen “ “ 5.Miyosen “ “ 2.Malm “ “ Elekdağ met. Of Ezine• PALEOTETİS SÜTURU Dogger’de kapanmıştır • KARAKAYA SÜTURU Erken Triyas’da açılmış, Geç Triyas’da kapanmıştır • NEOTETİS SÜTURLARI İç Pontid Süturu (Dogger sonu) İzmir-Ankara Süturu (Maastrichtiyen-Erken Tersiyer) Ankara-Erzincan Süturu (Maastrichtiyen-Eosen) İç Torid Süturu (Maastrichtiyen-Eosen) Bitlis-Zagros Süturu (Orta Eosen-Erken Miyosen) İZ (BP): İstanbul Zonu (Batı Pontidler, İstanbul-Zonguldak Paleozoyik İstifi) DP: Doğu Pontidler SK: Sakarya Kıtası KB: Kırşehir Bloğu DAYK: Doğu Anadolu Yığışım Karmaşığı Paleotetis Süturu 2- Karakaya Süturu 3- İç Pontid Süturu 4- Ankara – Erzincan Süturu 5- İzmir – Ankara Süturu 6- İç Torid Süturu 7- Antalya Süturu 8- Bitlis – Zagros Süturu 9- Maden Süturu 10- Sevan – Akera Süturu Şengör ve Yılmaz (1981)a göre Türkiye’nin süturları 1• İntra-Pontid süturu (Batı Karadeniz Fayı, Batı Kırım Fayı) • İzmir-Ankara, Ankara-Erzincan süturu • İç Torid süturu • Pamfilya süturu • Asur-Zagros süturu 2 Okay ve Tüysüz (1999) e göre Türkiye’nin süturlarıAnadolu’da Tektonik Birlikler, ofiyolitler, pelajik çökeller veya bunların hepsini içeren melanj toplulukları ile sınırlanırlar. Ofiyolitik kayaçlar, pelajik çökeller, melanj toplulukları, sütur zonlarını – kenet kuşaklarını - eski okyanusal alanları temsil ederler.Era Age (Myrs) Epoch 0 . 0 1 Holocene 1 . 8 Pleistocene 5 . 3 Pliocene 2 3 . 8 Miocene 3 3 . 6 Oligocene 5 4 . 8 Eocene 6 5 Paleocene 1 4 4 2 0 6 2 4 8 2 9 0 3 2 3 3 5 4 4 1 7 4 4 3 4 9 0 5 4 3 2 5 0 0 3 8 0 0 P r e c a m b r i a n P h a n e r o z o i c Eon Proterozoic Archean Hadean Period Quaternary Tertiary Neogene Paleocene Mississippian C e n o z o i c M e s o z o i c P a l e o z o i c Cretaceous Jurassic Age of the Earth 4600 Myrs (4.6 Byrs) Source: Geological Society of America (1999) Geologic Time Scale Devonian Silurian Ordivician Cambrian Triassic Permian Pennsylvanian JEOLOJİK ZAMANLAR 542 251 23 145 201 2,6 65Anadolu’da bulunan ofiyolitik kayaçlar-pelajik çökel-melanj toplulukları, iki farklı dönemde gelişmiş okyanusun varlığını işaret ederler. 1)- Geç Paleozoik – Erken Mesozoik PALEOTETİS 2)- Mesozoik-Erken Senozoik NEOTETİS• Paleotetis Süturu (Batı Pontid Fayı) • İzmir-Ankara, Ankara-Erzincan süturu • İç Torid süturu • Bitlis – Zagros Süturu PTS:Paleo-Tethya n Suture IAZ:Izmir-Anka ra Zone AEZ:Ankara-Erzincan Zone WPF:Western Pontide Fault NA F:No rth Anatolian Fault Zon e IZU:Ista nbul-Zonguldak Unit B L A C K S E A MEDITER RA NEAN S EA AEGEAN SEA 27 35 43 37 43 39 41 PTS P O N T I D E Z O N E Kirsehir B lock A n a t o l i d - T a u r i d e P l a t f o r m M en d ere s - T a u rus Bloc k Arab i an P l atf or m East Anatolian Ac cr etiona ry Complex NAF Sak a rya Z one IA Z a AEZ IZU WPF B L A C K S E A MEDITERRANEAN SEA AEGEAN SEA 27 35 43 37 43 39 41 P T S P O N T I D E Z O N E Kirsehir Block A n a t o l i d - T a u r i d e P l a t f o r m M end e res - T aurus Block Arabia n P latform East Anatolian Accretionary Complex N AF SakaryaZone IAZ AEZ IZU W PF 3 Elmas ve Yiğitbaş (2001) e göre Türkiye’nin süturlarıKuzey Anadolu alanlarında Geç Paleozoik-Orta Mesozoik yaşlı yığışım karmaşıklarının dağılımı • Bu okyanusal birimler, Sakarya Zonunun batı kesimlerinde, Orta Pontidlerde ve Doğu Pontidlerin batı kesimlerinde gözlenmektedirler. Küre ve Karakaya Okyanusları adı ile bilinirler. Paleotetis Okyanusunun Kenar Havza ürünleri olarak kabul edilirler.P o n t i d l e r A n a t o l i d - T o r i d Kırşehir Masifi Arap Platformu Paleotetis ve ilişkili birimler• Pontidler ile Anatolid-Torid Kuşakları arasında, Paleotetis ve Neotetis okyanusuna ait okyanusal birimler aralarında kıtasal bir dilim olmaksızın birlikte bulunurlar. P o n t i d l e r A n a t o l i d - T o r i d Kırşehir Masifi Arap Platformu Paleotetis ve ilişkili birimlerPALEOTETİS OKYANUSU • Ordovisiyen sonu Silüriyen başında Gondwana’nın kuzey kenarından “Hun Kıtası” nın ayrılmaya başlaması ile bu kıtanın güneyinde açılmaya başlayan okyanus. • Hun Kıtası, Geç Devoniyen – Erken Karbonifer aralığında, Lavrasya’nın güney kenarına eklenmeye başlamıştır (Variskan Orojenezi başlamıştır). • Erken Karbonifer’de Hun Kıtasının güneyinde gelişen dalma-batma zonu boyunca, Paleotetis Okyanusu kuzeye doğru dalmaya başlar. • Geç Karbonifer’de Gondwana’nın Afrika kısımlarının Lavrasya ile çarpışması ile Paleotetis’in önce batı kesimleri kapanmıştır (Variskan Orojenezi Erken Permiyen’de sona ermiştir). • Doğu alanlarda Triyas boyunca dalma batmanın sürmesi nedeniyle, Paleotetis doğuda Triyas sonunda kapanmıştır.PALEOTETİS OKYANUSU Erken DevoniyenPALEOTETİS OKYANUSU Erken PermiyenErken Ordovisiyen Erken Silüriyen Geç Silüriyen Gondwana’nın kuzey kenarından “Hun Kıtası” nın ayrılmaya başlaması ile bu kıtanın güneyinde açılmaya başlayan Paleotetis okyanusu.Erken Devoniyen Orta Devoniyen Geç Devoniyen Hun Kıtası, Geç Devoniyen – Erken Karbonifer aralığında, Lavrasya’nın güney kenarına eklenmeye başlamıştır (Variskan Orojenezi başlamıştır).Orta Missisippian Erken Pensilvaniyen Geç Pensilvaniyen Erken Karbonifer’de Hun Kıtasının güneyinde gelişen dalma-batma zonu boyunca, Paleotetis Okyanusu kuzeye doğru dalmaya başlar. Geç Karbonifer’de Gondwana’nın Afrika kısımlarının Lavrasya ile çarpışması ile Paleotetis’in önce batı kesimleri kapanmıştır (Variskan Orojenezi Erken Permiyen’de sona ermiştir).Erken Permiyen Erken Permiyen SonuOrta Triyas Başı Orta Triyas Sonu Geç Triyas Ortası Doğu alanlarda Triyas boyunca dalma batmanın sürmesi nedeniyle, Paleotetis doğuda Triyas sonunda kapanmıştır. Küre Okyanusu, Paleotetis’in kuzeye doğru dalması ile ilişkili olarak Lavrasya’nın güney kenarında Erken Triyas sonlarında (Geç Skitiyen) yayardı havza olarak açılmaya başlar. Geç Triyas’ta (Orta Karniyen) güneye doğru dalıp kapanır.Erken Jura Orta Jura Başı Geç Jura Başı 156 MaPaleotetis’in kuzeye doğru dalması ile ilişkili olarak Lavrasya’nın güney kenarında Erken Triyas sonlarında (Geç Skitiyen) yayardı havza olarak açılmaya başlar. Bu okyanus Geç Triyas’ta (Orta Karniyen) güneye doğru dalıp kapanır. KÜRE OKYANUSU