Talaşlı İmalat Üretim Yöntemleri 1 EUT 231 ÜRET İM YÖNTEMLER İ Doç.Dr. Murat VURAL İTÜ Makina Fakültesi 2 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) TALA Ş KALDIRMA YÖNTEMLER İ VE MAK İNA TAKIMLARI 1. Tornalama ve ilgili i şlemler 2. Delme ve ilgili i şlemler 3. Frezeleme 4. Tala ş kaldırma merkezleri ve Tornalama merkezleri 5. Di ğer tala ş kaldırma yöntemleri 6. Yüksek hızlı tala ş kaldırma 3 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Tala ş Kaldırma İstenen parça geometrisinin olu şturulması için mekanik olarak malzeme uzakla ştıran kesici bir takım kullanılan malzeme uzakla ştırma yöntemi En yaygın uygulamaları: metal parçaları şekillendirmek için Yüksek do ğruluk ve kesinlikte geometrik özellikler sa ğlama ve parça geometrilerinin düzeltilmesi kapasitesi bakımından tüm imalat yöntemlerinin en uygunu Döküm de geni ş bir şekil yelpazesini olu şturabilir, ancak do ğruluk ve kesinlik bakımından tala ş kaldırmadan geridir 4 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Dönen – silindirik veya disk şekilli Dönmeyen (prizmatik de denen) - blok benzeri veya levha benzeri Şekil 22.1 Tala ş kaldırılan parçaların sınıflandırılması: (a) dönen, veya (b) dönmeyen. (Burada blok veya yassı parçalar gösterilmi ştir.) Tala ş Kaldırılmı ş Parçaların Sınıflandırılması5 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Tala ş Kaldırma İşlemleri ve Parça Geometrisi Her bir tala ş kaldırma yöntemi, iki faktör nedeniyle belirli bir parça geometrisi olu şturur: 1. Takım ve parça arasındaki izafi hareket • Üretme – parça geometrisi, kesici takımın ilerleme yolu tarafından belirlenir 2. Kesici takımın şekli • Şekillendirme – parça geometrisi, kesici takımın şekli tarafından belirlenir 6 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Şekil 22.2 Şekil üretme: (a) düz tornalama, (b) konik tornalama, (c) sınır tornalama, (d) yüzey frezeleme, (e) profil frezeleme. Şekil Üretme Üretilen şekil = silindir Üretilen şekil = koni Üretilen yüzey Üretilen şekil = düzlem Üretilen şekil Parça Parça 7 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Şekil 22.3 Biçim vermek için şekillendirme: (a) şekil tornalama, (b) delme, ve (c) bro şlama. Biçim Vermek İçin Şekillendirme Şekillendirilen yüzey Şekillendirilen yüzey Şekillendirilen yüzey Parça Parça Parça Bro ş Şekil takımı 8 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Şekil 22.4 Olu şturulacak formun şekillendirilmesinin ve üretilmesinin birle şimi: (a) bir tezgahta di ş kesme, ve (b) kanal frezeleme. Şekillendirme ve Üretme Form verilen yüzey T-kanal frezeleme çakısı Di ş açma takımı Form verilen yüzey Parça9 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Tornalama Dönen bir parçadan bir silindir üretmek üzere malzeme kaldıran tek uçlu kesici takım (kalem) Torna olarak adlandırılan bir tezgah üzerinde yapılır Bir torna tezgahında yapılan tornalama i şlem türleri: Alın tornalama Şekil tornalama Pah kırma Kesme Di ş açma 10 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Şekil 22.5 Tornalama i şlemi. Tornalama Parça (orijinal yüzey) Yeni yüzey Tala ş Tek noktalı takım 11 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Tornalama İşlemi Titanyum nitrür kaplanmı ş bir karbür kesici insert kullanılarak çelik üzerinde tornalama i şleminin yakından görünü şü 12 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Şekil 22.6 (a) alın tornalama Takım radyal olarak içe do ğru ilerler Alın Tornalama İlerleme13 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Takım, dönme eksenine paralel ilerleme yerine, do ğrusal olmayan ve böylelikle bir şekil olu şturan bir yol izler Şekil 22.6 (c) şekil tornalama Şekil Tornalama İlerleme 14 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Kesici uç, bir “pah” olu şturmak üzere, silindirin kö şesinde bir açı keser Şekil 22.6 (e) pah kırma Pah Kırma De ği şik ilerlemeler mümkündür 15 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Takım, dönen parçanın ucunu kesmek üzere belirli bir konumdan içe do ğru ilerler Şekil 22.6 (f) kesme Kesme İlerleme 16 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Sivri uçlu takım, büyük bir ilerleme hızında parçanın dönme eksenine paralel olarak do ğrusal ilerleyerek di ş olu şturur Şekil 22.6 (g) di ş açma Di ş Açma İlerleme17 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Şekil 22.7 Motor tahrikli bir torna tezgahının, temel bile şenlerini gösteren diyagram Motorlu Tezgah Kafa Ayna İlerleme Takım arabası Gezer punta Hız kontrolleri Araba kıza ğı Ta şıyıcı Ana vida (di şli) Yatak İlerleme kontrolleri Araba 18 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Parçanın bir Tezgahta Tespit Yöntemleri Parçayı merkezler arasında tutma Ayna Kolet Alın plakası 19 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Parçanın Merkezler Arasında Tutulması Şekil 22.8 (a) bir “çene” kullanarak parçanın merkezler arasına monte edilmesi Çene (çene plakaları tarafından tahrik edilen, parçaya tutturulan) Parça Merkez (gezer punta ucundaki di ğer merkez) Çene plakası (tezgah aynası tarafından tahrik edilen) 20 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Ayna (Kavrama) Şekil 22.8 (b) üç çeneli ayna Çeneler (3), (parçayı tutmak üzere ayarlanabilir) Parça21 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Kolet Şekil 22.8 (c) kolet Kılıf (koleti sıkı ştırmak üzere ilerler) Parçayı sıkı ştırmayı sa ğlayan üç yarıklı kolet Çubuk parça 22 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Alın Plakası Şekil 22.8 (d) silindirik olmayan parçalar için alın plakası Alın plakası (aynaya tutturulur) Tornalanan yüzey Parça Çeneler (4) 23 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Taret Torna Tezgahı Gezer punta, altı adet takım tutan “taret” ile yer de ği ştirmi ştir Takımlar taretin i şaretlenmesiyle hızlı şekilde eyleme geçer Takım tutucusu, dört takımı tutmak için dört kenarlı taret ile yer de ği ştirmi ştir Uygulamaları: parçada belirli bir kesme sırası gerektiren yüksek üretim i şleri 24 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Kavrama Makinası Parçayı tutmak için içinde kavrama kullanır Gezer punto yoktur; bu sayede parçaların merkezler arasına yerle ştirilmesi gerekmez Kesici takım hareketleri, otomatik olarak kontrol edilir Operatörün i şi: parçayı takmak ve çıkarmaktır Uygulamaları: kısa, hafif parçalar25 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Çubuk Makinası Kavrama makinasına benzer ancak uzun çubukları ayna içinden besleyebilmek için kolet yerine kavrama bulunur Tala ş kaldırma çevriminin sonunda bir kesme i şlemi yeni parçayı ayırır Yüksek seviyede otomatikle ştirilmi ştir (di ğer adı: Otomatik çubuk makinası) Uygulamaları: dönen parçalarda yüksek verimlilik 26 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Otomatik Vida Makinası Otomatik çubuk makinasına benzer ancak daha küçüktür Uygulamaları: vidalar ve benzeri hırdavat parçalarının çok sayıda hızlı üretimi 27 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Çok Kafalı Çubuk Makinaları Birden fazla kafası vardır; bu sayede çok sayıda parça, çoklu takımlarla aynı anda i şlenir Örnek: altı kafalı otomatik çubuk makinası, bir seferde altı parça i şler Her bir tala ş kaldırma çevriminden sonra, kafalar (kolet ve parça çubukları dahil) bir sonraki pozisyona döndürülür 28 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Şekil 22.9 (a) Altı kafalı bir otomatik çubuk makinasında üretilen parça; ve (b) parçayı üretmek için i şlemler sırası: (1) parçanın durdurucuya kadar itilmesi, (2) ana çapa tornalama, (3) ikinci çapın ve spot yüzeyinin olu şturulması, (4) delme, (5) pah kırma ve (6) kesme. Çok Kafalı Çubuk Makinası Torna kalemi Çubuk blok Şekil kalemi Puntalama yüzeyi Matkap Kesme kalemi Bitmi ş parça Stop Pah kırma kalemi29 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Borlama Borlama ve tornalama arasındaki fark: Borlama, mevcut bir deli ğin iç çapı üzerinde gerçekle ştirilir Tornalama, mevcut bir silindirin dı ş çapı üzerinde gerçekle ştirilir Borlama, bir iç tornalama i şlemidir Borlama makinaları Yatay ve dikey – makina kafasının dönme ekseninin yönünü ifade eder 30 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Şekil 22.11 De ği ştirilebilir Semente Karbür (WC-Co) insert’ler kullanılan bir borlama kalemi 31 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Dikey Borlama Frezesi Şekil 22.12 Bir dikey borlama frezesi – büyük, a ğır parçalar için. Çapraz ray Takım kafası Parça İş tablası Yan kolon Yan takım kafası Tezgah kaidesi 32 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Parçada yuvarlak bir delik olu şturur Mevcut bir deli ği sadece geni şleten borlama ile kar şıla ştırınız Kesici takımlar matkap olarak adlandırılır Makina takımı: matkap presi Şekil 21.3 (b) delme Delme (Matkaplama) İlerleme hareketi (takım) Matkap Parça33 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Tam delik – matkap ucu parçanın di ğer tarafından çıkar Kör delik – parçanın di ğer tarafından çıkmaz Şekil 22.13 İki delik türü: (a) tam delik, ve (b) kör delik. Tam Delikler ve Kör Delikler Uç açısı Uç açısı 34 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Çap üzerinde daha iyi tolerans ve artan yüzey kalitesi elde etmek üzere bir deli ğin hafifçe büyütülmesinde kullanılır Şekil 22.14 Delmeyle ilgili tala ş kaldırma i şlemleri: (a) raybalama Raybalama 35 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Mevcut bir deli ğin üzerine iç vida di şi açmakta kullanılır Takım rayba olarak adlandırılır Şekil 22.14 (b) raybalama Konik Di ş Açma 36 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Bir delik içinde küçük delikten sonra büyük delik olacak şekilde, kademeli bir delik olu şturur Şekil 22.14 (c) ters borlama Ters Borlama37 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Dö şeme üzerinde duran dikey matkap presi Tezgah matkapı da buna benzer ancak daha küçüktür ve tezgaha veya bir masaya yerle ştirilir Şekil 22.15 Dikey matkap presi Matkap Presi Ayarlanabilir kafa Takım tutucu Tabla Kafa (güç) Kolon Taban (kaide) 38 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Büyük parçalar için tasarlanmı ş büyük matkap presi Şekil 22.16 Radyal matkap presi Radyal Matkap 39 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Matkap Presleri için Parça Tutma Matkaplamada parça tutma, a şa ğıdaki yollardan herhangi biriyle yapılabilir: Mengene – iki çeneli genel amaçlı parça tutucu Fikstür – genellikle belirli parçalar için tasarlanmı ş parça tutucu aparat Delme jig’i – fikstüre benzer ancak delme sırasında takımın kılavuzlanmasını da ğ sa ğlar 40 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Frezeleme Parçanın, çoklu kesici kenarları olan bir kesici takıma do ğru ilerledi ği tala ş kaldırma yöntemi Dönen takım ekseni ilerlemeye dikeydir Düz bir yüzey olu şturur Çakı yolu veya şeklini de ği ştirerek ba şka geometriler de olu şturulabilir Di ğer faktörler ve terimler: Kesintili kesme i şlemi Kesici takım, freze çakısı olarak adlandırılır; kesme kenarlarına ise “di ş” denir Makine, freze tezgahı olarak adlandırılır41 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Şekil 22.17 İki frezeleme türü: (a) yüzey frezeleme, ve (b) alın frezeleme. İki Frezeleme Türü Hız hareketi Çakı Derinlik İlerleme Parça Hız hareketi İlerleme Parça Derinlik Çakı 42 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Kenar Frezeleme ve Alın Frezeleme Kenar frezeleme Çakı ekseni tala ş kaldırılan yüzeye paraleldir Kesme kenarları bıçak çevresinin dı şındadır Alın frezeleme Çakı ekseni, frezelenen yüzey eksenine diktir Kesme kenarları bıça ğın hem uç ve hem de dı ş çevresi üzerindedir 43 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Çakı geni şli ğinin, parçanın her iki tarafından dı şarı ta ştı ğı, temel yüzey frezeleme şekli Şekil 22.18 (a) kütük frezeleme Kütük Frezeleme 44 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Çakı geni şli ği, içinde bir kanal olu şturdu ğu parça geni şli ğinden daha küçüktür Şekil 22.18 (b) kanal açma Kanal Açma45 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Yüzey Frezeleme Türleri Şekil 22-19. 20 di şli bir freze çakısı ile (a) zıt yönlü frezeleme, ve (b) e ş yönlü frezeleme İlerleme yönü Parça Tala ş boyu Parça İlerleme yönü Tala ş boyu Çakının dönü ş yönü Çakının dönü ş yönü 46 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Bıçak, parçanın her iki yüzeyine temas eder Şekil 22.20 (a) geleneksel alın frezeleme Geleneksel Yüzey Frezeleme 47 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Döndürülebilir insertler kullanan yüksek hızlı bir alın frezeleme 48 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Kesici çapı parça geni şli ğinden daha küçüktür ve bu sayede parça içinde bir kanal olu şur Şekil 22.20 (c) uç frezeleme Uç Frezeleme49 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Düz parçanın dı ş yüzeyinin kesildi ği, bir uç frezeleme türü Şekil 22.20 (d) profil frezeleme Profil Frezeleme İlerleme 50 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Düz parçalarda sı ğ bo şlukların frezelenmesinde kullanılan di ğer bir uç frezeleme türü Şekil 22.20 (e) Parmak frezeleme Parmak Frezeleme 51 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Bilya uçlu çakı, üç boyutlu bir yüzey şekli olu şturmak üzere, dar aralıklarda bir e ğri hat üzerinde ileri geri hareket eder Şekil 22.20 (f) yüzey şekli olu şturma Yüzey Şekli Olu şturma 52 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Şekil 22.23 (a) yatay kızak ve kolonlu freze tezgahı. Yatay Freze Tezgahı Üst kol Parça tablası Hız hareketi Çakı Kolon İlerleme Bıçak tutucu Kaide Kızak Destek 53 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Şekil 22.23 (b) dikey kızak ve kolonlu freze tezgahı Dikey Freze Tezgahı Hız hareketi Parça tablası Destek Çakı Kızak Kaide İlerleme Kolon Kafa 54 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Tala şlı İmalat Merkezleri Yüksek seviyede otomatik takım, çok sınırlı insan müdahalesi gerektiren bir kurulumla CNC kontrolünde çoklu tala ş kaldırma i şlemleri yapabilir Tipik i şlemler frezeleme ve delmedir Üç, dört veya be ş eksenli olabilir Di ğer özellikleri: Otomatik takım de ği ştirme Palet mekikleri Otomatik parça konumlama 55 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Şekil 22.26 Üniversal tala şlı imalat merkezi; yüksek seviyede otomatik, çok sınırlı insan müdahalesi gerektiren bir kurulumla bilgisayar kontrolünde çoklu tala ş kaldırma i şlemleri yapabilir 56 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Şekil 22.27 CNC 4-eksenli tornalama merkezi; tümü bilgisayar kontrollü olmak üzere, tornalama ve ilgili i şlemleri, şekil tornalama ve otomatik takım döndürme yapabilir.57 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Freze-Torna Merkezleri Tornalama, frezeleme ve delme yapabilen yüksek seviyede otomatik makine takımı Genel şekli bir torna merkezine benzer Silindirik bir parça, belirli bir açıda konumlandırılabilir; böylece kesici takım (örne ğin freze bıça ğı) parçanın dı ş yüzeyinde istenen şekli olu şturabilir Geleneksel torna merkez, parçayı belirli bir açıda tutamaz ve dönen takım tutuculara sahip de ğildir 58 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Şekil 22.28 Bir freze-torna merkezinin i şlemleri: (a) tornalanmı ş, frezelenmi ş ve delinmi ş yüzeyleri olan örnek örnek parça; ve (b) bir freze-torna merkezinde i şlemlerin sırası: (1) ikinci çapa tornalama, (2) programlanmı ş açı pozisyonda yüzey frezeleme, (3) aynı programlanmı ş pozisyonda parçada delik açma, ve (4) keserek ayırma. Bir Freze-Torna Merkezinin İşlemleri Torna kalemi Freze bıça ğı Matkap Kesme kalemi 59 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Benzer i şlemler Her ikisi de parçaya göre lineer hareket eden tek kesici uçlu bir kesici takım kullanır Şekil 22.29 (a) Planyalama, ve (b) Vargelleme. Vargelleme ve Planyalama Hız hareketi (lineer, takım Yeni yüzey Parça Hız hareketi (lineer, takım) Parça İlerleme hareketi (aralıklı, parça) İlerleme hareketi (aralıklı, takım) (a) Planyalama (b) Vargelleme 60 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Planyalama ve Vargelleme Her iki i şlemde de, düz, yassı bir yüzey elde edilir Aralıklı kesme Takım parçaya girdi ğinde darbeli yüklemeye maruz kalır Ba şlama-durma hareketi nedeniyle dü şük kesme hızları Tipik takımlar: yüksek hız çeli ğinden tek uçlu takımlar61 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Planya Tezgahı Şekil 22.30 Bir planya tezgahının bile şenleri. İlerleme Takım tutucu Parça Tabla Hız Koç Kolon Kızak Kaide 62 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Şekil 22.31 Açık kenarlı vargel. Vargel Tezgahı Kızak Takım tutucu Parça Tabla Hız Kolon Kaide 63 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Çok di şli bir kesici takım, takım ekseni yönünde, parçaya göre do ğrusal olarak hareket eder Şekil 22.33 Bro şlama i şlemi. Bro şlama Hız 64 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Bro şlama Üstünlükleri: İyi yüzey kalitesi Dar toleranslar De ği şik parça şekilleri i şlenebilir Kesici takım bro ş olarak adlandırılır Karma şıklı ğına ve ço ğu kez basit şekilli geometriye sahip olmasına ra ğmen, takım olu şturma pahalıdır65 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Bir deli ğin iç yüzeyine uygulanır Strokun ba şlangıcında bro ş’u sokabilmek için parçada bir ba şlangıçd eli ğinin olması gerekir Şekil 22.34 İçb ro şlama ile kesilebilen parça şekilleri; çapraz taralı bölgeler, bro şlanan yüzeyleri göstermektedir. İçBr o şlama 66 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Testere ile Kesme Parçada, birbirine yakın yerleştirilmi ş bir seri di şten olu şan bir takım tarafından dar bir yarık olu şturulur Takım, Testere bıça ğı olarak adlandırılır Yaygın uygulamaları: Bir parçayı iki parçaya ayırır Parçanın istenmeyen kısımlarını keserek uzakla ştırır 67 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Şekil 22.35 (a) motorlu testere – testere di şlerinin parçaya göre ileri geri do ğrusal hareketi. Motorlu Testere Testere di şi İlerleme Kesme stroku Geri dönü ş stroku Motor tahri ği 68 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Şekil 22.35 (b) bantlı testere (dikey) – bir kenarında di şleri olan, sonsuz esnek bir bant şeklinde olan, bantlı testere bıça ğının lineer sürekli hareketi. Bantlı Testere İlerleme Bıçak yönü Testere bıça ğı69 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Şekil 22.35 (c) dairesel testere – dönen testere bıça ğı, parçadan geçen takımın sürekli hareketini sa ğlar. Dairesel Testere Testere bıça ğı İlerleme Hız hareketi 70 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Yüksek Hızlı Tala ş Kaldırma (HSM: HighSpeedMachining) Geleneksel tala ş kaldırma i şlemlerinde kullanılanlara göre çok daha yüksek hızlarda kesme Tala şlı i şlemenin tarihi boyunca temel e ğilim, kesme hızlarının sürekli daha yüksek de ğere çıkarılması olmu ştur Günümüzde daha hızlı üretim, daha kısa i şlem süreleri ve daha dü şük maliyete yönelik potansiyeli nedeniyle HSM tekrar güncel hale gelmi ştir 71 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Yüksek Hızlı Tala ş Kaldırma Geleneksel ve yüksek hızlı tala ş kaldırma m/min m/dak 360 210 Çelik, ala şımlı 900 250 Dökme demir, sünek 1200 360 Dökme demir, yumu şak 3600+ 600+ Alüminyum Yüksek hız Geleneksel hız Parça malzemesi De ği ştirilebilir takımlar (yüzey freze) 72 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Di ğer HSM Tanımları – DN Oranı DN oranı = Maksimum ayna hızı (dev/dak) ile ayna bo şlu ğu çapının (mm) çarpılması Yüksek hızlı tala ş kaldırma için, tipik DN oranı 500,000 ile 1,000,000 arasındadır Daha küçük ayna bo şluklarına göre daha dü şük dönü ş hızlarında çalı şsalar dahi, HSM i şlemleri aralı ğında olacak daha büyük çaplı ayna bo şluklarına izin verirler73 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Di ğer HSM Tanımları – HP/Dev/Dak Oranı hp/“dev/dak” oranı = BG’nin maksimum ayna hızına oranı Geleneksel tezgah takımları genellikle HSM ile donatılmı şlara oranla daha yüksek hp/“dev/dak” oranına sahiptir Geleneksel tala ş kaldırma ile HSM arasındaki ayırıcı çizgi, 0.005 hp/“dev/dak” civarındadır Bu nedenle, HSM, 30.000 dev/dak (0.0005 hp/“dev/dak”)’da dönebilen 15 hp aynalara sahiptir 74 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Di ğer HSM Tanımları Vurgulama: Daha yüksek üretim hızları Daha kısa sökme takma süreleri Ayna hızlarının fonksiyonlarının artımı Önemli kesme dı şı faktörler: Çabuk enine hızlar Otomatik takım de ği şimiAutomatic tool changes 75 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Yüksek Hızlı Tala ş Kaldırma Ko şulları Yüksek dev/dak için tasarlanmı ş özel yataklar Yüksek ilerleme hızları kapasitesi (örn., 50 m/dak) CNC hareketi, “eksik paso” veya “fazla paso” takım yolundan kaçınmak üzere, “öne bakı ş” ile kontrol eder Dengelenmi ş kesme takımları, takım tutucular ve aynalar, titre şimi en aza indirir So ğutucu akı şkan, geleneksel tala ş kaldırmaya göre daha yüksek basınçlar sa ğlayan sistemler olu şturur Tala ş kontrolü ve uzakla ştırma sistemleri, çok daha büyük metal kaldırma hızları mevcuttur 76 EUT 231 Üretim Yöntemleri – Doç.Dr.Murat VURAL ( İTÜ Makina Fakültesi) Yüksek Hızlı Tala ş Kaldırma Uygulamaları Uçak endüstrisi, büyük alüminyum bloklardan büyük çerçeve bile şenlerinin tala şlı i şlenmesi Ço ğunlukla freze tezgahıyla daha fazla metal uzakla ştırma Otomotiv, bilgisayar ve tıbbi bile şenleri imal etmek üzere, alüminyum üzerinde çoklu tala ş kaldırma i şlemleri Çabuk takım de ği şimleri ve takım yolu kontrolü önemlidir Kalıp ve takım endüstrisi Sert malzemelerden karma şık geometrilerin imalatı