Harita Bilgisi Uyumsuzluklar ve Göreceli Yaş Kavramı 1 UYUMSUZLUKLAR VE GÖRECEL İ YA Ş KAVRAMI Diskordans nedir? Kayaçların stratigrafik dizilimleri her zaman kesiksiz bir seri (konkordan seri) oluşturmaz. Bazen, kayaçların çökelimleri sırasında duraklamalar, a şınmalar ve bo şluklar olabilir. Belirli bir bölgede, belirli bir zaman aralı ğı boyunca hüküm sürmüş olan sedimantolojik veya tektonik rejimlerdeki de ği şiklikler nedeni ile, stratigrafik dizide duraklamalar, a şınmalar ve bo şlukların ortaya çıktı ğı tabakalar arasında uyumsuzluk (diskordans) meydana gelir. Bu tip serilere uyumsuz seri (diskordan seri) adı verilir. Bu iki seriyi ayıran yüzeye ise uyumsuzluk düzlemi (diskordans yüzeyi) denir. Diskordanslar hiyatüs ve lakün ile tanımlanır. Hiyatüs Bu uyumsuz stratigrafik dizilimde eksilmi ş bulunan tabaka veya tabaka gruplarının a şınmalarına kar şılık gelen zaman aralı ğına hiyatüs adı verilir. Lakün: A şınmı ş tabaka veya tabaka gruplarına ise lakün denir. Ya ş Ordovisyen 1. Konkordan seri Diskordan seri 2. Konkordan seri Silüriyen Devoniyen Karbonifer Triyas Permiyen Kambriyen Jura Kretase Litoloji GENÇ SER İ YA ŞLI SER İ 1 5 2 6 3 7 4 8 9 H İYATÜS LAKÜN Diskordans çe şitleri nelerdir? a) Uyumsuz seri (Nonkonformite) Sedimanter kayaç serilerinin daha ya şlı magmatik ve/veya metamorfik kayaçları üzerledi ği durumlarda ortaya çıkar. Bu durumda daha genç olan sedimanter birimlerde, daha ya şlı magmatik veya metamorfik kayaçlara ait kayaç parçacıkları bulunur. b) Açılı diskordans Bir diskordans yüzeyinin farklı e ğimlere sahip iki konkordan sedimanter seriyi ayırdı ğı durumlarda ortaya çıkar. Bu durumda iki seri arasında belirgin bir konum farklılı ğı bulunur. c) Diskonformite Bir erozyon yüzeyiyle birbirinden ayrılan, konumları aynı iki farklı sedimanter seri arasında meydana gelir. Bu durumda hem a şınmı ş birimler hemde zaman boşlu ğu vardır. d) Parakonformite Bu iki seri arasında sadece sedimanter süreçlerin duraklamasıyla meydana gelmi ş bir çökelmemezlik varsa bu durumda parakonformite olu şur. Sadece zaman bo şlu ğu söz konusudur. 2 1 2 3 4 5 6 7 Sedimanter birimler Magmatik veya metamorfik birimler 1 2 3 4 8 9 10 5 1 1 2 2 5 5 6 6 7 7 Hiyatüs var. Lakün yok. Hiyatüs ve Lakün var. (a) UYUMSUZ SER İ (Nonkonformite) (b) AÇILI D İSKORDANS (c) D İSKONFORM İTE (d) PARAKONFORM İTE Göreceli ya ş kavramları Sedimanter kayaçlar: - Süper pozisyon ilkesine göre alttaki daha ya şlıdır. (Tabakalar devrik de ğillerse) - Şekil 1 - Genellikle e ğimli tabakalar yatay tabakalardan daha ya şlıdır. – Şekil 2 - Kıvrımlanmı ş kayaçlar kıvrımlanmamı ş kayaçlardan daha ya şlıdır. – Şekil 3 - Antiklinalin çekirde ğinde ya şlı birimler, - Şekil 4, Senklinalin çekirde ğinde genç birimler bulunur. – Şekil 5 - Kom şu kayaçlara ait çakıl parçaları içeren kayaçlar daha gençtir. – Şekil 6 Magmatik kayaçlar: - Yerel kayaçlara sokulum yapan bir derinlik kayacı daha gençtir. Bu durumda (1) magmatik kayaç içinde çevre kayaçlara ait asimile edilmi ş kayaç parçacıkları (anklav) bulunur, – Şekil 7 (2) Magmatik kayaç çevresinde çevre kayaçların kontak metamorfizmaya u ğradı ğı kontak zonu bulunur. – Şekil 8 - Lav akı şları tabanlarındaki ya şlı kayaçlarda pi şme zonu olu ştururlar. – Şekil 9 - Dayklar kestikleri kayaçlardan daha gençtirler. – Şekil 10 Metamorfik kayaçlar: - Genellikle çevrelerindeki metamorfik olmayan magmatik veya sedimanter kayaçlardan daha ya şlıdır.(e ğer bir fayla yerleşmemi şlerse) – Şekil 11 Faylar: - Faylar, yerde ği şimlerine sebep oldukları kayaçlardan daha gençtirler. Kesmedikleri kayaçlardan daha ya şlıdırlar. – Şekil 12 Not: A şa ğıdaki şekiller için kayaçların ve yapıların oluşum ya şları, ya şlıdan gence; A-B-C-D-E-F-G şeklindedir. 3 4 5 UYGULAMA: 1. a) A şa ğıdaki jeolojik kesitte harflerle belirtilen kayaçları ve yapıları olu şum sırasına göre ya şlıdan gence do ğru sıralayarak yandaki lejanda yazınız. b) Bölgede etkili olmu ş jeolojik evrimi sırasıyla açıklayınız. 2. Ek-1A’da verilmi ş jeoloji haritasında; a) V-kurallarını uygulayarak tabaka serilerinin konumlarını saptayınız. b) Belirledi ğiniz tabaka serilerini lejand üzerinde göstererek, aralarındaki stratigrafik ili şkileri belirtiniz. c) A-B ve C-D do ğrultularında jeolojik kesit çiziniz. Yatay ve Dü şüy ölçek 1/20.000 Not: C-D do ğrultusunda ya şlı serinin görünür e ğim açısını 32 o alınız. d) A-B do ğrultusunda ya şlı serinin görünür e ğim açısını bulunuz. e) Bölgenin jeolojik gelişimini (jeolojik tarihçeyi) olu şum sırasıyla yazınız. 6 EK 1A 7 UYGULAMA 1. a) A şa ğıdaki jeolojik kesitte harflerle belirtilen kayaçları ve yapıları olu şum sırasına göre ya şlıdan gence do ğru sıralayarak yandaki lejanda yazınız. b) Bölgede etkili olmu ş jeolojik evrimi sırasıyla açıklayınız. 2. Jeoloji çalı şması yapılan bir bölgede kırıntılı sedimanter, metamorfik ve granitik magmatik kayaçlardan oluşan birimler gözlenmektedir. Saha çalı şmaları sırasında a şa ğıdaki veriler elde edilmi ştir. - Magmatik kayaçların çevresinde kontak zonu bulunmaktadır. - Sedimanter kayaçlar hem metamorfik, hemde magmatik kayaç parçaları içermektedir. - Bölgede herhangi bir fay verisine rastlanmamı ştır. Buna göre a şa ğıdakilerden hangisi veya hangileri do ğrudur. a) En yaşlı kayaçlar sedimanter kayaçlardır. _______ b) Metamorfik kayaçlar kesinlikle magmatik kayaçlardan daha ya şlıdır. _______ c) Sedimanter kayaçlar magmatik kayaçlardan daha ya şlıdır. ________ d) Magmatik kayaçlar kesinlikle sedimanter kayaçlar içine sokulum yapmı ştır. _______ e) Bölgede bir uyumsuz seri (nonkonformite) söz konusudur. _________ 3. Ek-1B’de verilmi ş jeoloji haritasında; a) V-kurallarını uygulayarak tabaka serilerinin konumlarını saptayınız. b) Belirledi ğiniz tabaka serilerini lejand üzerinde göstererek, aralarındaki stratigrafik ili şkileri belirtiniz. c) A-B ve C-D do ğrultularında jeolojik kesit çiziniz. (Yatay ölçek: 1/20.000, Dü şey Ölçek: 1/10.000) Not: A-B do ğrultusunda ya şlı serinin görünür e ğim açısını 39 o , genç serininkini 21 o alınız. C-D do ğrultusunda genç serinin görünür e ğim açısını 14 o alınız. d) C-D do ğrultusunda ya şlı serinin görünür e ğim açısını bulunuz. e) Bölgenin jeolojik gelişimini (jeolojik tarihçeyi) olu şum sırasıyla yazınız.