Mikrobiyoloji Virüsler VİRUSLAR Viroloji Virusları inceleyen bir bilim dalıdır. Mikroorganizmaların diğer bir grubunu da hücre yapısı göstermeyen ve tek başlarına metabolizma aktiviteleri bulunmayan viruslar oluşturur. Viruslar en küçük (20-300 nanometre arasında değişebilen boyutlarda) mikroorganizmalardır. Viruslar tek tip nükleik asid içerirler. Yani ya DNA ya da RNA'yı taşırlar. Nükleik asidi koruyan kapsid adı verilen protein yapısında kılıfları vardır. Viral genom ve kapsidden oluşan üniteye virion adı verilir. Kapsid, kapsomer adı verilen daha küçük ünitelerden yapılmıştır. Virusu tanımlamada önem taşırlar. Ayrıca kapsidin nükleik asidi koruma, hücre dışında yaşama ve yeni hücrelere virusun girmesini sağlama özellikleri vardır. Kapsomerleri oluşturan yapı üniteleri belirli bir simetri içerisinde bulunurlar. Örneğin helikal simetri, kübik simetri ve kompleks yapıda olabilirler. Resim 1 : Virus partikülünün şematik yapısı. A : Zarflı, ikozahedral simetrili virus B : Helikal simetrili virus Resim 2 : İnsanda hastalık yapabilen çeşitli boyutlarda DNA ve RNA virusları görülmektedir. Viruslar sadece canlı hücre içinde çoğalabilirler. Virus, hücre içine girince üremesi için gerekli molekülleri hücreye sentezlettirir ve çok sayıda virus partikülü oluştuktan sonra genellikle hücreyi parçalayarak serbest kalırlar. Bu viruslar aynı şekilde tekrar yeni hücreleri enfekte ederek olayı zincirleme devam ettirirler. Viruslar, virusun nükleik asit tipine (DNA ve RNA virusları olarak), zarf yapısına, kapsomer sayısına, fiziksel ve kimyasal ajanlara dirençliliğine, geçiş yollarına, yerleştikleri doku ve organlara, ayrıca yaptıkları hastalıklara göre de sınıflandırılırlar. Virusların sınıflandırılmasını, bazı önemli viruslardan da söz ederek genişletmekte yarar bulunmaktadır. Bugün virolojide ençok kullanılan sınıflandırma nükleik asit tipine göre yapılandır. Nükleik asidin tek ya da çift zincirli oluşu da ayrıca belirtilir. Başlıca DNA virusları ve çok genel anlamda özellikleri aşağıda verilmiştir: ¦ Parvoviruslar, ortalama 20 nanometre (nm) büyüklüğünde, tek zincirli DNA içeren, kübik simetrili, 32 kapsomerli viruslardır. Küçük viruslara örnektirler. ¦ Papovaviruslar, 45-50 nm. büyüklükte çift iplikli DNA içeren kübik simetrili, 72 kapsomerli viruslardır. Siğil hastalığına neden olan virus bu gruptadır. ¦ Adenoviruslar, 70-90 nm. büyüklüğünde çift iplikli DNA içeren, kübik simetrili, 252 kapsomerlidirler. Solunum yolları başta olmak üzere mukozalara tutunarak hastalığa neden olurlar. ¦ Herpesviruslar, 162 kapsomerli, çift iplikli DNA viruslarıdır. Kapsidin dışında lipid yapısında bir zarf yer alır. Ağız, üst solunum yolları ve genital mukozalara yerleşerek hastalıklar yaptığı gibi, su çiçeği, sitomegalovirus ve zona hastalıklarına ve bazı kanserlere de neden olabilen viruslar bu grupta yer alırlar. ¦ Poxviruslar, deride hastalık oluşturan çift iplikli 230-400 nm. boyutlarında büyük DNA viruslarıdır. ¦ Hepadnaviruslar, adından da anlaşıldığı gibi karaciğere yerleşen DNA viruslarıdır. Çift iplikli hepatit B virusu bu grupta yer alır. Resim 3 : DNA virusları. Başlıca RNA virusları ve bazı özellikleri aşağıda sıralanmıştır: ¦ Picorna viruslar, 20-30 nm. büyüklüğünde tek zincir kübik simetrili küçük RNA viruslarıdır. Çocuk felci, nezle, Hepatit A bu grupta yer alan viruslardır. ¦ Reoviruslar, 60-80 nm. büyüklükte çift iplikli kübik simetrilidirler. Çocuk ishallerinde etken olan rotaviruslar bu grup kapsamındadır. ¦ Arboviruslar, eklem bacaklıların vektör olarak etkeni taşıdıkları bazı ateşli hastalıklara neden olurlar. ¦ Togaviruslar içinde kızamıkcık virusu yer alır. Boyutları 50-70 nm. olup tek iplikli RNA viruslarıdır. ¦ Retroviruslarda RNA virusundan DNA sentezini sağlayan reverse transcriptase (revers transkriptaz) enzimi vardır. 90-120 nm. boyutlarında tek iplikli RNA viruslarıdır. AİDS hastalığı virusu (HİV = HTLV - III = İnsan T lenfosit virusu) örnek verilebilir. ¦ Ortomiksoviruslara örnek olarak, grip salgınlarına neden olan influenza virusları verilebilir. Tek iplikli, 80- 120 nm. boyutlarındadırlar. ¦ Paramiksoviruslar (kabakulak, kızamık virusları) ve rabdoviruslar diğer RNA viruslarıdır. Kuduz virusu rabdoviruslar grubunda yer alır. Resim 4 : RNA virusları. Resim 4 : RNA virusları (devam) Organizmaya giriş yolu ne olursa olsun, genellikle her virus belirli bir doku ya da organa yerleşme eğilimi gösterir. Örneğin, kuduz ve çocuk felci virusları sinir sistemine, sarılığa neden olan Hepatit A ve B virusları karaciğere, rotavirus sindirim sistemine yerleşirler. Virusların üretilmeleri için doku kültürleri, embriyonlu yumurta ve deney hayvanları kullanılır. Üretilmeleri özel teknikler gerektirir, güç ve masraflıdır. Çok küçük yapıda olduklarından normal mikroskopta görülemeyip ancak elektron mikroskobunda görülebilirler. Viral hastalıkların laboratuvar tanısında antijen ya da antikorların gösterildiği serolojik testlerden yararlanılır.