Volkanoloji Volkanik Domlar VOLKANİK DOMLAR V olkanik domlar, yüksek viskoziteli lavın yava şça püskürtülerek volkan bacasının üzerinde veya etrafında birikmesiyle olu şan ve genel görünü şü kubbeye benzeyen yapılardır. Bir domun olu şabilmesi için gereken en önemli faktörlerin ba şında yp ş çg ş magmanın viskozitesi gelir. Viskozitenin yüksek olması lavın akarak ortamdan uzakla şmasını engeller ve bir nokta etrafında birikmesini sa ğlar. Biriken bu katı lav yı ğınlarının kenarları üst kısmına nazaran diktir V olkanik domlar magmanın tekrarlı yı ğınlarının kenarları üst kısmına nazaran diktir. V olkanik domlar magmanın tekrarlı enjeksiyonu sonucu (endojen dom), veya lavın yüzeyde küçük hacimler halinde tekrarlı püskürmesiyle (eksojen dom) olu şur. Volkanik domların büyük bir kısmını silis bakımında zengin dasitik ve riyolitik domlar olu şturur bu domlarıno l u şumunu sa ğlayan magmanın riyolitik domlar olu şturur, bu domların olu şumunu sa ğlayan magmanın dü şük sıcaklı ğa ve yüksek silis içeri ğine sahip olması viskozitesinin yüksek olmasını sa ğlar. Ortaç silis içeren trakitik domlar ise daha az görünen domlardır ve silis içeri ği yüksek olan domlara nazaran daha görünen domlardır ve silis içeri ği yüksek olan domlara nazaran daha dü şük viskoziteye sahip lavlardan olu şurlar. Silis içeri ği düşük olan bazaltik bile şimli domlar ise dü şük viskoziteye sahip lavlardan l l dd l k d i öüül B bb ib l t i k olu şmalarından dolayı çok nadir görünürler. Bunun sebebi bazaltik bileşimli magma yüzeye çıktı ğında akarak lav akmalarını olu şturur, Silisçe zengin riyolitik dom silisçe fakir bazaltik dom (Katmai Vicinity, Alaska) (Jabal Abyad, Suudi Arabistan)Yukarıdaki şekilde domlar dı ş görünü şlerine göre şematize edilmi ştir. Şekil A ve B deki domlar topografik e ğimin dü şük oldu ğu bölgelerde geli şen simetrik domlardırCv eD şeklinde görülen domlar ise topografik geli şen simetrik domlardır. C ve D şeklinde görülen domlar ise topografik e ğimin yüksek oldu ğu bölgelerde geli şen asimetrik domlardır. B ve D şeklindeki domların olu şması esnasında basınç dü şmesi veya gravite ükü ü ddldlük l dö k yükünün artmasından dolayı domların üst kısımlarında çökme veya faylanma meydana gelmi ştir. DOMLARDA GEL İŞEN BAZI YAPILAR 1- Bre ş Parçaları (crumble breccias) ş ç() Domun yüzeyi çabuk so ğuma sonucu olu şan kaba taneli, kö şeli breş parçalarıyla örtülüdür. Bu parçalar ta şla şmadı ğı için gev şek yapıdadırlar ve domun geli şimi esnasında üst kısımlardan a şa ğı do ğru yuvalanarak domun kenar kısımlarında esnasında üst kısımlardan a şa ğı do ğru yuvalanarak domun kenar kısımlarında yı ğı şım gösterir. Bazı durumlarda bu parçaların üzeri volkanik küllerle örtülebilir.2- İkincil akmalar (subsidiary flows) Alttan gelen magmanın olu şturdu ğu basınç sonucu domda olu şan kırık veya yarıklardan çıkan lavın akarak ortamdan uzakla şmasıyla ikincil akmalar meydana Cascade Range Lava Domes y ç şyy gelir. Bu akmaların mesafesi lavın viskozitesine ba ğlı olarak de ği şir. Bazaltik bileşimli lavlarda görünen akma mesafesi riyolitik bile şimli lavlardan daha fazladır.3Bl(i) Boyunlar, alttan gelen genç lav 3- Boyunlar (spines) y,ggç kütleleri domun tepe noktasına do ğru yükselirken çevresindeki daha ya şlı lav yı ğınlarıyla yarı daha ya şlı lav yı ğınlarıyla yarı ili şki gösteren yapılardır. Bu yapılar bacadan domun tepesine kadar uzanan dik duru şlu silindirik kadar uzanan dik duru şlu silindirik şekle sahiptir. Gözlenen en büyük boyun tarihsel olarak 1902 yılında Pl é l k ük ü i Pelée volkanın püskürmesi esnasında olu şmu ştur. 9 ay büyüme dönemine sahip olan bu sırtın kubbesinin zirvesi 300 metre civarında bir yüksekli ğe, domun büyüklü ğü ise 1000 metreye A volcanic spine at the summit of the Mt. Pelee. Photograph by Heilprin. y ğ y kadar ula şmı ştır.4- Taç Patlamaları (coronet explosions) Phreatic Eruptions Mount St. Helens Volkanik patlamalar genellikle kubbelerin üstünde ve sırtların etrafında meydana gelir. Magmanın gaz içeri ğine ba ğlı olarak geli şen gaz basıncı kritik seviyelere ula şması sonuçu şiddetli patlamalar meydana gelir Bu patlamalar seviyelere ulaşması sonuçu şiddetli patlamalar meydana gelir. Bu patlamalar bazen o kadar şiddetli olur ki doma ait parçalar çok uzun mesafelere kadar fırlatılır. Genellikle volkanik domların ömürleri bu tip patlamalarla son bulur. Yukarıda Helen da ğı domunun zamana göre geli şimi gösterilmektedir. A ğdalı lavın bir noktada yava ş yava ş çıkması sonucu daha önce birikmi ş A ğdalı lavın bir noktada yava ş yava ş çıkması sonucu daha önce birikmi ş olan malzeme dı şa do ğru itilerek dom büyüme gösterir. Bu büyüme devamlı olabilece ği gibi bazen duraksama gösterebilir. Bazı endojen domlar so ğanın kt b kild bü ü ö t i k ğdll katman yapısına benzer şekilde büyüme gösterirken ço ğu domlar plansız, rasgele büyüme gösterir.Kelud volcano Indonesia Nov 2007 ,Kelud volcano Indonesia Nov 2007 ,Mount St. HelensPanum Crater and lava dome, California KAYNAKLAR KAYNAKLAR -Volkanoloji ders notları M.KESK İN İ.Ü. JEOLOJ İ V l i L D USGS/CASSADES VOLCANO - Volcanic Lava Domes USGS/CASSADES VOLCANO OBSERVATORY web sitesi - VOLCONIC LAVA DOMES, Vikipedi web sitesi p