Volkanoloji Volkanik Yapılar ve Volkanların Oluşum Ortamları VOLKAN İK YAPILAR VE VOLKAN İK YAPILAR VE VOLKANLARIN OLU ŞUM VOLKANLARIN OLU ŞUM ORTAMLARIVolkanın Tanımı: Bir baca etrafında ortaya çıkan magma malzemesine denir. Bir volkanın dört önemli özeli ğivard ır. Bunları volkanın dört önemli özeli ği vardır. Bunları irdeleyecek olursak şekilde de görüldü ğü gibi Vent, Pipe crater, cone ve magma chamber. Vent: kelime anlamı açıklık demektir. ç Magma bu açıklıktan faydalanarak yukarı do ğru çıkar. Yani yeryüzüne ola şır. Pipe: Türkçedeki kar şılı ğı açıklıktır. Mesleki anlamı ise kanal olup magmanın yeryüzüne çıkarken izledi ği yoldur. Crater: Magma kanalının yeryüzüne çıktı ğı en son noktadır. Krater kâse şeklindeki bir girinti gibidir. Kül, Lav ve Piroklastik malzemeler kraterden dı şarıya bırakılır. C B t i i Tü k d ki k l ğ Cone: Bu terimin Türkçedeki karşılı ğı konidir. Bu da sadece yapının geometrikmetrik şeklinden kaynaklanmaktadır. Magma Chamber Magma odas Magma Chamber: Magma odası demektir bu oda mantoda kabuk ile manto arasında bazende mantonun a şa ğı kısımlarında olur Magmanın konakladı ğı kısımlarında olur. Magmanın konakladı ğı yerdir diyebiliriz. VOLKAN İK YAPILAR 1)MAAR: Bir veya birkaç kez patlamalarla meydana gelen ve yalnızca (tüflerden) küllerden oluşan krater biçimindeki volkanlara maar denir. Bunların ço ğunlu ğu dairesel göller şeklinde bulunurlar. Kuru olanları da vardır.Türkiye’de Nevşehir ve Karapınar çevresinde yer alan Acı öl T l ölü M kk ölü göl, Tuzla gölü ,Mekke gölü maar şeklinde kraterlerdir. Maarlar yeryüzü seviyesine kadar a şındıklarında alttan içerisi tüfle a şındıklarında alttan içerisi tüfle dolu bir baca ortaya çıkar bunlara volkan embriyoları da denir.2)LAV: Püskürme sırasında yüzeye çıkan magma Lav adını yüzeye çıkan magma Lav adını alır. Yanarda ğın yamaçlarından ,lavdan olu şan bir nehir gibi akan lav akıntısının zamanla so ğuyup lav akıntısının zamanla so ğuyup katıla şmasıyla volkanik kayalar olu şur. Bir yanarda ğı püskürmesi sırasında sıkı şmı ş gazların patlama biçiminde kurtulması sonucu havaya fırlayan lav kütlelerine piroklastlar denir. En iri piroklastlar bomba ve bloklardır bo ad3 ) Tüf: Yanarda ğların püskürttü ğü kül, kum tüf ve lav p ğ , parçacıklarından olu şan, ço ğunlukla açık renkli, hafif gözenekli bir tür çökelti ta şı çökelti ta şı. 4) Dom Yapısı:Tektonik tü l i d di t k itl i d i yapı türlerindendir. yatay kesitleri daire veya elipse benzeyen kubbe şeklindeki tek antiklinallere dom denir. domların olu şumunda çe şitli etmenler rol oynamaktadır. domlar, tektonik hareketler sonucu meydana gelebildikleri gibi mağma intrüzyonu sonucu da olu şabilirler. bazı domlar yerin derin kısımlarında ani olarak yerin derin kısımlarında ani olarak serbest kalan volkanik gazların basıncı sonucu üstte yer alan tabakaların kıvrılmalarıyla olu şur bunlara kıvrılmalarıyla olu şur. bunlara kriptovolkanık dom ismi verilir. 5) KÜL VOLKANI:Bazı volkan konileri yalnızca küllerden volkan konileri yalnızca küllerden olu şmu ştur.Bunların şekilleri düz ve muntazamdır. Genellikle birle şik volkan bölgelerinde di ğer birle şik volkan bölgelerinde di ğer büyük yapılar arasında yer alır6) SÖNMÜ ŞVOLKANLAR S 6) SÖNMÜ ŞVOLKANLAR:Son 10.000 yil içinde hiçbir etkinlik göstermemi ş yanarda ğlar sönmü ş olarak tanımlanır. Bunların yeniden etkin duruma gelme olasılı ğı yok gibidir. Ancak çok enderde olsa sönmü ş yanarda ğın püskürdü ğü olur. sö ü ş ya a da ğ püs ü dü ğüou Sönmü ş oldu ğuna inanıan Meksika’da ki El Chichon yanarda ğı 1982 yılında beklenmedik biçimde tekrar püskürmü ştür beklenmedik biçimde tekrar püskürmü ştür.7 ) UYUYAN VOLKANLAR:Herhangi bir etkinlik belirtisi göstermemesine kar şılık ,günün birinde yeniden püskürme olasılı ğı ,günün birinde yeniden püskürme olasılı ğı olan yanarda ğlar için bu terim kullanılır. Bunun yanı sıra günümüzde püskürmeyen ve güncelle ştirilmi ş etkinlik sınıfına giren g ş ş g yanarda ğlar da aynı biçimde tanımlanır. Bazı uyuyan yanarda ğlar kükürt ve karbondioksit gibi volkanik gazlar çıkarır. Volkanik ortamlar üç önemli volkan ortamından sözedilebilir. Bunlar: 1) YAYILMA SIRTLARI ) 2) DALMA-BATMA BÖLGES İ YANARDA ĞLARI 3) SICAK NOKTALAR1) YAYILMA SIRTLARI Okyanus dibinde, iki levhanın birbirinden uzaklamakta oldu ğu sınırda, okyanus ortası sırtları ya da yayılma sırtları adı verilen, yanarda ğlardan oluşan sırada ğlar vardır.Levhalar birbirlerinden ayrıldıklarında astenosfer üzerindeki basınç azalır.Bunun sonucunda, levha lt dbl ktdd k i sınırının altında bulunan katı durumdaki mineral tanecikleri ergiyerek magmaya dönü şür.Yükselmeye ba şlayan yeni magmanınço ğu levha kenarlarında magmanın ço ğu levha kenarlarında katıla şıp kalır, yüzeye ula şan bölümü ise okyanus tabanında yanarda ğlar oluşturur oluşturur.2) DALMA-BATMA BÖLGESİ YANARDA ĞLARI Yanarda ğlar, iki levhanın çarpı şması sonucu birinin di ğerinin altına daldı ğı levha sınırlarında da oluşur.Dalan levha, 100-200 km. derinlikte bulunan ve dalma-batma bölgesi adı verilen bölgede ergimeye ba şlar ve magmaya dönü şür.Bu magma, levhanin üzerinde biriken tortullar ve ergimi ş durumdaki okyanussal litosferden olu şur.Magma, ayrıca tortullarla birlikte yerin derinliklerine çekilen su içerir.Olu şan yeni magma, çatlaklardan geçerek yüzeyde püskürür ve üt tk il h üid d ğ l l üstteki levhanın üzerinde yanarda ğın olu şmasına yol açar.Bu çatlaklar, levhaların hareketi sonucunda oluşur.Üstteki levhanin okyanussal litosfer levhası olması durumunda olması durumunda, yanarda ğların su yüzeyinin üzerinde kalan bölümleri bir dizi volkanik ada olu şturur. ŞEK İL 3 HOTSPOT3) SICAK NOKTALAR Birçok yanarda ğınolu şumunun levha sınırlarındaki hareketle ba ğlantılı Birçok yanarda ğın oluşumunun levha sınırlarındaki hareketle ba ğlantılı olmasına kar şın bazıları bu sınırlara uzak yerlerde ortaya çıkabilir.Bu yanarda ğların “sıcak noktalar” olarak adlandırılan ola ğanüstü sıcak bölgelerin varlı ğı sonucunda olu ştukları dü şünülüyor Bilim adamları sıcak noktaların varlı ğı sonucunda oluştukları dü şünülüyor.Bilim adamları, sıcak noktaların astenosfer ve alt mantoda bulundu ğunu varsayıyorlar.Sıcak noktalarda, ısı akımlarının mantonun içinden geçerek yükseldi ği tahmin ediliyor.Bu ola ğanüstü ısınının basıncın etkisini ortadan kaldırması sonucunda da magma olu şur Yüzeye ısınının basıncın etkisini ortadan kaldırması sonucunda da magma oluşur. Yüzeye do ğru çıkan magma, litosferden geçi şi sırasında, yolunun üzerindeki kaya kütlelerini ergiterek kendisine yol açar.Magmanın yüzeye çıktı ğı yerlerde zamanla yanarda ğlar olu şur. ya a da ğaou şu