Jeoformoloji Volkanik Yüzey Şekilleri Sayfa 1 / 18 HÜ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ JEOLOJİ MÜHENDİSLİĞİ PROF. DR. KADİR DİRİK JEOMORFOLOJİ EKİP NO:12 20924866 MEHMET GÜLTEKİN 20824853 EDA KIZILAY 20925131 İREM SEVİM Ödevin Konusu VOLKANİK YÜZEY ŞEKİLLERİ Sayfa 2 / 18 İÇİNDEKİLER SAYFA NO 1.VOLKANİZMA ......................................................................................................... 3 1.1 DERİNLİK VOLKANİZMA .............................................................................................................3 1.2 YÜZEYSEL VOLKANİZMA ............................................................................................................4 2.VOLKAN TİPLERİ.................................................................................................... 5 2.1.KALKAN VOLKANLAR .................................................................................................................5 2.2.TABAKALI VOLKANLAR ..............................................................................................................6 2.3.TÜF KONİLERİ ............................................................................................................................6 3.YERYÜZÜNDEKİ BAŞLICA VOLKANİK BÖLGELER ............................................. 6 4.Volkanlar (Yanardağlar) : ......................................................................................... 7 4.1.Sıcak Nokta : .............................................................................................................................8 4.2. Volkanik Göller : .......................................................................................................................8 5.Dünyadaki bazı yanardağlar .................................................................................... 8 5.1.EVRENDEKİ BAZI YANARDAĞLAR : .............................................................................................9 6.VOLKANİK YÜZEY ŞEKİLLERİ ............................................................................... 9 6.1.Gayzerler...................................................................................................................................9 6.2.Kaldera.................................................................................................................................... 11 6.3.Yanardağ krateri ...................................................................................................................... 12 6.4.Lav .......................................................................................................................................... 12 6.5.Maar ....................................................................................................................................... 13 6.6.Krater gölü .............................................................................................................................. 14 6.7.Stratovolkan ............................................................................................................................ 17 6.8.Okyanus yükselimleri .............................................................................................................. 18 6.8.1.Orta Atlantik Sırtı .............................................................................................................. 18 Sayfa 3 / 18 Volkan nedir? Yanardağ nedir? 1.VOLKANİZMA Şekil 1: volkanizma Mağmanın yerin derinliklerinden hareket ederek yer yüzüne çıkması veya yer yüzüne yakın derinliklere kadar gelerek soğuması olayına volkanizma denir. Volkanik faaliyetler meydana geldikleri yere göre adlandırılır. 1.1 DERİNLİK VOLKANİZMA Sayfa 4 / 18 Şekil 2: derinlik volkanizması Yer kabuğunun tabakaları arasına sokulan mağma yüzeye çıkmadan çeşitli derinliklerde katılaşarak batolit, dayk, lokolit, sill gibi değişik şekiller oluşturur. Bu şekiller dış kuvvetlerin üstteki tabakları aşındırması sonucu yüzeye çıkabilirler. 1.2 YÜZEYSEL VOLKANİZMA Şekil3: yüzeysel volkanizma Yer kabuğundaki kırık hatları boyunca mağmanın yer yüzüne çıkmasıyla volkanik püskürmeler meydana gelir. Volkanizma sırasında mağma katı, sıvı ve gaz halinde yer yüzüne çıkar. Çıkan sıvı maddelere lav, katı maddelere tüf denir. Gazların çoğu ise su buharıdır. Yüzeysel volkanizmada lav akıntısı ve volkanik patlamalar meydana gelirken volkan tüfü, lapilli ve volkan bombası gibi malzemeler de yeryüzüne çıkar. Volkanizma ile çıkan malzemeler çıktığı yerde birikerek volkan konilerini oluşturur. Bunların tepesinde bulunan çukurluğa krater denir. Mağmanın koni içinden yükselerek kratere ulaştığı yere ise volkan bacası denir. Bazı volkan dağları oluştuktan sonra tekrar püskürme olabilir. Daha sonra meydana gelen püskürme ile koninin tepe kısmı parçalanabilir. Böyle oluşmuş çanaklara kaldera denir. Nemrut gölü böyle bir kaldera içinde oluşmuştur. Sayfa 5 / 18 Şekil4: kaldera oluşumu Volkanik alanlarda gazların basıncı ile üstteki kütleyi patlatarak oluşturduğu çukurluğa patlama çukuru veya maar denir. Bu çukurlukta su birikmesi sonucu göl oluşur. Yurdumuzda Konya-Karapınar'da oluşmuş Meke Tuzlası (Gölü) buna örnektir. Şekil5: meke tuzlası konya-karapınar Volkanik şekillerin biçimi, volkanlardan çıkan maddelerin özelliğine ve volkanik faaliyetlerin süresine bağlıdır. 2.VOLKAN TİPLERİ 2.1.KALKAN VOLKANLAR Lavların akıcılığı fazla (bazik karakterli) ise yükseltisi az olan yayvan görünüşlü volkan konisi oluşur. Bunlara kalkan veya plato volkanlar denir. ör: Karacadağ volkan dağı (Diyarbakır) Sayfa 6 / 18 2.2.TABAKALI VOLKANLAR Mağmadan gelen malzemenin asit karakterli ve yoğun lavlar şeklinde yüzeye çıktığı arazilerde dik volkan konileri oluşur. Lavların fazla akışkan olmaması nedeniyle tabakalar halinde biriktiği bu konilerde, ana koninin etrafında daha küçük parazit koniler de yer alır. Japonya’daki Fuji, Filipinler’deki Mayon, Türkiye’deki Ağrı Dağı bu tür dağlara örnektir. 2.3.TÜF KONİLERİ Volkanlardan çıkan kül, kum ve çakıl gibi katı maddelerin birikmesiyle oluşan küçük konilerdir. Örnek;Kula Volkanları-Manisa 3.YERYÜZÜNDEKİ BAŞLICA VOLKANİK BÖLGELER Şekil6:dünya üzerindeki volkanik bölgeler Büyük Okyanus çevresi (en fazla bu bölgede görülmektedir. Bu sebeple buraya Pasifik Ateş Çemberi denir.) Atlas Okyanusunun orta kesimi, Akdeniz ve çevresi Doğu Afrika Sayfa 7 / 18 4.Volkanlar (Yanardağlar) : Şekil7: yanardağ Ateş küredeki magmanın, birbirinden uzaklaşan levhalar arasında oluşan çatlaklardan veya zayıf bölgelerden yeryüzüne çıkması sonucu oluşan yüzey şekline volkan veya yanardağ denir. • Volkanların altında magmanın biriktiği yere magma odası denir. • Magma odası ile yanardağın yüzeyi arasında kalan, magmanın yeryüzüne çıkmak için izlediği yola kanal ya da baca denir. • Magma, magma odasında birikir ve buradan baca yardımıyla yeryüzüne çıkar. • Magmanın yerkabuğundan yükselerek yüzeye çıkmasına yanardağ püskürmesi denir. • Bacanın yeryüzüne açıldığı yere ağız denir. • Baca ağzında patlama sonucu lavın yeryüzüne çıkması sonucu oluşan derin çukurlara krater denir. Boyutları ve derinliği çok büyük olan kraterlere kaldera denir. • Yeryüzüne çıkan magmaya lav denir. Lavın soğumasıyla volkanik (püskürük = magmatik) kayaçlar oluşur. • Volkan oluşumu sırasında volkan bacasından geçen magma kraterden dışarı püskürür. Sıcak ve akışkan olan lavlar dağın yamaçları boyunca akarken gaz, toz, kül ve volkan bombası (sert lav parçaları) gibi maddeler de büyük bir bulut oluşturur. Bu bulutun patlaması ile kül ve volkan bombaları çok yükseklere çıkar. • Etrafa dağılan volkan gazı buhar, karbondioksit ve diğer gaz ve tozlardan oluşur (ve çürük yumurta gibi kokar). (Patlamanın şiddeti ile etrafa kara bulutlar çöker). • Volkanlardan çıkan bu gaz, toz ve kül bulutu suyla karışırsa lahar denilen Sayfa 8 / 18 çamur akıntısı (nehri) oluşur. • Bir yanardağın ne zaman patlayacağı kesin olarak belirlenemez. Volkan patlamaları genellikle depremler, sıcak su kaynakları ve çamur kazanlarında hareketler (ve gayzerler) gibi yer etkinlikleriyle beraber görülürler. Püskürmelerden önce genellikle düşük şiddette depremler görülür. 4.1.Sıcak Nokta : Volkanların çoğu levha sınırlarındaki levha hareketlerine bağlı oluşmasına rağmen bazı volkanlar levha sınırlarından uzak bölgelerde basınç etkisiyle oluşur. Magmanın yer kabuğuna uyguladığı basınç nedeniyle yeryüzüne çıktığı noktalarda da volkanlar oluşabilir. Magmanın yer kabuğuna uyguladığı basınç nedeniyle yeryüzüne çıktığı ve volkanları oluşturduğu sıcak bölgelere sıcak noktalar denir. Hawai adaları halen sıcak noktalar üzerinde bulunup, sıcak nokta üzerinde oluşan volkanlara örnektir. 4.2. Volkanik Göller : Sönmüş volkan kraterlerinin yağışlarla dolması sonucunda oluşan göllere volkanik göller denir. (Yeryüzünde pek çok volkanik göl vardır. Konya’da bulunan Meke gölü buna örnektir.) NOT : 1- Genellikle, püsküren ya da yeni gaz çıkışları veya beklenmedik deprem etkinliği gibi hareketlilikler gösteren yanardağlara etkin yanardağlar denir. Etkin olmayan, ama her an hareketlenmesi ya da patlaması muhtemel yanardağlara uyuyan yanardağlar denir. Bir daha püskürmesi mümkün olmayan yanardağlara sönmüş yanardağlar denir. Bir yanardağın yaşam süresi, birkaç aydan birkaç milyon yıla kadar değişebilir. Bu tür bir sınıflandırma yapmak, insanların, hattâ bazen uygarlıkların bile varlık süreleri göz önüne alındığında anlamsız görünebilir. Örneğin, yeryüzündeki yanardağların birçoğu, geçen birkaç binyılda birçok kez püskürmüşlerdir, ama günümüzde herhangi bir etkinlik göstermemektedirler. Bu tür yanardağların uzun ömürleri göz önüne alındığında çok etkin oldukları söylenebilir. Ancak, bizim ömürlerimiz düşünülürse, etkin değildirler. 5.Dünyadaki bazı yanardağlar • Etna (Sicilya, İtalya) • Kilauea (Havai, ABD) • Krakatoa (Rakata, Endonezya) • Mauna Loa (Havai, ABD) • Mauna Kea (Havai, ABD) • Mount Baker (Washington, ABD) • Erebus Dağı (Ross Adası, Antarktika) • Mount Hood (Oregon, ABD) •Mount Fuji (Honshu, Japonya) • Mount Rainier (Washington, ABD) • Mount Shasta (California, ABD) • St. Helens Dağı (Washington, ABD) • Novarupta (Alaska, ABD) • Popocatépetl (Meksiko, Meksika) • Surtsey (Surtsey adası, İzlanda) • Santorini (Santorini adası, Yunanistan) •Tambora (Sumbawa, Endonezya) • Teide (Tenerif, Kanarya Adaları, İspanya) •Tungurahua (Ekvador) • Vezüv (Napoli Koyu, İtalya) • Llaima (Şili) Sayfa 9 / 18 5.1.EVRENDEKİ BAZI YANARDAĞLAR : Mars'taki yanardağlar : • Olympus Mons • Arsia Mons • Pavonis Mons • Ascraeus Mons 6.VOLKANİK YÜZEY ŞEKİLLERİ ? GAYZERLER ? MAARLAR ? VOLKANİK YAYLAR ? KALDERALAR ? OKYANUS YÜKSELİMLERİ ? YANARDAĞLAR ? KRATER GÖLÜ ? STRATOVOLKANLAR ? YANARDAĞ KRATERİ ? LAV ? ORTA ATLANTİK SIRTI 6.1.Gayzerler Castle kaynacı (Şato Gayzeri): ABD'nin Yellowstone Milli Parkı'nda bir kaynaç. Castle kaynacı, en büyük kaynaç çukuruna sahip kaynaçlardan biri olup, aynı zamanda en eskilerindendir. Yaşı 5000 ile 15000 arasında tahmin edilmektedir. Patlama biçimi, tarihsel süreç içinde belirgin bir biçimde değişmiştir. Bugün her 10 ila 12 saate bir fışkırmalar görülür. Patlama yaklaşık bir saat kadar sürer. 20 dakikalık bir su patlamasında sular 27 metreye kadar yükselir. Akabinde 30 ila 40 dakika süren gürültülü bir buhar salımı evresi gelir. Sayfa 10 / 18 Şekil8: castle kaynacı Old Faithful, ABD'nin Wyoming eyaletinde gayzer. Kuzey Amerika'daki gayzerlerin en büyüğü olmamakla birlikte en ünlüsüdür. Yellowstone Millî Parkı'ndaki Yukarı Gayzer Havzası'nın girişinde yer alır. Her 65-70 dakikada bir düzenli olarak püskürdüğü için, Washburn-Langford-Doane Keşif Heyeti 1870'te gayzere Old Faithful (İngilizce: faithful: "sözünde duran") adını verdi. Ama yapılan uzun süreli gözlemler sonucunda püskürmelerin 33- 148 dakikalık aralarla oldukça düzensiz biçimde gerçekleştiği ve her püskürmede, yaklaşık 45 bin litre sıcak su ile buharın fışkırdığı belirlendi. Gayzerin fıskıyeyi andıran sütunları esinti olmadığı zaman 52 metre'ye kadar yükselir ve püskürme yaklaşık dört dakika sürer. Jeologlar gayzerin 200-300 yıllık olduğunu tahmin etmektedir. Şekil9:old faithful El Tatio kaynacı, Şili'nin Atacama Çölü'nde, San Pedro de Atacama köyüne 100 km mesafedeki kaynaç. El Tatio deniz seviyesinden 4320 m yüksekliğinde olup, yeryüzünün en yüksek konumundaki kaynaçdır. Antofagasta Bölgesi diye adlandırılan bölgede, Atacama çölünün batısında bulunur. İsmini çok yakınında bulunan Cerro Tatio Volkan'ından alır. Sayfa 11 / 18 Sıcak su kaynağının oluşturduğu buhar bulutları, özellikle sabahın soğuk saatlerinde bariz bir şekilde yükselirler. Hava yeterince soğuksa buhar 50 metreye kadar yükselir. Bu bölgeye buhar bulutlarını görmek için gidenler, saat sabaha karşı 3.30 civarı San Pedro de Atacama'dan yola çıkıp buharların oluştuğu en ideal saat olan 6.30 civarı buraya ulaşırlar. Sabah saatlerinde güneş yükseldikçe ısı arttığından buhar oluşumu azalır. Şekil10: el tatio kaynacı 6.2.Kaldera Şekil 11: 9,5 km çaplı ve 600 m derinlikli Mount Aniakchak Kalderası,Alaska ve içinde oluşmuş küçük volkanik koniler Kaldera, volkanik kökenli, kazan şeklinde çok büyük çöküntü. Bu çöküntülerin içi su dolduğunda kaldera gölü oluşur. Kaldera ve krater birbirinden farklı jeomorfolojik birimlerdir. Bir kalderanın zemininde yeniden bir volkan konisi oluşabilir. Sayfa 12 / 18 Yellowstone Kalderası bir volkanik kaldera (Yellowstone Milli Parkı, ABD). Şekil 12: yellowstone kalderası 6.3.Yanardağ krateri Yanardağ krateri, konik şekilde, hatta sıkça baca biçiminde olan, içinden magmanın çıktığı yanardağ ağzı, çöküntüsü. Genelde yanardağın zirvesinde bulunur. Bir yanardağ patladığında sadece sıcak sıvı ortaya çıkmaz aynı zamanda katı ya da gaz halindeki maddeler de kraterden dışarı salınır. Şekil 13: yanardağ krateri 6.4.Lav Lav, yanardağ patlaması sırasında dışarı çıkan erimiş kayalardır.Yanardağ ağzından ilk çıktığında sıvı haldedir ve sıcaklığı 700 °C ve 1,200 °C (1,300 °F ve 2,200 °F) arasındadır. Her ne kadar Lav çok akışkan olmayan (suyun akışkanlık direncinden yaklaşık 100,000 kat fazla) olmasına rağmen soğuyup katılaşana kadar uzun mesafeler boyunca akabilir. lavlar akıntı türlerine göre farklılık gösterebilirler. Lavı iki çeşiti vardır; aa ve pahoehoe. Aa çok yoğun kıvamlı olup konik yanardağlar oluşturur. Pahoehoe ("pahoyhoy" okunur) ise aa'ya göre çok akışkan olup yassı yanardağlar oluşturur. Aa ve pahoehoe adları ilk olarak Hawaii yerlileri tarafından kullanılmıştır. Sayfa 13 / 18 Şekil 14:Pahoehoe cinsi lavların oluşturduğu bir "çeşme", Hawaii, ABD Şekil 15: Hawaii Yanardağlar Milli ParkındaPahoehoe tip lav akıntısı; az viskoziteyesahip olup akıcı olan lavlara Hawaiicedeakıcı anlamına gelen Pahoehoe 'dan dolayı Pahoehoe lavı adı verildi. Aksine daha fazla visikoziteye sahip olup akıcılık özelliğini taşımayan lavlara, soğuduğunda lavların üzerinide yürüyen Hawaiililerin acıdığında çıkardıkları sesaa (ünlem) dan dolayı Aa lavı adı verildi. (Hawaii Adası, Hawaii eyaleti, ABD, 2007) Şekil 16: hasandağı ndan görülen lav akmaları 6.5.Maar Maar,, püskürme veya patlamayla birlikte lav ve mağmanın oluşturduğu, geniş, hafif kabarmış bir kraterdir. Maar tipik olarak suyla dolu ve sığkrater gölü görünümündedir. İsmi yerel Alman lehçesi olan Daun'dan gelir ve Latincesi mare (deniz)dir. Maarlar 60 metreden 2000 metre çapa ve 10 metreden 200 metreye kadar derinliğe sahip olabilirler ve çoğunlukla doğal göldeki gibi suyla doludurlar. Çoğu maar volkanik kayaların alçak kenarında oluşmuştur. Maarlar Amerika'nın batısında, Almanya'nın Eifel bölgesinde ve diğer jeolojik olarak genç olan dünyanın volkanik bölgelerinde bulunur. Kilbourne Çukuru ve Sayfa 14 / 18 Hunt Çukuru maarları Amerikan Teksas'daki El Pasoköyüne yakındır. Doymuş karbon dioksit ünlenmiş Afrika Kamerun'daki Nyos Gölü diğer bir örnektir. Maara çok güzel bir örnek Yeni Meksika'daki Zuni Tuz Gölü yaklaşık 1980 metre çapında ve 120 metre derinliğindedir. 6.6.Krater gölü Krater gölü, yanardağların kraterinde suların toplanmasıyla oluşan göllere denir. Kraterin dibinde yer alan yanardağ bacası, taşlaşan lav tarafından tıkandığında, yağışlar ve eriyen karlar krater içinde birikir. Türkiye’deki en büyük krater gölü, Nemrut Dağı üzerindeki 12 km² yüzölçümlü Nemrut Krater Gölü'dür. Şekil 17: çeşitli maar resimleri Sayfa 15 / 18 ? Şekil 18 :"Crater Lake", Oregon, ABD ? Şekil 19: Heaven Lake (Chonji / Tianchi), Kuzey Kore / Çin ? Şekil 20: Cuicocha, Ekvador ? Şekil 21: Pinatubo, Filipinler Sayfa 16 / 18 ? Şekil 22: Katmai Dağı(en), Alaska, ABD ? Şekil 23: Wenchi Dağı krater gölü,Etiyopya ? Şekil 24: Nemrut, Türkiye ? Şekil 25: Volcán Irazú, Kosta Rika Sayfa 17 / 18 6.7.Stratovolkan Stratovolkan, pek çok sertleşmiş lav, tüf ve kül tabakasından oluşmuş, yüksek, konik biçimli bir volkandır. Bu volkanlar dik yamaçlarıyla ve periyodikpatlamalarıyla tanınırlar. Bunlardan fışkıran lavın akışkanlığı azdır ve çok uzağa yayılmadan önce soğur ve sertleşir. Magmaları asidik ya da yüksek-orta düzeydesilika (riyolit, andesit, dasit) içeriklidir. Buna karşın bazik içerikli magmanın akışkanlığı yüksektir ve Hawaii'deki kalkan biçimli Mauna Loa dağı gibi yayvan dağları oluşturur. Pek çok stratovolkanın yüksekliği 2500 metreden fazladır.Türkiye'den Ağrı dağı ve Nemrut dağı birer Strato Volkan tipindeki volkanlardır. Şekil 26: Ağrı Dağı stratovolkanlara bir örnektir. Sayfa 18 / 18 6.8.Okyanus yükselimleri 6.8.1.Orta Atlantik Sırtı Şekil 27: Orta Atlantik Yükselimi Orta Atlantik Sırtı ya da Orta Atlantik Yükselimi (İngilizce: Mid-Atlantic Ridge) Atlas Okyanusu ile Kuzey Okyanusu arasında, büyük bölümü sular altında bulunan bir sıradağ kümesidir. Kuzey Kutbu'nun 333 kilometre güneyinde 87° Kuzey'den başlayarak 54° Güney'deki Bouvet Adası'na kadar uzanır. Dağların yüksek bölümleri yer yer su yüzeyine çıkarak okyanusta adalar oluşturur. İzlanda bu şekilde oluşmuştur. Yükselim 1950'lerde Bruce Heezen ve Marie Tharptarafından bulunmuştur. Bu oluşumun bulunması Alfred Lothar Wegener'ın Kıtasal Sürüklenme kuramının geliştirilmiş hali olan Levha hareketleri kuramının dünyaca kabul görmesini sağlamıştır.