Genel Yağlar ve Yağ Analizleri T.C. M İLL İ E Ğ İT İM BAKANLI ĞI MEGEP (MESLEKÎ E Ğ İT İM VE Ö ĞRET İM S İSTEM İN İN GÜÇLEND İR İLMES İ PROJES İ) K İMYA TEKNOLOJ İS İ YA ĞLAR VE YA Ğ ANAL İZLER İ ANKARA 2008Milli E ğitim Bakanl ı ğ ı taraf ından geli ştirilen modüller; ? Talim ve Terbiye Kurulu Ba şkanl ı ğ ın ın 02.06.2006 tarih ve 269 say ıl ı Karar ı ile onaylanan, Mesleki ve Teknik E ğitim Okul ve Kurumlar ında kademeli olarak yayg ınla şt ır ılan 42 alan ve 192 dala ait çerçeve ö ğretim programlar ında amaçlanan mesleki yeterlikleri kazand ırmaya yönelik geli ştirilmi ş ö ğretim materyalleridir (Ders Notlar ıd ır). ? Modüller, bireylere mesleki yeterlik kazand ırmak ve bireysel ö ğrenmeye rehberlik etmek amac ıyla ö ğrenme materyali olarak haz ırlanm ı ş, denenmek ve geli ştirilmek üzere Mesleki ve Teknik E ğitim Okul ve Kurumlar ında uygulanmaya ba şlanm ı şt ır. ? Modüller teknolojik geli şmelere paralel olarak, amaçlanan yeterli ği kazand ırmak ko şulu ile e ğitim ö ğretim s ıras ında geli ştirilebilir ve yap ılmas ı önerilen de ği şiklikler Bakanl ıkta ilgili birime bildirilir. ? Örgün ve yayg ın e ğitim kurumlar ı, i şletmeler ve kendi kendine mesleki yeterlik kazanmak isteyen bireyler modüllere internet üzerinden ula şabilirler. ? Bas ılm ı ş modüller, e ğitim kurumlar ında ö ğrencilere ücretsiz olarak da ğ ıt ıl ır. ? Modüller hiçbir şekilde ticari amaçla kullan ılamaz ve ücret kar ş ıl ı ğ ında sat ılamaz.i AÇIKLAMALAR ....................................................................................................................ii G İR İ Ş .......................................................................................................................................1 Ö ĞRENME FAAL İYET İ - 1...................................................................................................3 1. YA ĞLAR .............................................................................................................................3 1.1. Ya ğlar ın S ın ıfland ır ılmas ı.............................................................................................4 1.1.1. Kat ı Ya ğlar ............................................................................................................5 1.1.2. S ıv ı Ya ğlar.............................................................................................................6 1.1.3. Kuruyan Ya ğlar .....................................................................................................8 UYGULAMA FAAL İYET İ ................................................................................................9 ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME ....................................................................................10 Ö ĞRENME FAAL İYET İ – 2 ................................................................................................12 2. YA ĞLARIN F İZ İKSEL VE K İMYASAL ÖZELL İKLER İ..............................................12 UYGULAMA FAAL İYET İ ..............................................................................................16 ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME ....................................................................................17 Ö ĞRENME FAAL İYET İ - 3.................................................................................................19 3. YA ĞLAR VE KULLANIM YERLER İ.............................................................................19 3.1. Kuruyan Ya ğlar ve Kullan ım Yerleri..........................................................................19 3.1.1. Bezir Ya ğ ı............................................................................................................19 3.1.2. Hint Ya ğ ı .............................................................................................................20 3.1.3. Çin Ya ğ ı...............................................................................................................21 3.1.4. Oitisika Ya ğ ı........................................................................................................22 3.2. Yar ı Kuruyan Ya ğlar ve Kullan ım Yerleri..................................................................22 3.2.1. Soya ve Çiçek Ya ğ ı .............................................................................................22 3.2.2. Yalanc ı Safran Ya ğ ı.............................................................................................23 3.3. Kurumayan Ya ğlar, Di ğer Ya ğlar ve Kullan ım Yerleri..............................................23 3.3.1. Koko Ya ğ ı............................................................................................................23 3.3.2. Bal ık Ya ğlar ı........................................................................................................23 3.3.3. A ğaç Ya ğ ı............................................................................................................24 3.3.4. İsano Ya ğ ı............................................................................................................24 UYGULAMA FAAL İYET İ ..............................................................................................25 ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME ....................................................................................26 Ö ĞRENME FAAL İYET İ – 4 ................................................................................................28 4. YA Ğ AS İTLER İ ................................................................................................................28 4.1. Ya ğ Asitlerinin S ın ıfland ır ılmas ı................................................................................30 4.1.1. Doymu ş Ya ğ Asitleri ..........................................................................................30 4.1.2. Doymam ı ş Ya ğ Asitleri .......................................................................................32 4.2. İyot İndisi....................................................................................................................36 UYGULAMA FAAL İYET İ ..............................................................................................37 ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME ....................................................................................38 MODÜL DE ĞERLEND İRME ..............................................................................................40 CEVAP ANAHTARLARI.....................................................................................................43 KAYNAKÇA.........................................................................................................................45 İÇ İNDEK İLERii AÇIKLAMALAR KOD 524KI0058 ALAN Kimya Teknolojisi DAL/MESLEK Boya Üretim ve Uygulama MODÜLÜN ADI Ya ğlar ve Ya ğ Analizleri MODÜLÜN TANIMI Boya sanayinde kullan ılan ya ğlar ın ve bu ya ğlar ı olu şturan ya ğ asitlerinin genel özellikleri, kimyasal özellikleri, nerelerde kullan ıld ıklar ı bu ya ğlar ile yap ılan asit de ğeri, iyot say ıs ın ın tespiti, saydam s ıv ılarda renk tayini, sabunla şma de ğeri gibi belli ba şl ı ya ğ analizleriyle ilgili bilgilerin verildi ği ö ğrenme materyalidir. SÜRE 40/32 ÖN KO ŞUL Alifatik Bile şiklerin Özellikleri modülünü almak YETERL İK Ya ğ analizleri yapmak MODÜLÜN AMACI Genel Amaç Bu modül ile gerekli ortam sa ğland ı ğ ında, ya ğlar ı tan ıy ıp, ya ğ analiz i şlemlerini ASTM, DIN standard ına uygun olarak inceleyebileceksiniz. Amaçlar 1. Kural ına uygun olarak asit de ğeri tayini i şlemini yapabileceksiniz. 2. Kural ına uygun olarak saydam s ıv ılarda renk tayini yapabileceksiniz. 3. Kural ına uygun olarak sabunla şma de ğerini bulabileceksiniz. 4. Kural ına uygun olarak iyot say ıs ın ı bulabileceksiniz. E Ğ İT İM Ö ĞRET İM ORTAMLARI VE DONANIMLARI Ortam S ın ıf, atölye, laboratuvar, i şletme, kütüphane, ev, bilgi teknolojileri ortam ı (internet ) vb. kendi kendinize veya grupla çal ı şabilece ğiniz tüm ortamlar. Donan ım Büyük ekran televizyon, s ın ıf veya bölüm kitapl ı ğ ı, VCD veya DVD çalar, tepegöz, projeksiyon, bilgisayar ve donan ımlar ı, internet ba ğlant ıs ı, ö ğretim materyalleri vb. Pipetler, geri so ğutucu büret, balon joje, cam deney tüpü (iç çap 10 mm’den küçük 11 mm’den büyük olmamal ı), renk kompratörü, huni, beher, destek, baget, k ıskaç, ay ırma hunisi, erlen, hassas terazi, mezür, üçayak, hot plate. ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME Modül içerisindeki her bir ö ğrenme faaliyetinden sonra belirtilen ölçme araçlar ı ile kendinizi de ğerlendireceksiniz. Modülün sonunda ise, kazanm ı ş oldu ğunuz bilgi, beceri ve tav ırlar ın ız ö ğretmen taraf ından haz ırlanacak ölçme araçlar ı ile de ğerlendirilecektir. AÇIKLAMALAR1 G İR İ Ş Sevgili Ö ğrenci, Kulland ı ğ ın ız elektronik cihazlar ın, çocuklar ın oynad ı ğ ı oyuncaklar ın, kâ ğ ıd ın, kalemin ve plastik e şyalar ın polimer malzeme oldu ğunu biliyor musunuz? Ya şam ım ız ın içinde olan, çevremizde gördü ğümüz ve kulland ı ğ ım ız birçok madde polimerdir. Polimersiz bir ya şam dü şünülemez. Sentetik polimerler üretilmeden önce insanlar ihtiyaçlar ın ı do ğal polimerlerden kar ş ılamaktayd ı. Do ğal polimerler, do ğada kendili ğinden olu şur ve yüzy ıllar boyunca bu polimerler birçok alanda insanlar ın ihtiyaçlar ın ı kar ş ılam ı şt ır. A ğaç, et, kâ ğ ıt, yün, pamuk, jüt, ipek, deri, kauçuk gibi günlük hayatta kulland ı ğ ım ız birçok madde do ğal polimerdir. Son yüzy ıl içerisinde fiziksel ve kimyasal analiz yöntemlerinin geli şmesi ile do ğal, organik polimerlerin yap ılar ı ayd ınlat ılm ı şt ır. Bu da yapay polimer üretimine ı ş ık tutmu ştur. Plastik, lif, elastomer sentetik yöntemlerle üretilmeye ba şlanm ı şt ır. Araç lastikleri, plastik maddeler, ayakkab ı, bisiklet, tenis raketi ve topu, PVC, teflon tava v.b. birçok malzeme sentetik polimerden üretilmi ştir. Temel yap ılar ı polimer olan malzemeler insanlar ın ya şamlar ın ı kolayla şt ır ır. Yap ılar ı do ğal ya da sentetik olan polimerler hayat ım ız ın ayr ılmaz bir parças ıd ır. G İR İ Ş23 Ö ĞRENME FAAL İYET İ - 1 Gerekli donan ım ı kullanarak, ya ğlarda asit de ğeri tayini i şlemini kural ına uygun olarak yapabileceksiniz. ? Çevrenizde bulunan ya ğlar ı ara şt ır ın ız. ? Makine ya ğlar ı nas ıl elde edilir? Ara şt ır ın ız. ? Boya sanayinde kullan ılan ya ğlar ı ara şt ır ın ız. 1. YA ĞLAR Ya ğlar, çift karbon say ıl ı (4-24) doymu ş ve doymam ı ş ya ğ asitlerinin gliserin triesterleridir. Ya ğ asitleri, uzun, düz zincirli ve çift karbonlu monokarboksilli asitlerdir. Gliserin üç de ğerli bir alkol oldu ğundan üç mol ya ğ asidiyle birle şerek esterle şir. Ya ğ olu şumunda gliserin kullan ıld ı ğ ı için bunlara gliserit de denir. Saf ya ğ ın bile şiminde C, H, ve O elementleri bulunur. Bu bile şikler suda çözünmedi ği halde pek çok organik çözücüde çözünürler. Sudan daha dü şük yo ğunlu ğa sahiptirler. H 2 C H 2 C HC OH OH OH + HO C O R HO C O R HO C O R OH 2 1 2 3 -3 H 2 C H 2 C HC C O R C O R C O R 1 2 3 O O O Basit gliseritlerin bütün alkil gruplar ı ayn ıd ır. Do ğal ya ğlar de ği şik ya ğ asitlerinin te şkil ettikleri kar ı ş ık gliseritlerdir. Ö ĞRENME FAAL İYET İ–1 AMAÇ ARA ŞTIRMA4 Resim 1.1: Çe şitli ya ğlar Ya ğlar ın, boya sanayinde önemli bir yeri vard ır. Ya ğl ı boya ve vernik yap ım ında ya ğlar kullan ıl ır. Ba ğlay ıc ı olarak kullan ılan alkid reçinelerine önemli özellikler kazand ıran bir ham maddedir. CH 2 CH CH 2 OH OH OH CH 2 CH CH 2 O O O C C C O O O R1 R2 R3 CH 2 CH CH 2 O O O C C C O O O C 15 H 31 C 15 H 31 C 15 H 31 Gliserin Gliserit (ya ğ) tripalmitin (palmitik asitin gliserin esteri) Şekil 1.1: Gliserin molekülü 1.1. Ya ğlar ın S ın ıfland ır ılmas ı Ya ğlar çok de ği şik şekillerde s ın ıfland ır ılabilir. Bunlar ı basitten karma ş ı ğa do ğru şöyle inceleyebiliriz. Ya ğlar ın tümüne organik kimyada genel olarak lipit ad ı verilir. Lipitler kaynaklar ı göz önünde tutularak bitkisel ya ğlar, hayvansal ya ğlar, madeni, eteri ya ğlar ve mumlar şeklinde s ın ıfland ır ıl ır. Bitkisel ya ğlar s ıv ı veya kat ı olarak bitkilerin çekirdek veya meyvelerinde bulunur. Zeytin, ayçiçe ği, soya fasulyesi, pamuk çekirde ği, badem, yer f ıst ı ğ ı ve Hindistan cevizi en5 önemli bitkisel ya ğ kaynaklar ıd ır. Endüstride, bu kaynaklar çe şitli yöntemlerle büyük ölçüde de ğerlendirilmektedir. Hayvansal ya ğlar daha çok koyun, s ı ğ ır ve bal ıklardan (özellikle balinadan) elde edilir. Sütten yap ılan tereya ğ ı da hayvansal ya ğd ır. Hayvansal ya ğlar da kat ı veya s ıv ı olabilirler. Makine parçalar ın ı ya ğlamada kullan ılan madeni ya ğlar ester de ğil, parafin hidrokarbonlar ın kar ı ş ım ıd ır. Genellikle petrol ve kömürden elde edilirler ve kat ı ya da s ıv ıd ırlar. Eteri ya ğlar veya esans ya ğlar ı şeklinde adland ır ılan ya ğlar, gliserinden olu şmad ı ğ ı gibi belirli bir gruba da girmezler. Genellikle karma bile şimlidirler ve karbonlu hidrojenler, alkol, aldehit, keton, fenol, organik asit vb. gruplardan olu şurlar. Do ğal olarak baz ı bitkilerde bulunan eteri ya ğlar keskin kokulu ve uçucu s ıv ılard ır. Mumlar karboksilli asitlerden türeyen esterlerdir. Ancak alkol bile şkeni gliserin de ğil, çift say ıda karbon içeren bir alifatik alkoldür. Ya ğlar ı olu şturan trigliseritlerin ayn ı veya farkl ı olmas ına göre; trigliseridleri ayn ı olan ya ğlara homojen ya ğlar, farkl ı olanlara ise heterojen ya ğlar denir. R1 C O CH 2 R1 C O CH R1 C O CH 2 O O O C O CH 2 C O CH R3 C O CH 2 O O O R1 R2 Basit trigliserid Kar ı ş ık trigliserid Ya ğlar, kendilerini olu şturan aside göre üç gruba ayr ıl ırlar: 1.1.1. Kat ı Yağlar Yap ılar ında büyük oranda doymu ş asitlerin gliserinle olu şturduklar ı esterler bulundururlar. Bunlar kat ı olabilece ği gibi yar ı kat ı da olabilirler. Kat ı ya ğlar daha çok hayvansal ürünlerdir. Bile şiminde en çok palmitik asit bulunur, s ıras ı ile laurik asit ve stearik asit de yer al ır. Kar ı ş ık bir gliseritte bu asitlerin her üçü de bulunabilir. Resim 1.2: Kat ı ya ğlar6 CH 2 CH CH 2 O O O C C C O O O C 17 H 35 C 17 H 35 C 17 H 35 C 15 H 31 COOH C 17 H 35 COOH Palmitik asit Stearik asit Gliserin tristearat (kat ı ya ğ) CH 2 CH CH 2 O O O C C C (CH 2 ) 16 (CH 2 ) 10 (CH 2 ) 14 CH 3 CH 3 CH 3 O O O Gliserin lauro palmito stearat 1.1.2. S ıvı Yağlar Yap ılar ında, doymam ı ş ya ğ asitlerinin gliserinle olu şturdu ğu esterler daha fazlad ır. Bu tür ya ğlar, zeytinya ğ ı, pamuk ya ğ ı, soya ya ğ ı gibi bitkisel ya ğlard ır. Resim 1.2. S ıv ı Ya ğ CH 3 (CH 2 ) 7 CH CH(CH 2 ) 7 COOH C 17 H 33 COOH Oleik asit7 CH 2 CH CH 2 O O O C C C (CH 2 ) 7 (CH 2 ) 7 CH CH CH O O O (CH 2 ) 7 CH CH CH (CH 2 ) 7 (CH 2 ) 7 (CH 2 ) 7 CH 3 CH 3 CH 3 Gliserin trioleat (triolein) Doymam ı ş ya ğlar katalitik hidrojenlenme yolu ile doyurulabilirler. Bu reaksiyon kontrol edilebilir ve herhangi bir ya ğ ın istenilen k ıvama gelmesini sa ğlar. CH 2 CH CH 2 O O O C C C (CH 2 ) 7 (CH 2 ) 7 CH CH CH O O O (CH 2 ) 7 CH CH CH (CH 2 ) 7 (CH 2 ) 7 (CH 2 ) 7 CH 3 CH 3 CH 3 CH 2 OCO(CH 2 ) 16 CH 3 CH CH 2 OCO(CH 2 ) 16 CH 3 OCO(CH 2 ) 16 CH 3 H2/Ni 140 C O Triolein Tristearin Şekil 1.2: Ya ğ olu şumu8 1.1.3. Kuruyan Ya ğlar Kuruyan ya ğlarda çok say ıda çifte ba ğ bulunur. Aç ık havada kat ıla ş ırlar. Hava oksijeni ile bu çifte ba ğlar reaksiyon verirler ve bile şi ğin yap ıs ın ı bozarak kat ıla şmas ın ı sa ğlarlar. Ya ğ ın kurumas ı buharla şarak ortam ı terk etmesi de ğildir. C 17 H 31 COOH C 17 H 29 COOH Linoleik asit Linolenik asit Ya ğ asitlerinin yap ılar ına göre de şu şekilde s ın ıfland ırabiliriz: ? Doymam ı ş gruplar ın (çifte ba ğ) say ıs ına göre ? Kuruyan ya ğlar (örne ğin, bezir ya ğ ı) ? Yar ı kuruyan ya ğlar (örne ğin, çiçek ya ğ ı) ? Kurumayan ya ğlar (örne ğin, koko ya ğ ı) ? Çifte ba ğlar ın pozisyonuna göre ? İzole çifte ba ğ (örne ğin, linoleik asit) ? Konjuge çifte ba ğ (örne ğin, elaostearik asit) ? Kümüle çifte ba ğ (izamikasit) İzole çifte ba ğ pozisyonunda ya ğ asidindeki karbon zincirindeki doymam ı ş gruplar (çifte ba ğlar) aras ında bir veya birden fazla metil grubu vard ır. Konjuge çifte ba ğ pozisyonunda ya ğ asidindeki doymam ı ş gruplar (çifte ba ğlar) aras ında metil grubu yoktur. Kümüle çifte ba ğ pozisyonunda ya ğ asidi karbon zincirinde; iki adet, üç tane çifte ba ğ bulunduran karbon atomu vard ır.9 UYGULAMA FAAL İYET İ İ şlem Basamaklar ı Öneriler ? 1-5 g aras ı numuneden tart ın ız. ? Laboratuvar önlü ğünüzü giyiniz. ? Çal ı şma ortam ın ız ı haz ırlay ın ız. ? Laboratuvar güvenlik kurallar ına uygun çal ı ş ın ız. ? Kullan ılacak malzemeleri depodan al ın ız. ? 250 ml erlene al ın ız. ? Temiz ve titiz çal ı ş ın ız. ? Üzerine 75-100 ml aras ı üç k ıs ım toluol ve bir k ıs ım etil alkol kar ı ş ım ın ı ekleyiniz. ? Çözünme olana kadar ıs ıt ıp, kar ı şt ır ın ız. ? Birkaç damla fenolftalein indikatörü ilave ediniz. ? İndikatörü ekledikten sonra erleni çalkalay ın ız. ? 0,1 N’lik KOH çözeltisi haz ırlay ın ız. ? Çözeltiyi balon jojede dikkatli bir şekilde haz ırlay ın ız. ? Destek çubu ğundaki kelebe ğe büreti tak ıp, üzerine huniyi yerle ştiriniz. ? Büreti kullanmadan önce muslu ğunun çal ı ş ıp çal ı şmad ı ğ ın ı kontrol ediniz. ? Büreti uç k ısm ın ın da ak ıt ıp ak ıtmad ı ğ ın ı kontrol ediniz. ? Haz ırlam ı ş oldu ğunuz 0,1 N’lik KOH’i bürete aktar ın ız. ? Aktarma i şlemini dikkatli bir şekilde yap ın ız. ? Büretin s ıf ır noktas ına dikkat ederek doldurunuz. ? 0,1 N’lik KOH ile titre ediniz. ? Titrasyon i şlemi yaparken erleni devaml ı ritmik bir şekilde çalkalay ın ız. ? Dönüm noktas ın ı kaç ırmamak için çok dikkat ediniz. ? Hesaplamalar ı yap ın ız. ? Eklenen ve harcanan maddelerin kay ıtlar ın ı düzgün tutunuz. ? Sonuçlar ı rapor ediniz. ? Amac ın ız ı, i şlem basamaklar ın ız ı, sonucunuzu içeren bir rapor haz ırlay ın ız. UYGULAMA FAAL İYET İ10 ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME A şa ğ ıda verilen sorular ın do ğru cevap ş ıklar ın ı i şaretleyiniz, verilen cümleleri “Do ğru” veya “Yanl ı ş” olarak de ğerlendiriniz, bo şluklu cümleleri uygun terimlerle tamamlay ın ız. 1. Ya ğ olu şumunda kullan ılan alkol a şa ğ ıdakilerden hangisidir? A) Propanol B) Gliserin C) Metil alkol D) Pentaeritritol CH 2 CH CH 2 O O O C C C (CH 2 ) 7 (CH 2 ) 7 CH CH CH O O O (CH 2 ) 7 CH CH CH (CH 2 ) 7 (CH 2 ) 7 (CH 2 ) 7 CH 3 CH 3 CH 3 140 C O CH 2 OCO(CH 2 ) 16 CH 3 CH CH 2 OCO(CH 2 ) 16 CH 3 OCO(CH 2 ) 16 CH 3 Yukar ıdaki reaksiyonun gerçekle şebilmesi için kullan ılan katalizör ve molekül a şa ğ ıdaki hangi ş ıkta do ğru olarak verilmi ştir? A) H 2 / Ni B) CH 3 / Ni C) H 2 / Al D) CH 3 / Cu 2. A şa ğ ıdakilerin hangisi ya ğ asitlerinin yap ılar ındaki doymam ı ş gruplar ın say ıs ına göre s ın ıfland ırma yapt ı ğ ım ızda bu s ın ıfland ırmada yer almaz? A) Kuruyan ya ğlar B) Yar ı kuruyan ya ğlar C) Buharla şan ya ğlar D) Kurumayan ya ğlar 3. Kat ı ya ğlar yap ılar ında büyük oranda doymam ı ş asitlerin gliserinle olu şturduklar ı esterleri bulundururlar. ( ) DO ĞRU ( ) YANLI Ş 4. Konjüge çifte ba ğ pozisyonunda ya ğ asidindeki doymam ı ş gruplar aras ında metil grubu yoktur. ( ) DO ĞRU ( ) YANLI Ş 5. Ya ğlar ı olu şturan ______________ ayn ı veya farkl ı olmas ına göre; homojen ya ğlar ve heterojen ya ğlar olarak ay ırabiliriz. DE ĞERLEND İRME Cevaplar ın ız ı cevap anahtar ı ile kar ş ıla şt ır ın ız. Do ğru cevap say ın ız ı belirleyerek kendinizi de ğerlendiriniz. Yanl ı ş cevap verdi ğiniz ya da cevap verirken tereddüt ya şad ı ğ ın ız sorularla ilgili konular ı faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME11 UYGULAMALI TEST Bir miktar ayçiçe ği ya ğ ın ın asit de ğerini bulunuz, raporunuzu yaz ın ız. İ şlemlerden sonra a şa ğ ıdaki kontrol listesini doldurunuz. Cevab ı “Hay ır” olan sorular ı ö ğretmeninize dan ı ş ın ız. Gerekli malzemeler Gerekli kimyasal malzemeler 1. Destek 6. Beher 1. Ayçiçe ği ya ğ ı 2. Erlen 7. Hot plate 2. Toluol 3. Büret 8. Baget 3. Etil alkol 4. Tart ı 9. Destek çubu ğu 4. Fenolftalein 5. Mezür 10. Kelebek 5. 0,1 N potasyumhidroksit çözeltisi A şa ğ ıda haz ırlanan de ğerlendirme ölçe ğine göre yapt ı ğ ın ız çal ı şmay ı de ğerlendiriniz. Gerçekle şme düzeyine göre, “Evet-Hay ır” seçeneklerinden uygun olan kutucu ğu i şaretleyerek belirtiniz. De ğerlendirme Ölçütleri Evet Hay ır 1 Çal ı şma ortam ın ız ı haz ırlad ın ız m ı? 2 Laboratuvar güvenlik kurallar ına uydunuz mu? 3 Laboratuvar önlü ğünüzü giydiniz mi? 4 Kullan ılacak malzemeleri temin ettiniz mi? 5 Numuneden 2 g tartt ın ız m ı? 6 250 ml erlene ald ın ız m ı? 7 Üzerine 75-100 ml aras ı üç k ıs ım toluol ve bir k ıs ım etil alkol kar ı ş ım ın ı ekleyip, kar ı şt ırd ın ız m ı? 8 Çözünme olana kadar ıs ıtt ın ız m ı? 9 Birkaç damla fenolftalein indikatörü ilave ettiniz mi? 10 Büretin muslu ğunu ve ucunun çal ı ş ıp çal ı şmad ı ğ ın ı kontrol ettiniz mi? 11 KOH’ ı bürete huniyle aktard ın ız m ı? 12 Büreti doldururken büretin s ıf ır noktas ına dikkat ettiniz mi? 13 Erleni devaml ı çalkalayarak 0,1 N’lik KOH ile titre ettiniz mi? 14 Hesaplamalar ı yapt ın ız m ı? DE ĞERLEND İRME Bu faaliyet s ıras ında bilgi konular ında veya uygulamal ı i ş parçalar ında anlamad ı ğ ın ız veya beceri kazanamad ı ğ ın ız konular ı tekrar ediniz. Konular ı arkada şlar ın ızla tart ı ş ın ız. Kendinizi yeterli görüyorsan ız di ğer ö ğrenme faaliyetine geçiniz. Yetersiz oldu ğunuzu dü şünüyorsan ız ö ğretmeninize dan ı ş ın ız.12 Ö ĞRENME FAAL İYET İ – 2 Gerekli donan ım ı kullanarak, s ıv ı ya ğlarda renk tayini i şlemini kural ına uygun olarak yapabileceksiniz. ? S ıv ı ya ğlar nas ıl kat ı ya ğ hâline getirilir? Ara şt ır ın ız. ? S ıv ı ya ğlar elde edilirken ya ğ ın içinde kalan istenmeyen maddeler hangi yöntemlerle uzakla şt ır ıl ır? Ara şt ır ın ız. 2. YA ĞLARIN F İZ İKSEL VE K İMYASAL ÖZELL İKLER İ Bitkisel ve hayvansal ya ğlar, bünyelerindeki serbest asitlerin nötrle ştirilmesi ile rafine edilir. Ya ğlara süzme, renk ve koku giderme ve gerekiyorsa hidrojenlendirme (kat ıla şt ırma) i şlemleri yap ıl ır. Resim 2.1: S ıv ı ya ğ olu şturan bitkiler Ya ğlar, ya ğl ı tohumlardan; kabuk ay ırma, presleme, çözücü ekstraksiyonu ve ay ırma metotlar ıyla ayr ıl ır. Bu ya ğlar ın içinde çe şitli yabanc ı maddeler bulunur. Bunun için bu ya ğlara ham ya ğ denir. Ham ya ğ içinde bulunan yabanc ı maddelerin miktar ı ve cinsi; bitkilerin yeti ştirilme ko şullar ına, toprak yap ıs ına ve iklim şartlar ına, depolama şartlar ına, tohuma uygulanan i şlemlere ve ya ğ alma esnas ındaki parametrelere ba ğl ıd ır. Ham ya ğ ın Ö ĞRENME FAAL İYET İ–2 AMAÇ ARA ŞTIRMA13 içinde olu şan yabanc ı maddeler ve özelliklerine göre s ın ıfland ır ılabilir. Ham ya ğ ın içindeki maddeler, ? Bitkilerden gelen yabanc ı maddeler ? Depolama esnas ında olu şan yabanc ı maddeler ? İ şlemler esnas ında olu şan yabanc ı maddeler olmak üzere 3 şekilde s ın ıfland ır ılabilir. Ham ya ğlar ın içinde bulunan istenmeyen maddeleri kimyasal olarak da şöyle s ıralayabiliriz: karbonhidratlar, fosfatitler, emülaj maddeleri. Bu tür maddeler ya ğlar ın pigmantasyonunu ve kuruma sürelerini etkiler. Ayn ı zamanda bu art ık malzemeler ya ğ ıs ıt ıld ı ğ ı zaman, renk, parlakl ık, berrakl ık, d ı ş atmosfer şartlar ına kar ş ı özelliklerini olumsuz yönde etkiler. Resim 2.2: Ya ğ rafineri ünitesi Ya ğlar, çok geni ş ve karma ş ık bir grup olan lipitlerin büyük k ısm ın ı olu ştururlar. Ya ğ ın %95-99’unu trigliseritler, % 1-5’ini de mono ve digliseritler, fosfatitler, serbest ya ğ asitleri, steroller, ya ğda çözünen vitaminler ve di ğer maddeler olu şturur. Ya ğlar, çe şitli karboksilli asitler ve gliserit kar ı ş ım ı şeklindedir. Ya ğlarda yayg ın olarak görülen serbest karboksilli asitler; laurik, miristik, palmitik, stearik ve oleik asitlerdir. Oda s ıcakl ı ğ ında s ıv ı olan ya ğlara s ıv ı ya ğ, kat ı olanlara ise kat ı ya ğ denir. Ya ğlar ın doymam ı şl ık derecesi kimyasal özellikleri kadar fiziksel özelliklerini de belirler. Doymu ş ya ğ asitlerinden olu şan ya ğlar kat ı, doymam ı ş ya ğ asitlerinden olu şan ya ğlar ise s ıv ıd ır. Ya ğlar ın yap ılar ındaki çift ba ğ say ıs ı artt ıkça erime noktalar ı dü şer. Ya ğlar ın bünyesinde bulunan “Linoleik Asit” izole çifte ba ğ, “Elaostearik Asit” ise konjuge çifte ba ğ ihtiva eder. Bu iki ya ğ asidini bünyelerinde bulunduran ya ğ ve ya ğ asidleri, yüzey koruma malzemelerinin imalat ında çok önemli rol oynarlar. Özellikle konjuge çifte ba ğ ihtiva eden ya ğ ve ya ğ asitlerinin, çe şitli modifikasyonlara tabi tutularak, esnekli ği, dayan ıkl ıl ı ğ ı, d ı ş etkenlere kar ş ı dayan ıkl ıl ı ğ ı, renk ve parlakl ı ğ ı geli ştirilebilir. Çifte ba ğ14 say ıs ı ne kadar fazla ise olu şturduklar ı çapraz ba ğlar ın say ıs ı da o oranda artar, şekillenen filmin özellikleri de ği şir. Çifte ba ğlar ın büyük bir bölümü konjuge yap ıl ı ise kuruma h ız ı artar. İzole çifte ba ğlar ın oran ı fazla ise kuruma h ız ı azal ır. En az iki çifte ba ğ ihtiva eden ya ğ asitleri mevcut oldu ğu zaman ya ğ, çapraz ba ğ a ğlar ın ı şekillendirmek için havadan oksijen alarak reaksiyon verecektir. Kuruyan ya ğlar dokunma kurumas ı veren filmler olu şturur. Yar ı kuruyan ya ğlar ise dokunma kurumas ı vermezler. Izole çifte ba ğ sisteminde ya ğlar ın kuruma prosesini şu şekilde gösterebiliriz: İzole çifte ba ğ ihtiva eden ya ğ ve ya ğ asitlerinin kurumas ı, aktive edilmi ş metil (CH 2 ) gruplar ına oksijen ( O 2 ) ba ğlanarak hidroperoksitler olu şmas ı şeklindedir. R CH CH CH 2 CH O 2 CH 2 R R CH CH CH CH 2 R CH O O H R OOH + RO OH . . R OOH 2 RO + ROO + OH 2 . . RO + R'H ROH + 'R . . ( Farkli moleküle radikal transferi) R + R R . . Çapraz Ba? RO + R R O R . . Çapraz Ba? (Eter grubu) RO + RO R O O R Çapraz Ba? (Peroksit grubu) R Konjuge ba ğ sisteminde ya ğlar ın kuruma prosesini şu şekilde gösterebiliriz:15 R CH CH CH CH R O 2 R CH CH CH CH R O O R CH CH CH CH R OO . . CH CH CH CH + + CH CH CH CH CH CH CH CH OO CH CH CH CH CH CH CH CH 2 . İ şleme tabi tutulmam ı ş tabii ya ğlar ın ço ğu oldukça ince likitlerdir, en önemli özellikleri aras ında polimerizasyon ve kuruma h ızlar ı yer al ır. Polimerizasyon ve kuruma h ız ı, çifte ba ğlar ın say ıs ı ve konjüge olma derecelerine ba ğl ıd ır. Üç boyutlu polimerizasyon ve yap ılanma, kurumaya götürür. Yap ılanm ı ş ya ğlar ın üretimi için iki önemli metot vard ır: ? Oksidatif polimerizasyonu Kuruyan veya yar ı kuruyan ya ğlar ın 120 0 C’ye kadar ıs ıt ıl ıp içinden üflenerek hava geçirilmesi sonucu haz ırlan ır. Bu uygulama katalizörlü ve katalizörsüz yap ılabilir. Bu oksidasyon ürünleri, basit bir ıs ıtma ile yap ılanm ı ş ya ğlardan oldukça farkl ıd ır. Filmler, genellikle ıs ı ile yap ıla şan ya ğlardan daha az su ve alkali direncine sahiptir. Bu ürünler yüzey aktifle ştirici maddelerdir. Bunun için pigment ıslatma özellikleri gösterirler ve White sprite’ de çözünürlü ğü s ın ırl ıd ır. Gözenekli yüzeylerin boyanmas ında kullan ılan boyalar ın imalat ında kullan ıl ır. ? Is ı polimerizasyonu Çifte ba ğlar kendi aralar ında birle şerek kat ılma reaksiyonu verir. İzole çifte ba ğ ihtiva eden kuruyan ya ğlar bu sistemle, konjuge yap ıya dönü ştürülebilir. Is ı ile polimerizasyonda ilk ad ım ya ğ ın aktivasyonu ile konjuge sisteme dönü ştürülmesi, ikinci ad ım ise siklik yap ıda bir ürün elde edilmesidir.16 UYGULAMA FAAL İYET İ İ şlem Basamaklar ı Öneriler ? Numuneyi 100 ml’lik erlene al ın ız. ? Laboratuvar önlü ğünüzü giyiniz. ? Çal ı şma ortam ın ız ı haz ırlay ın ız. ? Laboratuvar güvenlik kurallar ına uygun çal ı ş ın ız. ? Kullan ılacak malzemeleri depodan al ın ız. ? Numunede görünür bir bulan ıkl ık varsa süzme i şlemi yap ın ız. ? Temiz ve titiz çal ı ş ın ız. ? Numuneyi deney tüpüne doldurunuz. ? Aktarma i şlemini dikkatli bir şekilde yap ın ız. ? Tüpü kompratörün numune bölgesine yerle ştiriniz. ? Tüpü dikkatli bir şekilde yerine yerle ştiriniz. ? I ş ık kayna ğ ın ı çal ı şt ır ın ız. ? 30-50 cm bak ı ş mesafesinden numuneyi iki yak ın standart ile kar ş ıla şt ır ın ız. ? Çok yak ından numune ve standartlara bakmay ın ız. ? Canl ıl ık ve doygunluk yönünden hangi standarda en yak ın uyum gösterdi ğini tayin ediniz. ? Renk çe şidi farklar ın ı dikkate almay ın ız. ? Numune ile en yak ın uyumu gösteren standard ın numaras ın ı al ın ız. ? Sonuçlar ı rapor ediniz. ? Amac ın ız ı, i şlem basamaklar ın ız ı, sonucunuzu içeren bir rapor haz ırlay ın ız. UYGULAMA FAAL İYET İ17 ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME A şa ğ ıda verilen sorular ın do ğru cevap ş ıklar ın ı i şaretleyiniz, verilen cümleleri “Do ğru” veya “Yanl ı ş” olarak de ğerlendiriniz, bo şluklu cümleleri uygun terimlerle tamamlay ın ız. 1. Ya ğlar rafine edilirken a şa ğ ıda verilen i şlemlerden hangisi uygulanmaz? A) Süzme B)Renk giderme C)Koku giderme D) Renklendirme 2. A şa ğ ıdaki aç ıklamalardan hangisinde ham ya ğ ın içindeki maddeler verilmemi ştir? A) Süzmede olu şan maddeler B) Bitkilerden gelen yabanc ı maddeler C) Depolama esnas ında olu şan yabanc ı maddeler D) İ şlemler aras ında olu şan maddeler 3. Doymu ş ya ğ asitlerinden olu şan ya ğlar kat ı, doymam ı ş ya ğ asitlerinden olu şan ya ğlar ise s ıv ıd ır. ( D / Y ) 4. Ya ğ ve ya ğ asitlerinin bünyesindeki çifte ba ğ say ıs ı ne kadar az ise olu şturduklar ı çapraz ba ğlar ın say ıs ı da o oranda artarak şekillenen filmin özelli ğini de ği ştirir.( D/Y ) 5. Kuruyan ya ğlar dokunma kurumas ı veren filmler olu şturur. ( D/Y ) 6. İzole çifte ba ğ ihtiva eden ya ğ ve ya ğ asitlerin kurumas ı; aktive edilmi ş metil gruplar ına oksijen ba ğlanarak hidroperoksitlerin olu şmas ı şeklindedir. ( D/Y ) 7. Bitkisel ve hayvansal ya ğlar, bünyelerindeki _____________ nötrle ştirilmesi ile rafine edilir. 8. Ya ğlar, ya ğl ı tohumlardan ay ırma metotlar ıyla ayr ıl ır, içinde yabanc ı maddeler kal ır. Böyle ya ğlara ___________ _________ denir. DE ĞERLEND İRME Cevaplar ın ız ı cevap anahtar ı ile kar ş ıla şt ır ın ız. Do ğru cevap say ın ız ı belirleyerek kendinizi de ğerlendiriniz. Yanl ı ş cevap verdi ğiniz ya da cevap verirken tereddüt ya şad ı ğ ın ız sorularla ilgili konular ı faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME18 UYGULAMALI TEST Bir miktar ayçiçek ya ğ ın ın asit de ğerini bulunuz, raporunuzu yaz ın ız. İ şlemlerden sonra a şa ğ ıdaki kontrol listesini doldurunuz. Cevab ı “Hay ır” olan sorular ı ö ğretmeninize dan ı ş ın ız. Gerekli malzemeler Gerekli kimyasal malzemeler 1. Beher 1. Hint ya ğ ı 2. Deney tüpü A şa ğ ıda haz ırlanan de ğerlendirme ölçe ğine göre yapt ı ğ ın ız çal ı şmay ı de ğerlendiriniz. Gerçekle şme düzeyine göre, “Evet-Hay ır” seçeneklerinden uygun olan kutucu ğu i şaretleyerek belirtiniz. De ğerlendirme Ölçütleri Evet Hay ır 1 Çal ı şma ortam ın ız ı haz ırlad ın ız m ı? 2 Laboratuvar güvenlik kurallar ına uydunuz mu? 3 Laboratuvar önlü ğünüzü giydiniz mi? 4 Kullan ılacak malzemeleri temin ettiniz mi? 5 Numuneyi 100 ml’lik erlene ald ın ız m ı? 6 Numunede görünür bir bulan ıkl ık varsa süzme i şlemi yapt ın ız m ı? 7 Numuneyi deney tüpüne doldurdunuz mu? 8 Tüpü kompratörün numune bölgesine yerle ştirdiniz mi? 9 I ş ık kayna ğ ın ı çal ı şt ırd ın ız m ı? 10 30-50 cm bak ı ş mesafesinden numuneyi iki yak ın standart ile kar ş ıla şt ırd ın ız m ı? 11 Canl ıl ık ve doygunluk yönünden hangi standarda en yak ın uyum gösterdi ğini tayin ettiniz mi? 12 Numune ile en yak ın uyumu gösteren standard ın numaras ın ı ald ın ız m ı? DE ĞERLEND İRME Bu faaliyet s ıras ında bilgi konular ında veya uygulamal ı i ş parçalar ında anlamad ı ğ ın ız veya beceri kazanamad ı ğ ın ız konular ı tekrar ediniz. Konular ı arkada şlar ın ızla tart ı ş ın ız. Kendinizi yeterli görüyorsan ız di ğer ö ğrenme faaliyetine geçiniz. Yetersiz oldu ğunuzu dü şünüyorsan ız ö ğretmeninize dan ı ş ın ız.19 Ö ĞRENME FAAL İYET İ - 3 Gerekli donan ım ı kullanarak, sabunla şma de ğerini kural ına uygun olarak bulabileceksiniz. ? Ayçiçek ya ğ ı nas ıl elde edilir? Ara şt ır ın ız. ? Bal ık ya ğ ı nas ıl elde edilir? Ara şt ır ın ız. ? Bezir ya ğ ı nas ıl elde edilir? Ara şt ır ın ız. 3. YA ĞLAR VE KULLANIM YERLER İ 3.1. Kuruyan Ya ğlar ve Kullan ım Yerleri 3.1.1. Bezir Ya ğı Bezir ya ğ ında doymam ı ş linoleik ve linolenik asit oran ı yüksektir. Çok iyi kuruma özelli ğine sahip olup, olu şturduklar ı filmler d ı ş atmosfer şartlar ına kar ş ı mükemmel dayan ıkl ıl ı ğa sahiptir. Zay ıf asit ve bazlara kar ş ı dayan ıkl ıl ı ğ ı iyi olup, su geçirgenli ği oldukça yüksektir. Bezir ya ğ ı, çok iyi pigment ıslatma özelli ğine sahiptir. Linolenik ya ğ asidi oran ı % 50 civar ında olmas ından dolay ı sararma özelli ğine sahiptir. Son kat aç ık renkli boyalar ın yap ım ında s ın ırl ı olarak kullan ıl ır. Resim 3.1: Bezir ya ğ ın ın al ınd ı ğ ı bitki Ö ĞRENME FAAL İYET İ–3 AMAÇ ARA ŞTIRMA20 ? Alkali ile rafine edilmi ş bezir ya ğ ı: Bu tür bezir ya ğ ı, mükemmel sa ğlaml ık verir. Renk ve parlakl ık kal ıc ı özelli ği vard ır. Çok iyi pigment ıslatma özelli ğine sahiptir. H ızl ı kurur, sert film olu şturur. Alkali ile rafine edilmi ş bezir ya ğ ı özellikle d ı ş cephe boyalar ın ın yap ım ında kullan ıl ır. Üretan ya ğlarda, hava kurumal ı alkidlerde performans ı çok iyidir. ? Şi şirilmi ş bezir ya ğ ı: Bu sistemle bezir ya ğ ın ın, kuruma özellikleri geli ştirilmi ştir. K ısa sürede kurur. Mükemmel ak ı şkanl ı ğa ve parlakl ı ğa sahiptir. Suya duyarl ı sistemlere ilave edilir. ( C – O – C ) ba ğlar ı depolama esnas ında pigment ayr ı şmas ın ı önler. ? Yap ılanm ı ş bezir ya ğ ı: Şi şirilmi ş bezir ya ğ ına özellik olarak benzerler. Daha iyi yüzey koruma özelli ği, renk kal ıc ıl ı ğ ı, sa ğlaml ık gibi karakteristik özellik gösterirler. Pigment ayr ı şmas ın ı önleyen performans ın ın iyi olmas ı, pigment ıslatma özelli ğine sahip olmas ı, çe şitli yerlerde kullan ım imkân ı vermi ştir. Litografik verniklerde ve hava kurumal ı bask ı mürekkeplerinin imalat ında kullan ılmaktad ır. 3.1.2. Hint Ya ğı Hint ya ğ ından su çekilmeden önce bu ya ğ kurumayan ya ğ özelli ği gösterir. Bundan dolay ı alkid reçinelerinde ve mürekkep formülasyonlar ında plastifiyan olarak kullan ıl ır. Hint ya ğ ı % 87 risinoleik asit, % 12 oleik asit ihtiva eder. Hint ya ğ ı asit katalizörlü ğünde inert gaz kullan ılarak, 270 0 C’ye kadar ıs ıt ıl ır ve 1 mol su ç ık ı ş ı ile konjüge çifte ba ğlar olu şur. Resim 3.2: Hint ya ğ ı tohumu21 CH 3 (CH 2 ) 4 CH 2 CH CH 2 OH CH CH (CH 2 ) 7 COOH Asid katalist 270 C 0 - OH 2 CH 3 (CH 2 ) 4 CH 2 CH CH CH (CH 2 ) 7 COOH CH Konjüge :9 - 11 isomer ( % 25 ) CH 3 (CH 2 ) 4 CH CH CH (CH 2 ) 7 COOH CH CH 2 Izole çifte ba? : 9 - 12 isomer ( % 75 ) Dehidrate Hint ya ğ ı, alkit reçine imalat ında çok önemli bir yer te şkil eder. Konjüge çifte ba ğ ihtiva etmesi kuruma h ız ın ı art ır ır. Bezir ya ğ ından daha h ızl ı polimerize olur. Mükemmel renk kal ıc ıl ı ğ ına sahip film yüzeyleri olu şturur. Su rezistans ı ve sa ğlaml ı ğ ı yüksektir. Çok iyi kimyasal mukavemet, mükemmel pigment ıslatma özelliklerine sahiptir. Dehidrate Hint ya ğ ı Alkid reçinesi ve epoksi ester reçineleri üretiminde mükemmel sonuçlar verir. Soya ya ğ ı ve çiçek ya ğ ı ile kar ı şt ır ılarak kullan ıl ır. 3.1.3. Çin Ya ğı Çin ya ğ ındaki fatty asitlerin % 80’ i konjuge çifte ba ğ ihtiva eden elaostearik asittir. Bundan dolay ı çok h ızl ı kuruma özelli ği vard ır. Çok h ızl ı kurudu ğu için olu şan film düzgün de ğil buru şuktur. Alkit reçine imalat ında inert gaz e şli ğinde proses yürütülür. Aksi takdirde ıs ı ve oksijenle çok h ızl ı polimerizasyona u ğrar. Resim 3.3: Çin ya ğ ı bitkisi22 Çin ya ğ ı yar ı kuruyan ya ğlar ile kar ı şt ır ılarak kullan ıl ır. Üretilen alkit reçinesi mükemmel kimyasal ve su resistans ı verir. Bask ı mürekkebi imalat ında, rosin esterleri ve fenolik reçine ile birlikte kullan ıl ır. 3.1.4. Oitisika Ya ğı Kuruyan ya ğ s ın ıf ına girer, konjuge çifte ba ğ ihtiva eden ya ğ asitlerinin yo ğunlu ğu fazlad ır. Bünyesinde bulunan ya ğ asidinin ad ı likanik asittir. Çabuk kurumas ı, parlakl ı ğ ı, uyguland ı ğ ı yüzeye çok iyi yap ı şmas ı ile tan ın ır. Mükemmel a ş ınma rezistans ı ve su-alkali rezistans ı verir. Olu şan film, Çin ya ğ ı filminden daha k ır ılgand ır. Sararmaya daha çok meyillidir. Film esnekli ğini geli ştirmek için çiçek ve soya ya ğ ı ile kar ı şt ır ılarak kullan ıl ır. Litografik mürekkeplerin imalat ında kullan ıl ır. 3.2. Yar ı Kuruyan Ya ğlar ve Kullan ım Yerleri 3.2.1. Soya ve Çiçek Ya ğı Resim 3.4: Soya ya ğ ı tohumu Uzakdo ğu kökenli olan soya fasulyesi günümüzde her yerde yeti ştirilmektedir. 4500 y ıl önce yaz ılm ı ş Çin kitaplar ında ismi geçmektedir. Bugün dünyadaki en önemli ya ğl ı tohum ürünü olarak kabul edilmektedir. Soya fasulyesinde % 19 ya ğ vard ır. Ya ğ miktar ın ın dü şük olmas ından dolay ı tohumlar ından ekstraksiyonla ya ğ üretilmektedir. Bu i şlem s ıras ında % 80 oran ında soya fasulyesi unu elde edilir. Resim 3.5: Çiçek ya ğ ı bitkisi23 Ayçiçek ya ğ ı ba şl ıca palmitik, stearik, oleik ve linoleik asitlerden olu şur. Ayçiçek ya ğ ı, soya fasulyesi, yer f ıst ı ğ ı ve çi ğite benzeyen di ğer tohum ya ğlar ından daha çok doymam ı ş ya ğ asidini kapsar. Ayçiçek ya ğ ı oleik asit ile izlenen (% 66-70) linoleik asidin yüksek konsantrasyonlar ı ile karekterize edilir. Ayçiçek ya ğ ı doymu ş ya ğ asitlerince dü şüktür ve palmitoleik, linolenik, ara şidik, behenik ve lignoserik asitlerinin yaln ızca küçük miktarlar ın ı içerir. Yar ı kuruyan ya ğ özelliklerini gösterir. Alkit reçinelerinde çok miktarda kullan ılmaktad ır. Mükemmel renk kal ıc ıl ı ğ ı ve fleksibilite özelli ğine sahiptir. 3.2.2. Yalanc ı Safran Ya ğı Resim 3.6: Yalanc ı safran ya ğ ı bitkisi Soya ya ğ ından daha fazla konjüge çifte ba ğa sahiptir. Yar ı kuruyan bir ya ğd ır. Alkit reçinesinin hava kuruma özelli ğini art ırmak için soya veya çiçek ya ğ ıyla kar ı şt ır ılarak kullan ıl ır. 3.3. Kurumayan Ya ğlar, Di ğer Ya ğlar ve Kullan ım Yerleri 3.3.1. Koko Ya ğı Koko ya ğ ı, sabun yap ım ında kullan ılmas ına ra ğmen, f ır ın boyalar ında, nitroselülozlu vernik ve boyalarda, epoksi esterlerinde çok miktarda kullan ıl ır. Hemen hemen doymu ş karakterli olup, kurumayan ya ğ özelliklerine sahiptir. Epoksi reçine ile modifiye edilerek sararmayan ürünler verirler. Çok aç ık ba şlang ıç rengi vard ır. Is ı ile sararmayan boya ve verniklerin imalat ında çok önemli bir yeri vard ır. 3.3.2. Bal ık Ya ğlar ı Bal ık ya ğlar ın ın çe şitli tipleri boya ve vernik sanayinde fiyatlar ından dolay ı kullan ıl ır. Kullan ılan toplam ya ğ ın % 10 kadar ın ı ihtiva eder. Sardunya ve hamsi ya ğ ı, kuruyan bir ya ğd ır. % 50 doymam ı ş ya ğ asidi clupanodoni asidi ihtiva eder. Clupanodonic asidin 5 adet çifte ba ğ ı vard ır. Bal ık ya ğlar ı doymu ş ya ğ asitlerinin büyük bir bölümünü de ihtiva eder.24 Bal ık ya ğlar ı so ğutularak doymu ş ya ğ asitleri ortamdan uzakla şt ır ıl ır ve kuruyan ya ğ özelliklerine kavu şturulur. Bal ık ya ğlar ı vakum alt ında buhar ile deodorize edilerek kötü kokular ı yok edilir. Bal ık ya ğlar ı, karakteristikleri ve dü şük fiyatlar ından dolay ı boya ve vernik yap ım ında çok geni ş bir şekilde kullan ılmaktad ır. Daha iyi film özelli ğine sahip (örne ğin: Çin ya ğ ı) di ğer kuruyan ya ğlarla ayn ı amaçla kullan ıl ır. 3.3.3. A ğaç Yağı A ğaç ya ğ ı, gerçekten bir trigliserit de ğildir. Genel olarak a ğaç ya ğ ı, % 45-50 ya ğ asidi, %28-48 rosin asid, % 6- 9 aras ı sterol ve yüksek molekül a ğarl ıkl ı alkoller ihtiva eder. Resim 3.7: A ğaç ya ğ ı A ğaç ya ğ ın ın, elde edilebilirli ği ve fiyat ından dolay ı boya sanayinde önemli bir yeri vard ır. Kuruyan alkid reçineleri, elde etmek için, polihidrik alkollerle esterle şebilirler. Alkid reçine imalat ında da kullan ıl ır. A ğaç ya ğ ı destile edilerek ya ğ asit oran ı yükseltilir. Rosin asidin fazlal ı ğ ı reçineye sertlik ve k ır ılganl ık özellikleri getirir. Filme parlakl ık kazand ır ır. 3.3.4. İsano Ya ğı Isano ya ğ ı, fazla miktarda doymam ı ş ya ğ asidi ihtiva eden tabii bitkisel bir ya ğd ır. Bünyesindeki ya ğ asidinin % 45’i isamik asit, di ğer % 45’ deisamolik asittir. CH 2 CH (CH 2 ) 4 C C C C (CH 2 ) 7 COOH (isamik asit) CH 3 (CH 2 ) 4 CH CH C C C C CH 2 CH (CH 2 ) 6 COOH OH (isamolik asit) İsona ya ğ ı, konjüge yap ıl ı çifte ba ğlar ı olan ya ğ asitleri ihtiva eden ya ğlar gibi kurumazlar. 450 0 F’de bozunur. Bu arada karbondioksit ve köpük olu şur. Bu özelli ğinden dolay ı yang ın geciktirici boyalar ın imalat ında kullan ıl ır.25 UYGULAMA FAAL İYET İ İ şlem Basamaklar ı Öneriler ? 2 g numuneyi 0,001 g duyarl ıkla balonun içinde tart ın ız. ? Laboratuvar önlü ğünüzü giyiniz. ? Çal ı şma ortam ın ız ı haz ırlay ın ız. ? Laboratuvar güvenlik kurallar ına uygun çal ı ş ın ız. ? Kullan ılacak malzemeleri depodan al ın ız. ? Üzerine 25 ml % 50’lik etil alkollü KOH çözeltisi ekleyiniz. ? Temiz ve titiz çal ı ş ın ız. ? Aktarma i şlemini dikkatli bir şekilde yap ın ız. ? Geri so ğutucuya ba ğlay ıp, kaynama ba şlad ıktan sonra 1 saat geri so ğutucuyla ıs ıt ıc ıda kar ı ş ım ı ıs ıt ın ız. ? Tüpü dikkatli bir şekilde yerine yerle ştiriniz. ? Bu i şlem sonunda balonda kalan maddenin so ğumas ı için bekleyiniz. ? 4-5 damla fenolftalein çözeltisi kat ın ız. ? Bu maddeyi % 50’lik HCl çözeltisi ile titre ediniz. ? Numune ve standartlara çok yak ından bakmay ın ız. ? Bir tan ık deneyi de yap ın ız. ? V2-V1/ mx28,05 formülünden sabunla şma say ıs ın ı bulabilirsiniz. ? Sonuçlar ı rapor ediniz. ? Amac ın ız ı, i şlem basamaklar ın ız ı, sonucunuzu içeren bir rapor haz ırlay ın ız. UYGULAMA FAAL İYET İ26 ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME A şa ğ ıda verilen sorular ın do ğru cevap ş ıklar ın ı i şaretleyiniz, verilen cümleleri “Do ğru” veya “Yanl ı ş” olarak de ğerlendiriniz, bo şluklu cümleleri uygun terimlerle tamamlay ın ız. 1. A şa ğ ıda verilen bilgilerden hangileri bezir ya ğ ı için do ğrudur? I- Alkali ile rafine edilmi ş bezir ya ğ ı h ızl ı kurur, sert film olu şturur. II- Şi şirilmi ş bezir ya ğ ı mükemmel ak ı şkanl ı ğa ve parlakl ı ğa sahiptir. III- Yap ılanm ı ş bezir ya ğ ı litografik verniklerde kullan ıl ır. A) Yaln ız I B) I ve II C) II ve III D) I, II ve III 2. A şa ğ ıda verilen ya ğlar ın hangisi yar ı kuruyan ya ğd ır? A) Bezir ya ğ ı B) Soya ya ğ ı C) Koko ya ğ ı D) Oitisika ya ğ ı 3. Hint ya ğ ından su çekilmeden önce bu ya ğ kurumayan ya ğ özelli ği gösterir. ( D / Y ) Çin ya ğ ı çok h ızl ı kurudu ğu için olu şan film çok düzgündür. ( D / Y ) 4. Koko ya ğ ı sabun yap ılmas ında kullan ılmas ına ra ğmen, f ır ın boyalar ında, nitro selülozlu vernik ve boyalarda, epoksi esterlerinde çok miktarda kullan ıl ır. ( D / Y ) 5. İsano ya ğ ı fazla miktarda doymam ı ş ya ğ asidi içeren tabii olmayan bir ya ğd ır.( D / Y ) 6. Hint ya ğ ı alkit reçinelerinde ve mürekkep formülasyonlar ında __________ kullan ıl ır. 7. Alkali ile rafine edilmi ş bezir ya ğ ı özellikle ________ ________ boyalar ın ın yap ım ında kullan ıl ır. 8. Soya ve çiçek ya ğ ı ________________ _______________ ya ğ özelli ği gösterirler. DE ĞERLEND İRME Cevaplar ın ız ı cevap anahtar ı ile kar ş ıla şt ır ın ız. Do ğru cevap say ın ız ı belirleyerek kendinizi de ğerlendiriniz. Yanl ı ş cevap verdi ğiniz ya da cevap verirken tereddüt ya şad ı ğ ın ız sorularla ilgili konular ı faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME27 UYGULAMALI TEST Bir miktar ayçiçek ya ğ ın ın asit de ğerini bulunuz, raporunuzu yaz ın ız. İ şlemlerden sonra a şa ğ ıdaki kontrol listesini doldurunuz. Cevab ı “Hay ır” olan sorular ı ö ğretmeninize dan ı ş ın ız. Gerekli malzemeler Gerekli kimyasal malzemeler 1.Beher 1. Keten ya ğ ı 2.Balon 2. KOH çözeltisi 3. Geri so ğutucu 3.HCl çözeltisi 4. Baget A şa ğ ıda haz ırlanan de ğerlendirme ölçe ğine göre yapt ı ğ ın ız çal ı şmay ı de ğerlendiriniz. Gerçekle şme düzeyine göre, evet-hay ır seçeneklerinden uygun olan kutucu ğu i şaretleyerek belirtiniz. De ğerlendirme Ölçütleri Evet Hay ır 1 Çal ı şma ortam ın ız ı haz ırlad ın ız m ı? 2 Laboratuvar güvenlik kurallar ına uydunuz mu? 3 Laboratuvar önlü ğünüzü giydiniz mi? 4 Kullan ılacak malzemeleri temin ettiniz mi? 5 Hassas terazide balon içinde tartarak 2 g numune ald ın ız m ı? 6 Üzerine 25 ml % 50’lik alkollü KOH çözeltisi eklediniz mi? 7 Geri so ğutucuya ba ğlay ıp, kaynama ba şlad ıktan sonra 1 saat geri so ğutucuyla ıs ıt ıc ıda kar ı ş ım ı ıs ıtt ın ız m ı? 8 4-5 damla fenolftalein çözeltisi katt ın ız m ı? 9 Bu i şlem sonunda balonda kalan maddenin so ğumas ı için beklediniz mi? 10 Bu maddeyi % 50’lik HCl çözeltisi ile titre ettiniz mi? 11 Bir tan ık deneyi yapt ın ız m ı? 12 Hesaplamalar ı yapt ın ız m ı? 13 Sonuçlar ı rapor ettiniz mi? DE ĞERLEND İRME Bu faaliyet s ıras ında bilgi konular ında veya uygulamal ı i ş parçalar ında anlamad ı ğ ın ız veya beceri kazanamad ı ğ ın ız konular ı tekrar ediniz. Konular ı arkada şlar ın ızla tart ı ş ın ız. Kendinizi yeterli görüyorsan ız di ğer ö ğrenme faaliyetine geçiniz. Yetersiz oldu ğunuzu dü şünüyorsan ız ö ğretmeninize dan ı ş ın ız.28 Ö ĞRENME FAAL İYET İ – 4 Gerekli donan ım ı kullanarak, ya ğlar ın iyot say ıs ın ı kural ına uygun olarak bulabileceksiniz. ? S ıv ı ya ğlar ın içinde en çok bulunan ya ğ asitlerini ara şt ır ın ız. ? Kat ı ya ğlar ın içinde en çok bulunan ya ğ asitlerini ara şt ır ın ız. ? Madeni ya ğlar ın içinde en çok bulunan ya ğ asitlerini ara şt ır ın ız. ? S ıv ı, kat ı ve madeni ya ğlarda en çok bulunan ya ğ asitlerinin fiziksel ve kimyasal özelliklerini birbirleriyle k ıyaslay ın ız. 4. YA Ğ AS İTLER İ Ya ğ asitleri, genellikle çift say ıda karbon atomu içeren, düz zincirli ve de ği şik zincir uzunlu ğuna sahip monobazik organik asitler şeklinde tan ımlanabilir. Do ğada bulunan ve yap ılar ı bugüne de ğin aç ıkl ı ğa kavu şturulabilen ya ğ asitlerinin say ıs ı 200’den fazlad ır. Ancak bu do ğal ya ğ asitleri yan ında, bunlar ın çe şitli kimyasal tepkimelere u ğramalar ı sonucu yap ılar ı ile fiziksel ve kimyasal özellikleri de ği şen farkl ı ya ğ asitleri de, ya ğlar ın yap ıs ında bulunabilmektedir. Ayr ıca do ğada bulunan bütün ya ğ asitlerinin say ı ve yap ılar ı hakk ında tam bir bilgiye sahip olundu ğu da söylenemez. Özellikle yeni ke şfedilen kimi ya ğ ham maddelerine ba ğl ı olarak, üzerinde yeni çal ı ş ılmaya ba şlanan ya ğlarda, yap ısal farkl ıl ık gösteren yeni ya ğ asitlerine rastlanmaktad ır. İlk çift karbonlu organik asit asetik asittir, fakat ya ğlarda bulunmaz. Bundan sonra gelen bütanik asit tereya ğ ında bulunur. E ğer ya ğlar sabunla şt ır ıl ırsa ya ğ asitlerinin tuzlar ı elde edilir. Bu tuzlar ın asitlerle reaksiyonundan ya ğ asitleri elde edilir. Ya ğ asidinin alkil grubundaki bütün ba ğlar, sigma ba ğ ı yani tek ba ğ ise buna doymu ş ya ğ asidi denir. Bu asitler oda s ıcakl ı ğ ında kat ı hâlde bulunur. C 15 H 31 – COOH palmitik asit C 17 H 35 – COOH stearik asit Ö ĞRENME FAAL İYET İ–4 AMAÇ ARA ŞTIRMA29 Ya ğ asidinin alkilinde bir veya daha fazla say ıda çift ba ğ varsa buna doymam ı ş ya ğ asidi denir. Bu asitler oda s ıcakl ı ğ ında s ıv ı hâldedirler. CH3 – (CH2)7 – CH = CH – (CH2)7 – COOH Oleik asit Bunlar s ıv ı ya ğlarda bulunurlar. Ad ı Karbon Say ıs ı Formülü Doymu ş Ya ğ Asitleri Butirik asit 4 CH 3 (CH 2 ) 2 COOH Kaproik asit 6 CH 3 (CH 2 ) 4 COOH Kaprilik asit 8 CH 3 (CH 2 ) 6 COOH Kaprik asit 10 CH 3 (CH 2 ) 8 COOH Laurik asit 12 CH 3 (CH 2 ) 10 COOH Miristik asit 14 CH 3 (CH 2 ) 12 COOH Palmitik asit 16 CH 3 (CH 2 ) 14 COOH Stearik asit 18 CH 3 (CH 2 ) 16 COOH Arakhidik asit 20 CH 3 (CH 2 ) 18 COOH Doymam ı ş Ya ğ Asitleri Oleik asit 18 CH 3 (CH 2 ) 7 CH=CH(CH 2 ) 7 COOH ( 1 çift ba ğ) Linoleik asit 18 CH 3 (CH 2 ) 4 CH=CHCH 2 CH=CH(CH 2 ) 7 COOH (2 çift ba ğ) Linolenik asit 18 CH 3 CH 2 CH=CHCH 2 CH=CHCH 2 CH=CH(CH 2 ) 7 COOH (3 çift ba ğ) Arakhidoni k asit 20 CH 3 (CH 2 ) 3 CH=CHCH 2 CH=CHCH 2 CH=CHCH 2 CH=CH(CH 2 ) 4 COOH (4 çift ba ğ) Tablo 4.1: Baz ı ya ğ asitleri Doymu ş ve doymam ı ş ya ğ asitleri, ayn ı say ıda karbon atomu içermeleri hâlinde bile, erime ve kaynama noktalar ı ile optik özellikleri ve özellikle radikal yap ıs ına (R-) ba ğl ı olarak verebilecekleri de ği şik tepkimeler yönünden, çok büyük farkl ıl ıklar gösterirler. Bunun yan ında sistematik bir s ın ıfland ırma kapsam ında incelendi ğinde, do ğadaki canl ılar ın lipit dokular ında, halka içeren ya ğ asitleri ile substitüe ya ğ asitlerine rastland ı ğ ı gibi, zincir yap ıs ı dallanma gösteren izo ya ğ asitleri ile yap ıs ında tek say ıda karbon atomu içeren ya ğ asitlerinin varl ı ğ ı da saptanm ı şt ır.30 Genel olarak ya ğ asitlerinin fiziksel ve kimyasal özelliklerinin de ği şimi ile molekül a ğ ırl ıklar ı, dolay ıs ı ile zincir uzunluklar ı aras ında çok yak ın bir ili şki söz konusudur. Bütün ya ğ asitleri zay ıf asitler olup sudaki çözünürlükleri zincir uzunlu ğu ile ters orant ıl ı olarak azalan tuzlar ı olu şturur. Yüksek moleküllü ya ğ asitlerinin alkali tuzlar ı yüzey aktif maddelerdir ve sulu ortamda hidrolize olur. Ya ğ asitlerinin toprak alkali metalleri ve a ğ ır metallerle verdikleri tuzlar ın sudaki çözünürlükleri ise, zincir uzunluklar ı ile ters orant ıl ı olarak de ği şim gösterir. 4.1. Ya ğ Asitlerinin S ın ıfland ır ılmas ı Do ğada bulunan ya ğ asitlerinin farkl ı yap ılar ına kar ş ın, belirli gruplar hâlinde incelendi ğinde, kendi aralar ında homolog seriler olu şturduklar ı görülür. Ayr ıca genel bir kaide olarak, zincir yap ıs ı dallanma göstermeyen, ya da düz zincirli ya ğ asitleri şeklinde adland ır ılan ya ğ asitleri, yap ılar ında çift say ıda karbon atomu içerirlerken, zincir yap ıs ı dallanma gösteren izo-ya ğ asitlerinin içerdi ği karbon atomu say ıs ı, çift ya da tek say ıda olabilmektedir. Ancak ya ğ asitlerinin zincir yap ıs ındaki farkl ıl ıklar, yaln ızca düz ya da dallanm ı ş yap ıda olmalar ı ile s ın ırl ı de ğildir. Bunun yan ında substitüe, doymu ş, doymam ı ş veya halkal ı yap ıda olup olmamalar ına göre de, bu farkl ıl ıklar ortaya ç ıkabilmektedir. Düz zincirli ( n-) ya ğ asitleri ? Doymu ş ya ğ asitleri ? Monokarbonik ya ğ asitleri ? Dikarbonik ya ğ asitleri ? Doymam ı ş ya ğ asitleri ? Çift ba ğl ı ya ğ asitleri (alken yap ıs ında olanlar) o - Monoen ya ğasitleri o - Polien ya ğasitleri ? İzolen ya ğ asitleri ? Konjuge ya ğ asitleri ? Üç ba ğl ı doymam ı ş ya ğ asitleri (alkin yap ıs ında olanlar) 4.1.1. Doymu ş Yağ Asitleri Bütün ya ğlar ın do ğal yap ılar ında, çift say ıda karbon atomlar ından olu şan doymu ş ya ğ asitlerinin yer ald ı ğ ı bilinmektedir. Genel formülleri, CH 3 (CH 2 ) n COOH ya da çok daha genel bir yakla ş ımla, R-COOH şeklindedir. Do ğadaki ya ğlar ın yap ıs ında gliserit formunda olmak üzere en küçük üye olarak, bütirik aside [CH 3 (CH 2 ) 2 -COOH] rastlanm ı şt ır. Bu grubun do ğadaki ya ğlarda rastlanan en uzun zincirli üyesi lignoserik (tetrakosanoik) asittir. Do ğada bulunan daha uzun zincirli doymu ş asitler, mumlar ın yap ıs ında serbest veya ester formunda bulunduklar ından, mum asitleri olarak adland ır ıl ırlar. Doymu ş ya ğ asitleri yukar ıda da de ğinildi ği gibi, büyük bir ço ğunlukla çift say ıda karbon atomundan olu şmalar ına kar ş ın, margarin asidi (C ı 7 H 33 COOH) gibi, yap ılar ında tek31 say ıda karbon atomu içeren ya ğ asitlerine de rastlanabilmektedir. Ayn ı şekilde insan saç ından izole edilen ya ğda, 7, 9, 11 ve 13 adet karbon atomundan olu şmu ş doymu ş ya ğ asitlerinin varl ı ğ ı da saptanm ı şt ır. Kapal ı Formül Sistematik ad ı Yayg ın ad ı Mol. a ğ. (g) Donma nok. (°C) Ergime nok. (°C) Kay. nok. (°C) Asit say ıs ı Do ğada bulundu ğu yerler C 3 H 7 OOH Bütanoik Asit Bütirik Asit 88.10 -8.0 -5.6 163.5/ 760 636.8 Süt ya ğ ında %2.5-4.5 C 5 H 11 C 3 OH Heksanoik Asit Kapronik Asit 116.16 -3.4 - 1.5 205. 8/ 760 483.0 Süt ya ğ ında % 1-2 C 7 H 15 COOH Oktanoik Asit Kaprilik Asit 144.21 16.0 16.0 239.7/ 760 389.0 Koko ya ğ ında %6-8 C 9 H 15 COOH Dekanoik Asit Kaprinik Asit 172.26 31.3 31.3 270.0/ 760 325.7 Süt ve palm çekirde ği ya ğ ında C 11 H 23 COOH Dodekanik Asit Laurik Asit 200.31 43.5 43.6 130.5/1 mm 280.1 Süt ve Palm ya ğ ında C 13 H 27 COOH Tetradekanoik Asit Miristik Asit 228.36 54.4 54.8 149.2/1 mm 245.7 Pek çok bitkisel ve hay. ya ğlarda C 15 H 26 COOH Heksadekanoik Asit Palmitik Asit 256.42 62.9 62.6 167.4/ Imm 218.8 Bütün ya ğlarda C 17 H 33 COOH Oktadekanoik Asit Stearik Asit 284.47 69.6 69.6 183.6/1 mm 197.2 Hayvan vücut ya ğ ı, süt ya ğ ı ve tropikal bitki. tohum ya ğ ında C 19 H 39 COOH Eikosanoik Asit Ara şidik Asit 312.52 75.4 75.3 205.0/1 mm 179.5 Yerf ıst ı ğ ı ya ğ ında %3, di ğer ya ğlarda eser miktarda C 21 H 43 COOH Dokosanoik Asit Behenik Asit 340.57 79.9 79.9 306.0/60 mm 164.7 Kolza ve yer f ıst ı ğ ı ya ğlar ında %1'den az C 23 H 47 COOH Tetrakosanoik Asit Lignoserik Asit 368.62 84.2 84.1 - - 152.2 Yerf ıst ı ğ ı ve kolza ya ğlar ında %3'den az Tablo 4.2: Do ğada bulunan ba şl ıca doymu ş ya ğ asitleri ve kimi özellikleri (Wachs, 1964) Doymu ş ya ğ asitlerinin, moleküldeki karbon atomu say ıs ın ın art ı ş ına paralel olarak, gerek ergime, gerekse kaynama noktalar ı yükselirken, buhar bas ınçlar ı ters yönde de ği şerek dü şmektedir. Bu nedenle serinin ilk üyeleri normal bas ınç alt ında gösterdikleri kaynama32 noktas ına ba ğl ı olarak destile edilebilirken, 12 karbon atomu içeren laurik asit dahil olmak üzere serinin daha yüksek moleküllü üyeleri, ancak vakum alt ında ve su buhar ı destilasyonu yoluyla destile edilebilmektedir. Aksi ko şullarda yüksek moleküllü üyelerin, kaynama için çok yüksek s ıcakl ı ğa gereksinim duymalar ı nedeniyle, kaynama s ıcakl ı ğ ına ula şamadan parçalanmalar ı söz konusudur. 4.1.2. Doymam ı ş Yağ Asitleri Do ğal ya ğlarda bulunan doymam ı ş ya ğ asitleri, zincir yap ıs ında bir veya birkaç çift ba ğ, ya da üçlü doymam ı ş ba ğ ın yer almas ı ile karakterize edilir. Yüksek molekül yap ıs ında ve kuvvetli doymam ı şl ık gösteren ya ğ asitleri üzerinde yap ılan çal ı şmalar, izomerizasyon ve polimerizasyon tepkimelerine çok yatk ın olduklar ın ı ortaya koymu ştur. Do ğada rastlanan tüm doymam ı ş ya ğ asitleri de, zincir yap ılar ı dallanma göstermedi ği takdirde, çift say ıda karbon atomu içerir ve ayn ı say ıda karbon atomundan olu şan doymu ş ya ğ asitlerine k ıyasla bilinen çözgenlerde daha kolayl ıkla çözünür. Di ğer yandan kimi konjuge yap ıdaki ya ğ asitleri ile trans formdaki ya ğ asitleri d ı ş ındaki doymam ı ş ya ğ asitlerinin erime ve donma noktalar ı, ayn ı zincir uzunlu ğundaki doymu ş ya ğ asitlerine k ıyasla daha dü şüktür. Buna kar ş ın kaynama noktalar ı ile buhar bas ınçlar ı, ayn ı zincir uzunlu ğundaki doymu ş ya ğ asitleri ile k ıyasland ı ğ ında, önemli bir farkl ıl ık söz konusu de ğildir. Bu arada doymam ı ş ya ğ asitlerinin yo ğunluklar ı ile k ır ılma indisleri, ayn ı zincir uzunlu ğundaki doymu ş ya ğ asitlerine k ıyasla daha yüksektir. 4.1.2.1. Çift Ba ğ İçeren (Alken) Ya ğ Asitleri Doymam ı ş ya ğ asitleri içerisinde do ğada çok yayg ın olarak bulunurlar. Alken ya ğ asitlerinin do ğada bugüne de ğin rastlanan en küçük moleküllüleri on karbonlu, en uzun zincirlisi ise, otuz karbonludur. Do ğada bulunan doymam ı ş ya ğ asitleri içinde, izolen yap ıda olanlarda en çok alt ı adet çift ba ğ bulunurken, konjuge yap ıda olanlarda bu say ı ancak dörde yükselmektedir. Monoen Ya ğ Asitleri Bu grup ya ğ asitlerinin genel formülü C n H (2n-2) O 2 olup, zincir uzunlu ğuna, çift ba ğ ın zincirdeki yerine ve gösterdi ği yerel ya da geometrik izomeriye ba ğl ı olarak, farkl ı yap ıda pek çok monoen ya ğ asidini formüle etmek mümkündür. Ancak olas ı monoen ya ğ asitlerinin tümüne, en az ından bugüne de ğin, do ğada rastlamak mümkün olmam ı şt ır. Bu serinin küçük moleküllü olanlar ı do ğal ya ğlar ın yap ıs ında yer almamaktad ır. Buna kar ş ın zincir uzunlu ğu 10-14 karbon atomu aras ında de ği şen monoen ya ğ asitlerinin ise, baz ı familyalara ait bitkilerin de ği şik aksamlar ından elde edilen ya ğlarda ve oldukça dü şük miktarlarda bulunduklar ı saptanm ı şt ır. Bu serinin tipik ve en yayg ın olan iki üyesi, heksadesenoik (palmitoleik) asit ile oktadesenoik (oleik) asittir. Bunlardan palmitoleik asit daha çok deniz hayvanlar ı ya ğlar ı için karakteristik bir bile şenken, oleik asit bugüne de ğin bilinen bütün do ğal ya ğlar ın yap ıs ında yer alm ı şt ır. Serinin yüksek yap ıl ı olan 22 karbonlu asitlerinden erusik asit d ı ş ındaki tüm33 di ğer üyeleri, yine münferit kimi familyalara ait bitkilerin ya ğlar ında dü şük miktarlarda bulunmaktad ır. Do ğal ya ğlarda bugüne de ğin saptanm ı ş olan ba şl ıca monoen ya ğ asitlerine ait kimi özellikler, Tablo 4.3’te topluca verilmi ştir. Polien Ya ğ Asitleri Yap ıs ında iki veya daha fazla say ıda çift ba ğ içeren düz zincirli ya ğ asitleri de, do ğada oldukça yüksek say ı ve miktarda bulunmaktad ır. Sadece bitkiler veya kara hayvanlar ı söz konusu oldu ğunda, bu asitlerin büyük bir ço ğunlu ğu, 18 karbon atomundan olu şan seriye aittir. Buna kar ş ın so ğukkanl ı hayvanlar ın ya ğlar ında ise, daha uzun zincirli polienik ya ğ asitleri yer almaktad ır. Bir ya ğdaki polienik ya ğ asitlerinin çe şit ve miktar ı, o ya ğ ın kuruyan veya yar ı kuruyan karakterde olmas ın ı belirledi ği gibi, di ğer kimi özelliklerini de etkilemektedir. Örne ğin, bir polienik ya ğ asidindeki çift ba ğlar ın zincir üzerinde münavebeli olarak s ıralan ıp s ıralanmamas ı, onun konjuge ya da isolen yap ı kazanmas ına neden olurken, bu çift ba ğlar ın zincirdeki say ıs ı ve yeri, o asidin biyolojik aktivitesini (esas ya ğasidi) ve düzeyini belirlemektedir. Kapal ı formülü Sistematik ad ı Yayg ın ad ı Mol . a ğ- Asit say ı s ı İyot say ı s ı Ergi me nok. (°C) Kay n. nok. (°C) Bulundu ğu Yerler CH 3 (CH 2 ) 4 CH=CH(CH 2 ) 2 C OOH 4-Desenoik asit Obtusilik asit 170. 2 330 149 -- 150/. 3 Lindera ya ğ ı CH 2 =CH(CH 2 ) 7 COOH 9-Desenoik asit Kaprolei k asit 170. 2 330 149 -- 148/ 1 5 Süt ya ğ ında CH 3 (CH 2 ) 6 CH=CH(CH 2 ) 2 C OOH 4- Dodesenoik asit Linderik asit 198. 3 283 128 1.3 172/ 1 3 Laureceae toh CH 3 (CH 2 ) 5 CH=CH(CH 2 ) 3 C OOH 5- Dodesenoik asit Laurolei k asit 198. 3 283 128 -- Balina ya ğ ı CH 3 CH 2 CH=CH(CH 2 ) 7 CO OH 9- Dodesenoik asit 198. 3 283 128 -- Süt ya ğ ında CH 3 (CH 2 ) 8 CH=CH(CH 2 ) 2 C OOH 4- Tetradeseno ik asit Tsuzuik ast 226. 3 248 112 16- 18.5 Lauraceae toh. CH 3 (CH 2 ) 7 CH=CH(CH 2 ) 3 C OOH 5- Tetradeseno ik asit Fiseterik asit 226. 3 248 112 Deniz hay. ya ğ ı CH 3 (CH 2 ) 3 CH=CH(CH 2 ) 7 C OOH 9- Tetradeseno ik asit Miristole ik asit 226. 3 248 112 -4.5- (4) Depo ve Süt Ya ğ ı34 CH 3 (CH 2 ) 5 CH=CH(CH 2 ) 7 C OOH 9- Heksadesen oik asit Palmitoe ik asit 254. 4 221 100 0-5 Tüm ya ğlarda CH 3 (CH 2 ) 7 CH=CH(CH 2 ) 7 C OOH 9- Oktadesenoi k asit Oleik asit 282. 5 199 90 13- 16 235/ l 5 Tüm ya ğlarda CH 3 (CH 2 ) 5 CH=CH(CH 2 ) 9 C OOH 11- Oktadesenoi k asit Vakseni k a (t) 282. 5 199 90 39 S ı ğ ır iç ya ğ ı CH 3 (CH 2 ) 8 CH=CH(CH 2 ) 4 C OOH 6- Oktadesenoi k asit Petroseli k asit 282. 5 199 90 32-33 Umbellifera T. CH 3 (CH 2 ) 9 CH=CH(CH 2 ) 7 C OOH 9- Eikosenoik asit Gadoleik asit 310. 5 181 82 23- 23.5 Deniz hy. Ya ğ ı CH 3 (CH 2 ) 7 CH=CH(CH 2 ) 9 C OOH 1 1- Eikosenoik asit --- 310. 5 181 82 20 Yoyoba ya ğ ı CH 3 (CH 2 ) 9 CH=CH(CH 2 ) 9 C OOH 1 1- Dokosenoik asit Setoleik asit 338. 6 166 75 Deniz hy. Ya ğ ı CH 3 (CH 2 ) 7 CH=CH(CH 2 ) 9 C OOH 13- Dokosenoik asit Erusik asit 338. 6 166 75 33.5 254/, 2 Krusifera T.ya ğ ı CH 3 (CH 2 ) 7 CH=CH(CH 2 ) ı 3 C OOH 15- Tetrakoseni k asit Selaholei k as. 366. 6 153 69 39 Bal ık ya ğ ı CH 3 (CH 2 ) 15 CH=CH(CH 2 ) 7 C OOH 9- Heksakoseni k asit --- 394. 7 142 64 - Yosun ya ğ ı CH 3 (CH 2 ) 7 CH=CH(CH 2 ) 15 C OOH 17- Hexacoseno ik asit Ximenik asit 394. 7 142 64 Ximenin Th.Ya ğ ı CH 3 (CH 2 ) 7 CH=CH(CH 2 ) 19 C OOH 21- Triacontenoi c asit Lumekui k asit 450. 8 124 56 Ximenin Th. Ya ğ ı Tablo 4.3: Do ğada bulunan monoen ya ğ asitleri ile kimi fiziksel ve kimyasal özellikleri (Kaufmann 1958) İsolen Ya ğ Asitleri Yap ıs ındaki doymam ı ş ba ğlar ın tek ve çift ba ğ şeklinde birbirini izleyen bir s ıralanma göstermedi ği bütün polienik ya ğ asitlerine, isolen ya ğ asitleri denir. Bu ya ğ asitleri, iki doymam ı ş ba ğ aras ında bir (-CH-) gurubunun yer ald ı ğ ı konjuge ya ğ asitlerine k ıyasla, fiziksel ve kimyasal yönden farkl ı özellik gösterirler. İsolen ya ğ asitlerinin özellikle beslenme aç ıs ından önem ta ş ıyan grubunu, memeliler taraf ından sentezlenemedikleri için, esas ya ğ asitleri olarak adland ır ılan ve yüksek biyolojik aktivite gösteren ya ğ asitleri olu şturur. Bu asitlerin ortak özellikleri yap ılar ında 18 veya 2035 adet karbon atomu içermeleri ve karbon atomlar ı metil grubundan ba şlayarak numaraland ır ıld ı ğ ında, zincirdeki çift ba ğlar ın yerinin dokuzuncu karbon atomundan öteye gitmesidir. Ayr ıca tümü cis-formda olan bu asitler, ta ş ıd ıklar ı biyolojik aktivite, (?) harfi ile sembolize edildi ğinden, omega ya ğ asitleri olarak da adland ır ıl ırlar. Bunlardan ayn ı zamanda esas ya ğ asidi, olan linoeik asidin bulundu ğu yerler, ço ğunlukla bitkisel alemle s ın ırl ı kal ırken, daha fazla doymam ı şl ık ve zincir uzunlu ğu gösteren isolen ya ğ asitleri, su ürünlerinin lipitlerinde yer almaktad ır. Konjuge Ya ğ Asitleri İsolen ya ğ asitlerine k ıyasla de ği şik bitkisel ve hayvansal lipitlerin yap ı ta ş ı olduklar ı oldukça geç saptanan konjuge ya ğ asitlerinin çift ba ğlar ına ait özellikleri oldukça geç aç ıkl ı ğa kavu şturulabilmi ştir. Konjuge ya ğ asitleri, benzer kapal ı formül ile gösterilebilen isolen ya ğ asitlerine k ıyasla, fiziksel ve kimyasal yönden oldukça farkl ı özellik gösterirler. Her şeyden önce bu ya ğ asitleri, çift ba ğlar ın konjuge yap ıda olmalar ı nedeniyle, isolen ya ğ asitlerine k ıyasla kimyasal tepkimelere daha kolayl ıkla girerler. Özellikle sahip olduklar ı dien-konjugasyon yap ın ın de ği şik kimyasal tepkimelere çok meyilli olmas ı, bu tip asitlerin sanayide çok yönlü i şlenmelerini mümkün k ılmaktad ır. Bu asitlerin konjugasyona ba ğl ı olarak kromofor yap ı içermeleri, belirli dalga boylar ındaki ı ş ı ğ ı so ğurmalar ın ı ve yap ıs ında yer ald ıklar ı bile şiklerde saptanabilmelerini sa ğlamaktad ır. Bu ya ğ asitlerini yüksek oranda içeren ya ğlar, konjuge yap ı özelli ğinin do ğal bir sonucu olarak hava oksijeni ile kuruma tepkimesi verirler ve a ğ ırl ık kayb ına u ğramaks ız ın dayan ıkl ı film olu ştururlar. Bu özellikleri nedeniyle de, bu tip ya ğlar lak ve ya ğl ı boya sanayi için önemli ve aranan ham maddelerdir. Yine bu tip ya ğlar yüksek s ıcakl ık derecelerinde ıs ıt ıld ıklar ında, bir yandan serbest ya ğ asitlerini, di ğer yandan bunlar ın polimerizasyon ürünlerini olu şturdu ğundan, giderek jelimsi bir yap ıya dönü şürler. 4.1.2.2. Alkin Ya ğ Asitleri Günümüze de ğin alkin ya ğ asitleri serisinden oldukça fazla miktarda alkin örnek saptanm ı şsa da, bunlar içinde taririnik asit, isanik asit ve ximenik asit, yap ılar ı en iyi aç ıkl ı ğa kavu şturulmu ş olanlar ıd ır. Bunlardan taririnik asitin sistematik ad ı, 6-oktatesinoik asit olup, orta Amerika'da do ğal olarak yeti şen picramnia çe şitlerinin tohum ya ğlar ında %90’a kadar yer almaktad ır. Günümüzde sentetik yolla ve do ğal taririnik asitle ayn ı özellikte olmak üzere elde edilebilmektedir. İsanik asit, yüksek derecede doymam ı şl ı ğ ına kar ş ın, normal ko şullarda kat ı formdad ır. Hidrojene edildi ğinde 10 hidrojen atomu alarak stearik aside dönü şen ve yap ıs ında bir adet çift ba ğ ve iki adet üçlü ba ğ içeren bir ya ğ asididir. Bu yap ıs ına ra ğmen kuruma tepkimesi vermeyen isanik asit, ıs ıt ıld ı ğ ında ekzoterm tepkime sonucu polimerize olarak, lastiksi bir36 kitleye dönü şmekte ve bu kitle ıs ıt ılmaya devam edildi ğinde 250°C s ıcakl ıkta patlamalarla de ği şimini sürdürmektedir. 4.2. İyot İndisi Teknik özelliklerine göre kuruyan ya ğlar (iyot indisi 130’un üzerinde olanlar), yar ı kuruyan ya ğlar (iyot indisi 90-130 olanlar), kurumayan ya ğlar (iyot indisi 90’ ın alt ında olanlar) olmak üzere üç gruba ayr ıl ırlar. İyot indisi doymam ı şl ık özelli ğinin bir belirtisidir. Kuruma, ya ğ ın oksijen tutma kabiliyetidir. Ya ğ asitlerindeki doymam ı ş gruplar, iyot indisi ile belirlenir. İyot indisi yükseldikçe ya ğ ın kuruma özelli ği artar. İyot indisi 160 olan ya ğlar kurur, iyot indisi 100’ün alt ında olan ya ğlar kurumaz. Ya ğ asitlerinin veya ya ğlar ın kuruma özellikleri kuruma indisi ile de belirlenir. Kuruma indisi = ( % linoleik asit + 2 x % linolenik asit ) Kuruma indisi 70’ten yüksek ise ya ğlar kurur.37 UYGULAMA FAAL İYET İ İ şlem Basamaklar ı Öneriler ? 300 ml erleni teraziye koyup daras ın ı s ıf ırlay ın ız. ? Laboratuvar önlü ğünüzü giyiniz. ? Çal ı şma ortam ın ız ı haz ırlay ın ız. ? Laboratuvar güvenlik kurallar ına uygun çal ı ş ın ız. ? Kullan ılacak malzemeleri depodan al ın ız. ? Numune ya ğdan, tam 1 g ya ğ koyunuz. ? Temiz ve titiz çal ı ş ın ız. ? 15 ml karbon tetraklarür koyunuz. ? Kloroformla çal ı ş ırken kloroform şi şesine çok yakla şmay ın ız. ? H ızl ı hareket ediniz. ? 25 ml Wijs çözeltisi kat ıp, cam kapakla erleni kapat ın ız, yava şça çalkalay ın ız. ? Bu kar ı ş ım ı karanl ık bir yerde b ırak ıp, 1 saat bekletiniz. ? Erlenin kapa ğ ın ı kapatmay ı unutmay ın ız. ? 20 ml % 10’luk KI çözeltisi ve 150 ml su kat ın ız. ? Bürete 0,1 N sodyum tiyosülfat çözeltisinden koyup, s ıf ırlay ın ız. ? Büreti s ıf ırlarken göz hizas ına dikkat ediniz. ? Erlenin içine 1 ml ni şasta çözeltisinden koyup, çalkalay ın ız. ? H ızla çalkalad ı ğ ın ızda ya ğ çözülecektir. ? Erlendeki kar ı ş ım ın mavi olmas ı gerekir, her ne kadar mavinin mavili ği tart ı ş ılabilirse de, menek şe ve kahverengi renkler bize ni şastan ın bozuldu ğunu gösterir. ? Erlendeki kar ı ş ım renksiz olana kadar 0,01N Sodyumtiosülfat ile titre ediniz. ? Mavi renk birden ortadan kaybolacakt ır ve bu an titrasyonun sonudur, dikkat ediniz. ? Sarfiyat ı not ediniz. ? Tan ık deneyi de yap ın ız. ? Hesaplamalar ı yap ın ız. ? İyot say ıs ı= V2-V1/mx1,269 formülünden hesaplayabilirsiniz. ? Rapor haz ırlay ın ız. ? Amac ın ız ı, i şlem basamaklar ın ız ı, sonucunuzu içeren bir rapor haz ırlay ın ız. UYGULAMA FAAL İYET İ38 ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME A şa ğ ıda verilen sorular ın do ğru cevap ş ıklar ın ı i şaretleyiniz, verilen cümleleri do ğru veya yanl ı ş olarak de ğerlendiriniz, bo şluklu cümleleri uygun terimlerle tamamlay ın ız. 1. A şa ğ ıda verilen organik asitlerden hangisi ya ğlarda bulunmaz? A)Bütanaik asit B) Asetik asit C)Stearik asit D) Oleik asit 2. Stearik asit ve oleik asit ayn ı say ıda karbon atomu içerir. Buna göre a şa ğ ıda verilen bilgilerden hangileri yanl ı şt ır? I-Stearik asit doymu ş ya ğ asidi, oleik asit doymam ı ş ya ğ asididir. II-Erime ve kaynama noktalar ı ayn ıd ır. III-Optik özellikleri farkl ıd ır. A)Yaln ız I B) Yaln ız II C) Yaln ız III D) I ve III 3. Ya ğ asitlerinin toprak alkali metalleri ve a ğ ır metallerle verdikleri tuzlar ın sudaki çözünürlükleri, zincir uzunluklar ı ile ters orant ıl ıd ır. ( D/Y ) 4. Genel olarak ya ğ asitlerinin fiziksel ve kimyasal özelliklerinin de ği şimi ile molekül a ğ ırl ıklar ı, dolay ıs ıyla zincir uzunluklar ı aras ında ili şki söz konusu de ğildir. ( D/Y ) 5. Doymam ı ş ya ğ asitlerinin yo ğunluklar ı ile k ır ılma indisleri, ayn ı zincir uzunlu ğundaki doymu ş ya ğ asitlerine k ıyasla daha yüksektir. ( D/Y ) Bir ya ğdaki polienik ya ğ asitlerinin çe şit ve miktar ı, o ya ğ ın kuruyan veya kurumayan karakterde oldu ğunu belirlemez. ( D/Y ) 6. Ya ğ asitleri; genellikle çift say ıda karbon atomu içeren, düz zincirli ve de ği şik zincir uzunlu ğuna sahip ................ ............... ............. şeklinde tan ımlan ır. 7. Ya ğ asidinin alkil grubundaki bütün ba ğlar ................ ......... ise buna doymu ş ya ğ asidi denir. DE ĞERLEND İRME Cevaplar ın ız ı cevap anahtar ı ile kar ş ıla şt ır ın ız. Do ğru cevap say ın ız ı belirleyerek kendinizi de ğerlendiriniz. Yanl ı ş cevap verdi ğiniz ya da cevap verirken tereddüt ya şad ı ğ ın ız sorularla ilgili konular ı faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. ÖLÇME VE DE ĞERLEND İRME39 UYGULAMALI TEST Zeytinya ğ ın ın iyot indeksini bulunuz, raporunuzu yaz ın ız. İ şlemlerden sonra a şa ğ ıdaki kontrol listesini doldurunuz. Cevab ı “Hay ır” olan sorular ı ö ğretmeninize dan ı ş ın ız. Malzemeler Cam malzemeler Kimyasallar * Büret * Zeytinya ğ ı * Destek çubu ğu, aya ğ ı ve kelebek * %1’lik ni şasta çözeltisi * A ğz ı kapakl ı cam erlen 300 ml. * 0,1 N sodyumtiosülfat * Cam kapak * Karbontetraklorür * 100 ml mezür * %10’luk KI çözeltisi * 10 ml mezür * Saf su * 25 ml mezür * Wijs çözeltisi A şa ğ ıda haz ırlanan de ğerlendirme ölçe ğine göre yapt ı ğ ın ız çal ı şmay ı de ğerlendiriniz. Gerçekle şme düzeyine göre, evet-hay ır seçeneklerinden uygun olan kutucu ğu i şaretleyerek belirtiniz. De ğerlendirme Ölçütleri Evet Hay ır 1 Çal ı şma ortam ın ız ı haz ırlad ın ız m ı? 2 Laboratuvar güvenlik kurallar ına uydunuz mu? 3 Laboratuvar önlü ğünüzü giydiniz mi? 4 Kullan ılacak malzemeleri temin ettiniz mi? 5 300 ml erleni teraziye koyup daras ın ı s ıf ırlay ın ız. 6 Numune ya ğdan tam 1 g ya ğ koydunuz mu? 7 15 ml karbon tetraklarür koydunuz mu? 8 25 ml Wijs çözeltisi kat ıp, cam kapakla erleni kapat ın ız, yava şça çalkalad ın ız m ı? 9 20 ml % 10’luk KI çözeltisi ve 150 ml su katt ın ız m ı? 10 Bürete 0,1 N sodyum tiyosülfat çözeltisinden koyup, s ıf ırlad ın ız m ı? 11 Erlenin içine 1 ml ni şasta çözeltisinden koyup, çalkalad ın ız m ı? 12 Sarfiyat ı not ettiniz mi? 13 Tan ık deney de yapt ın ız m ı? 14 Hesaplamalar ı yapt ın ız m ı? 15 Rapor haz ırlad ın ız m ı? DE ĞERLEND İRME Bu faaliyet s ıras ında bilgi konular ında veya uygulamal ı i ş parçalar ında anlamad ı ğ ın ız veya beceri kazanamad ı ğ ın ız konular ı tekrar ediniz. Konular ı arkada şlar ın ızla tart ı ş ın ız. Kendinizi yeterli görüyorsan ız di ğer ö ğrenme faaliyetine geçiniz. Yetersiz oldu ğunuzu dü şünüyorsan ız ö ğretmeninize dan ı ş ın ız.40 MODÜL DE ĞERLEND İRME A şa ğ ıda verilen sorular ın do ğru cevap ş ıklar ın ı i şaretleyiniz, bo şluklu cümleleri uygun terimlerle tamamlay ın ız. 1. Organik kimyada ya ğlar ın tümüne ne ad verilir? A) Karbonhidrat B)Karboksilli asit C) Alkol D) Lipit 2. A şa ğ ıdaki ya ğlardan hangisi doymu ş ya ğd ır? A) Tereya ğ ı B) Pamuk çekirde ği C).Koko ya ğ ı D) Hint ya ğ ı 3. A şa ğ ıdaki maddelerden hangisi ya ğlar ın içinde bulunan istenmeyen kimyasal madde de ğildir? A) Karbonhidratlar B) Fosfatitler C) Ya ğ asitleri D) Emülaj 4. Ya ğl ı tohumdan ya ğ elde etme i şlemleri s ıras ında a şa ğ ıdaki metotlardan hangisi kullan ılmaz? A) Ya ğl ı tohumlardan kabuk ay ırma metodu kullan ıl ır. B) Ya ğl ı tohumlar ı presleme metodu kullan ıl ır. C) Ya ğl ı tohumlar ı ö ğütme metodu kullan ıl ır. D) Çözücü ekstraksiyonu metodu kullan ıl ır. 5. A şa ğ ıda verilen bilgilerden hangileri Hint ya ğ ı için do ğrudur? I- Konjuge çifte ba ğ ihtiva etmezler. II- Mükemmel renk kal ıc ıl ı ğ ına sahip film yüzeyleri olu ştururlar. III- Dehidrate Hint ya ğ ı alkit reçinesi ve epoksi ester reçine üretiminde önemli rol oynar. A) Yaln ız I B) Yaln ız II C) I ve III D) II ve III 6. A şa ğ ıda verilen ya ğlar ın hangisi kuruyan ya ğlar içinde incelenmez? A) Koko ya ğ ı B) Bezir ya ğ ı C) Hint ya ğ ı D) Çin ya ğ ı 7. A şa ğ ıdakilerden hangisi doymam ı ş ya ğ asitleri içinde incelenmez? A) Çift ba ğl ı ya ğ asitleri B) İzolen ya ğ asitleri C) Konjuge ya ğ asitleri D) Monokarbonik ya ğ asitleri MODÜL DE ĞERLEND İRME41 8. İyot indisi 65 olan bir ya ğ a şa ğ ıda verilen özelliklerden hangisini gösterir? A) Kuruyan ya ğ B) Yar ı kuruyan ya ğ C) Kurumayan ya ğ D) Uçucu ya ğ 9. İzole çifte ba ğ pozisyonunda ya ğ asidindeki karbon zincirindeki doymam ı ş gruplar aras ında bir veya birden fazla ………. ………….. vard ır. 10. Çifte ba ğlar ın büyük bir bölümü konjuge yap ıl ı ise kuruma h ız ı ……….. 11. İ şleme tabi tutulmu ş ya ğlar ın polimerizasyon ve kuruma h ız ı çifte ba ğlar ın say ıs ı ve …………….. olma derecesine ba ğl ıd ır. 12. Bal ık ya ğlar ı so ğutularak ………………. ………… ……………. ortamdan uzakla şt ır ıl ır ve kuruyan ya ğ özelliklerine kavu şturulur. 13. …….. …… sabun yap ım ında kullan ılmas ına ra ğmen, f ır ın boyalar ında, nitroselülozlu vernik ve boyalarda, epoksi esterlerinde çok miktarda kullan ıl ır. 14. Doymu ş ya ğ asitlerinin ilk üyeleri normal bas ınç alt ında gösterdikleri kaynama noktas ına ba ğl ı olarak ................ edilir. 15. Konjuge ya ğ asitleri, benzer kapal ı formül ile gösterilen isolen ya ğ asitlerine k ıyasla kimyasal tepkimelere .................. girerler. DE ĞERLEND İRME Cevaplar ın ız ı cevap anahtar ı ile kar ş ıla şt ır ın ız. Do ğru cevap say ın ız ı belirleyerek kendinizi de ğerlendiriniz. Yanl ı ş cevap verdi ğiniz ya da cevap verirken tereddüt ya şad ı ğ ın ız sorularla ilgili konular ı faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz.42 PERFORMANS TEST İ Ayçiçek ya ğ ın ın sabunla şmas ın ı kontrol ediniz, raporunuzu yaz ın ız. A şa ğ ıda haz ırlanan de ğerlendirme ölçe ğine göre yapt ı ğ ın ız çal ı şmay ı de ğerlendiriniz. Gerçekle şme düzeyine göre, evet-hay ır seçeneklerinden uygun olan ı kutucu ğu i şaretleyerek belirtiniz. Gerekli malzemeler: Gerekli kimyasal malzemeler: 1. Beher 1. Ayçiçek ya ğ ı 2. Erlen 2. KOH çözeltisi 3. Geri so ğutucu 3. HCl çözeltisi 4. Baget 4. Alkol 5. Pipet De ğerlendirme Ölçütleri Evet Hay ır 1 Çal ı şma ortam ın ız ı haz ırlad ın ız m ı? 2 Laboratuvar güvenlik kurallar ına uydunuz mu? 3 Laboratuvar önlü ğünüzü giydiniz mi? 4 Kullan ılacak malzemeleri temin ettiniz mi? 5 5 g numuneyi tartt ın ız m ı? 6 Üzerine 30 ml alkol ve 5 ml KOH çözeltisi eklediniz mi? 7 Tamam ı sabunla ş ıncaya kadar geri so ğutucu yard ım ıyla yava ş yava ş kaynatt ın ız m ı? 8 Ekstrasyonu silindire aktard ın ız m ı? 9 40 ml alkol ile y ıkad ın ız m ı? 10 Toplam hacim 80 ml oluncaya kadar s ıcak ve so ğuk su ile y ıkad ın ız m ı? 11 Numuneyi 100 ml’lik erlene ald ın ız m ı? 12 Numuneyi bagetle iyice kar ı şt ırd ın ız m ı? 13 Kar ı ş ım iki faz olana kadar beklediniz mi? 14 Üstteki faz ı cam pipetle ald ın ız m ı? DE ĞERLEND İRME Bu faaliyet s ıras ında bilgi konular ında veya uygulamal ı i ş parçalar ında anlamad ı ğ ın ız veya beceri kazanamad ı ğ ın ız konular ı tekrar ediniz. Konular ı arkada şlar ın ızla tart ı ş ın ız. “Hay ır” cevaplar ı için ö ğretmeninize dan ı ş ın ız.43 CEVAP ANAHTARLARI Ö ĞRENME FAAL İYET İ – 1’ İN CEVAP ANAHTARI 1 B 2 A 3 C 4 YANLI Ş 5 DO ĞRU 6 TR İGL İSER İT Ö ĞRENME FAAL İYET İ – 2’N İN CEVAP ANAHTARI 1 D 2 A 3 DO ĞRU 4 YANLI Ş 5 DO ĞRU 6 DO ĞRU 7 SERBEST AS İTLER İN 8 HAM YA Ğ Ö ĞRENME FAAL İYET İ – 3’ÜN CEVAP ANAHTARI 1 D 2 B 3 DO ĞRU 4 YANLI Ş 5 DO ĞRU 6 YANLI Ş 7 PLAST İF İYAN 8 DI Ş CEPHE 9 YARI KURUYAN Ö ĞRENME FAAL İYET İ – 4’ÜN CEVAP ANAHTARI 1 B 2 B 3 DO ĞRU 4 YANLI Ş 5 DO ĞRU 6 YANLI Ş 7 MONOBAZ İK ORGAN İK 8 S İGMA (TEK) BA Ğ CEVAP ANAHTARLARI44 MODÜL DE ĞERLEND İRME CEVAP ANAHTARI 1 D 2 A 3 C 4 C 5 D 6 A 7 D 8 C 9 MET İL GRUBU 10 ARTAR 11 KONJUGE 12 DOYMU Ş YA Ğ 13 KOKO YA ĞI 14 DEST İLE 15 KOLAY45 KAYNAKÇA ? Llia Brondz, Development of Bischemistry, University of Oslo, 2001. ? A.T.James and A.J.P.Martin, Biochemistiy, 1952. ? BOLU İlknur, Yay ınlanmam ı ş Ders Notlar ı, Kocaeli, 2003. ? SALCAN Osman, Organik Kimya, S.Ü.E ğitim Fakültesi, Konya, 1991. ? Tar ım Orman ve Köy İ şleri Bakanl ı ğ ı G ıda İ şleri Genel Müdürlü ğü Yay ınlar ı, G ıda Maddeleri Muayene ve Analiz Metodlar ı, Ankara, 1963. ? ÖKTEMER Prof.Dr. Atilla, H. KOCABA Ş, N. KINAYO ĞLU, İ. DEM İR, Organik Kimya ve Uygulamas ı, Milli E ğitim Bas ımevi, İstanbul, 2001. ? YÜREKL İ Şeref, Boya Teknolojisi I, Mart 1995. İnternet Adresleri ? www.mst.dk ? www.gencbilim.com ? www.tugmad.com.tr ? www.vividprinters.com ? www.indiamart.com ? www.allamotte.de ? www.hort.purdue.edu ? www.bio-pro.de ? www.bbc.co.uk ? www.fluorous.com ? www.fandm.edu ? www.york.cuny.edu ? www.chemistry.sjsu.edu ? www.arizonachemical.com ? www.oliveoilsource.com ? www.wslloyd.com KAYNAKÇA