Jeoloji Yapısal Jeoloji - Gevrek Deformasyon ve Faylanma 1 MIT Açık Ders Malzemeleri http://ocw.mit.edu 12.113 Yapısal Jeoloji 2. Bölüm: Gevrek deformasyon ve faylanma Güz 2005 Bu materyallerden alıntı yapmak veya Kullanım Şartları hakkında bilgi almak için http://ocw.mit.edu/terms ve http://tuba.acikders.org.tr sitesini ziyaret ediniz." 2 İçindekiler 1 Gevrek malzeme davranışı 5 1.1 Okuma ödevi 5 1.2 Göçme kriterleri 5 1.2.1 Çekme gerilmesi 5 1.2.2 Kohezif olmayan malzemede makaslama kırıkları 6 1.3 Kohezif malzeme 6 1.4 Gözenek akışkanı basıncının etkileri 7 1.5 Gözden geçirme soruları 7 2 Faylar - Genel 9 2.1 Okuma ödevi 9 2.2 Terminoloji 9 2.3 Gerilme dağılımları, faylanma ve tektonik ortam 9 2.4 Slaytlar 10 3 1. Bölüm Gevrek malzeme davranışı 1.1 Okuma ödevi Twiss ve Moores'da yer alan 9. Bölüm bu konu için temel okumadır ve 10. Bölüm konu ile doğrudan ilgilidir. 1.2 Göçme kriterleri 1.2.1 Çekme gerilmesi ?1 = ?2 >> ?3 ve ?3 negatif. ?1 ve ?2 içeren ve ?3'e dik açık tansiyon çatlakları. Bu durum için Mohr dairesini çiziniz. Şekil 1.1: Çekme gerilmeleri için Mohr çizimi. 1.2.2 Kohezif olmayan malzemedeki makaslama çatlakları Gevşek kumu örnek olarak alınız. Byerlee 1950'lerde bu tür malzemelerin incelendiği bir çok deneyi gerçekleştirmiştir. Bu deneylerde dayanıklılık, verilen belli miktardaki normal gerilmede hareketi başlatmak için gerekli makaslama gerilmesi miktarı olarak algılanmıştır. Normal gerilmeye karşın hareketi başlatmak için gerekli makaslama gerilmesi diyagramda çizildiğinde normal gerilme ekseni ile açısı yapan bir çizgi elde edilir. Bu ilişkiyi tanımlayan eşitlik Byerlee kanunu olarak adlandırılır ve aşağıdaki şekilde gösterilir. Burada içsel sürtünme açısı olarak adlandırılır. ise sürtünme katsayısıdır. 4 Malzemede göçmenin ne zaman olacağının tahmin edilmesini sağlayan bu eşitliği gösteren Mohr çizimi oluşturabiliriz. Şekil 1.2: Byerlee kanununa göre makaslama göçmesinin Mohr çizimi (kohezyon yok). Alıştırma için , , 2?, ?, ?1, ?2, ?3 ve phi değerlerini şeklin üzerine yerleştiriniz. Ayrıca, ? = 45 + /2 ilişkisini türetmek için bu diyagramı kullanın. 1.3 Kohezif malzeme Yukarıda verilen göçme kriterine göre, litostatik gerilmenin olmadığı durumda, göçme için makaslama gerilmesi sıfırdır. Ancak, litostatik basıncın olmadığı durumda da malzemelerin bir dayanımı vardır; Bu, kohezyon olarak bilinmektedir. Kohezyona dikkate alan geliştirilmiş göçme kriteri de Mohr-Coulomb göçme kriteri olarak adlandırılır. Bu durum için Mohr dairesini çiziniz. Şekil 1.3: 5 1.4 Gözenek akışkan basıncının etkisi Fay düzleminde basınca maruz kalmış akışkanın etkisi, basınçtaki normal gerilmeyi azaltmaktadır. Bu durumda, Mohr-Coulomb göçme kriteri aşağıdaki gibidir: ( ) Burada Pf akışkan basıncına karşılık gelir. Mohr diyagramında, akışkan basıncının etkisi diyagramda Mohr dairesini diyagramın soluna doğru çekmektedir. Akışkan basıncı arttıkça Mohr dairesinin göçme zarfını kesme olasılığı artar. 1.5 Gözden geçirme soruları Lab 1'deki gerilme ve özellikle tektonik ortam ve fay türlerine göre asal gerilmelerin oryantasyonu ile ilgili konular. Lab 5'teki faylar ve özellikle eklemler ve Downie'nin slaytları. Hem açılma hem de makaslama dikkate alındığında genelleştirilmiş göçme zarfı nasıl görünür? Genelde yüksek ortalama gerilmenin (basıncın) etkisi nedir? Bu parametrenin malzemelerin derinlere gittikçe gevrek şekilde göçmesindeki etkileri nelerdir? 6 Bölüm 2 Faylar - Genel 2.1 Okuma ödevi Dördüncü bölüm temel okumadır. Birçok terminoloji vardır. Kendinize küçük resimlerin bulunduğu bir sözlük yapmanızı öneririm. Gerilme dağılımları ile ilgili tartışma için kısım 10.9 ve sayfa 202-205'e bakınız. 2.2 Terminoloji Aşağıdaki terimlerin tanımını yazınız veya temsili bir şekil çiziniz. atım ve ayrılım fay düzlemi ve fay çiziği fay şevi, fay hattı şevleri fay breşi, fay kili birleşik "conjugate" faylar sürüme kıvrımları, yer değiştirme Eğim atımlı faylar: ters (bindirme), normal. Doğrultu atımlı faylar: sağ atımlı, sol atımlı 2.3 Gerilme dağılımları, faylanma ve tektonik oluşum Kaya mekaniği ve Anderson'un faylanma teorisi, asal gerilmelerin oryantasyonunun, fayların oryantasyonu ve türü ile ilişkili olduğu konusunda bize birinci dereceden bilgi vermektedir. Özellikle, gerilme ve faylarla ilgili birinci laboratuvardaki alıştırmaların konusunu oluşturmaktadır. Kaya deformasyon deneylerinden elde edilen sonuçlara göre, makaslama kırıkları en büyük asal gerilmenin birleşik makaslama kırıklarını ikiye böldüğü birleşik setler şeklinde bulunur. Yeryüzünün ana gerilme düzlemi olması nedeniyle (makaslama gerilmeleri yeryüzü boyunca iletilmemektedir), Anderson fay teorisi, en büyük asal gerilmenin düşey olduğu yerde normal fayların, en küçük asal gerilmenin düşey olduğu yerde bindirme faylarının ve en büyük ile en küçük asal gerilmelerin yatay olduğu yerde de doğrultu atımlı fayların meydana geldiğini öne sürer. Genelde en büyük asal gerilmenin, makaslama kırıkları ile dar açı yaptığı için normal faylarda yüksek eğimli, bindirmelerde ise düşük açılı olması beklenir. Ancak, tabii ki yüksek açılı bindirme fayları (ters faylar) ve düşük açılı normal faylar doğada vardır. Bunun bir kısmı, doğal belirsizlikler ve fay oluşumunda Mohr-Coulomb modelinin kesin olmamasından kaynaklanır. Ancak, bu problemin diğer bir kısmı ise gerilme oryantasyonunun derinlikle birlikte değişmesi gerçeği ile ilişkilidir. 7 Şekil 2.1: Twiss ve Moore'dan alınmıştır. Tartışma için metine bakınız. Sıkışmalı tektonik gerilmeye, standart halde gerilmenin (derinlikle birlikte çizgisel olarak artan kaya kalınlığına bağlı basınç) dahil edildiği bir diyagramı göz önüne alınız. Bu gerilme yeterince yüksek olduğunda faylanma elde edilmekle birlikte gerilme yörüngesi düz çizgidir. Daha önemlisi, tabanda makaslama gerilmelerinin de dahil olması daha ilginç gerilme oryantasyonlarına yol açar. Yatay makaslama gerilmeleri düşey makaslama gerilmeleri ile dengelenmelidir ve tüm makaslama gerilmeleri yüzeyde son bulmalıdır. Bunun sonucunda diyagram, eğik gerilme çizgisi ve beklenen fay oryantasyonunda çok daha geniş bir çeşitliliğin varlığını göstermektedir. Alıştırma için, gerilme çizgileri diyagramlarını alınız ve beklenen fay oryantasyonlarını çiziniz. 2.4 Slaytlar Her bir slaytta kalemle fayları çiziniz ve yorumlayınız: Ne tür bir fay, aktif mi, değil mi, ne tür bir yapı? Atımını ve ayrımını söyleyebilir misiniz? Her bir şekil için şekil alt yazısı yazınız. 8 Şekil 2.2: Şekil 2.3: 9 Şekil 2.4: Şekil 2.5: San Andreas fayı 10 Şekil 2.6: Faylanmış alüvyal malzeme. Figure 2.7: Aktif faydaki çöküntü gölü (sag pond) 11 Şekil 2.8: Fay yüzeyinin çok düz olmadığına dikkat ediniz. Fay yüzeyi üzerindeki dalgalı yapı hareketin kinematiği hakkında önemli bir belirteçtir. Şekil 2.9: Fay düzlemi 12 Şekil 2.10: Fay kili Şekil 2.11: Tuckimountain, Ölüm Vadisi, Kaliforniya'daki fay kilinin muazzam kalınlığı. 13 Şekil 2.12: Milonit. Fay kili, fay breşi ve kırıklar, gevrek kırılmanın belirteçleridir. Milonitler, sünümlü deformasyon mekanizması ile oluşur ve kırılgan, gevrek fayların derin ve sıcak eşlenikleridir. Şekil 2.13: Keystone fayı 14 Şekil 2.14: Keystone fayının diğer bir görünümü. Kırmızı kayaçlar Jurasik yaşlı Aztec kumtaşıdır. Koyu gri kayaçlar ise Kambriyen yaşlı Bonanza King dolotaşıdır. Bu dokanağın niteliği nedir? Hareket yönü nedir?