Genel Yerel Yönetimler Maliyesi ( vize sonrası ) www.denizsevim.tr.cx Hazırlayan: DENİZ SEVİM Kamu Yönetimi 3 /030403004 1 YEREL YÖNETİMLER MALİYESİ VİZE SONRASI 1) Belediyelerin Gelirleri 1.1 Öz Gelir Kaynakları 1.2 2350 sayılı yasa çerçevesinde genel bütçe vergi gelirlerinden ayrılan paylar 1.3 Devlet yardımları ve fonlardan yapınla yardımlar 1.4 Diğer Gelirler 2) Belediyelerin Giderleri 3) Belediyelerin Bütçesi 1.2 2350 sayılı yasa çerçevesinde genel bütçe vergi gelirlerinden ayrılan paylar 1981 yılında çıkarılan 2380 sayılı yasa gereğince genel bütçe vergi gelirleri tahsilatı üzerinden belediyelere % 9,25 pay verilmesi öngörülmüştür. Bu pay 1989 yılına gelinceye kadar, son nüfus sayımındaki rakamlar esas alınmak üzere nüfus ölçütüne göre dağıtılmıştır. Ancak 1989 yılı sonrasında bütçe kanunlarına konulan hükümlerle payların verilmesi, hesaplanması ve dağıtımına ilişkin esaslar yeniden düzenlenmiştir. 1989 yılına kadar belediyelere sadece nüfus esasına göre dağıtılan paylar artık nüfuslarının yanı sıra kalkınmışlık dereceleri, mali kaynakları ve turistik durumları göz önünde bulundurularak aşağıdaki esaslar çerçevesinde dağıtıma tabi tutulmuşlardır. A) Nüfusu az olan belediyelere daha fazla maddi kaynak sağlayabilme amacıyla nüfusu 10.000’i aşmayan belediyelere ilave bir pay ayrılacaktır. B) Olağanüstü hal bölgesinde bulunan belediyelere, afete maruz kalan bölgede bulunan belediyelere ve turistik faaliyetlerin yoğun olduğu bölgede ki belediyeler belirlenen tutara ilave olarak yasa da belirlenen formüller esas alınarak ayrıca bir pay daha verilecektir. Bütçeden belediyelere ayrılan payların oranı, 2380 sayılı kanunda % 9,25 olarak öngörülmesine karşın bu oran ilerleyen yıllarda sık sık değişikliğe uğramıştır. Son olarak 2003 yılında bu oranın % 5 olarak uygulanmasına karar verilmiştir. 1.3 Devlet yardımları ve fonlardan yapılan yardımlar. Devlet yardımları genel bütçeye konulan ödeneklerden veya yasayla kurulmuş fonlardan ödenen paralardır. Belediye yardımları şu düşüncelere dayanmaktadır; a) Belediyelerin kamu yararını ilgilendiren giderlerine katkıda bulunmak. b) Belediyeler arasında mali kaynak bakımından mevcut olan farklılıkları gidermek. c) Belediyelerce yerine getirilmesi düşünülen ve merkezi hükümetçe uygun görülen bazı hizmet ve yatırımları gerçekleştirmek. Belediyelere devlet tarafından sağlanan yardımlar genel amaçlı ve özel amaçlı yardımlar olarak ikiye ayrılabilir. 1. Genel Amaçlı Yardımlar Genel amaçlı yardımlar devletçe harcanma yeri belirlenmeksizin, belediyelerin mali güçlerini arttırmak, gelir yetersizliği ve gelirlerinde devlet müdahalesi nedeniyle meydana gelen azalmaları gidermek amacıyla yapılır. Genel amaçlı yardımlar devlet vergi gelirlerinden belediyelere verilen paylardan farklılık gösterir. www.denizsevim.tr.cx Hazırlayan: DENİZ SEVİM Kamu Yönetimi 3 /030403004 2 Birincisi, devlet vergi tahsilatından ayrılan paylar devamlı nitelikte bir gelir kaynağıdır. Devlet yardımları ise takdire bağlı olarak verilen ve verilip verilmeyeceği veya verilecekse ne kadar verileceği merkezi yönetimin tekelindedir. İkincisi, vergi tahsilatından ayrılan paylar vergi gelirleri ile orantılı olduğu halde devletin genel yardımları bütçeye konulan ödenekle bağlantılıdırlar. 2. Özel Amaçlı Yardımlar Belirli bir hizmetin yerine getirilmesi yada bir hizmetin yerine getirilmesi için gerekli olan tesislerin inşası için verilen ve ancak o iş için harcanabilen yardımlardır. Bu tip yardımlar koşula bağlı devlet borçlarına benzetilebilir. Aralarında ki tek fark borçların geri ödenmesi gerekirken yardımlarda böyle bir durumun söz konusu olmamasıdır. Belediyelere genel ve özel amaçlı yardımlar dışında çeşitli fonlardan da yardımlar yapılmaktadır. Ancak uygulanan istikrara programları çerçevesinde bütçe içi ve dışı pek çok fon kapatıldığı için fonlardan yapılan yardımların yerini çeşitli bakanlık bütçelerine konulan ödeneklerden yapılan yardımlar almıştır. Söz konusu bu yardımları şu şekilde sıralayabiliriz. 1) İçişleri Bakanlığınca yapılan yardımlar. Belediyelere yapılacak yardımlar ödeneğinden yapılan yardım. 2) Bayındırlık ve İskân Bakanlığınca yapılan yardımlar. 3) Turizm Bakanlığınca yapılan yardımlar. 4) Kültür Bakanlığınca yapılan yardımlar. 5) Spordan Sorumlu Devlet Bakanlığınca yapılan yardımlar. 6) Çevre Bakanlığı, Toplu Konut İdaresi, DPT tarafından il belediyelerine yapılan yardımlar. 1.4 Diğer Gelirler Belediyelerin diğer gelirleri arasında ticari, sanayi ve işletmelerden sağlana gelirler borçlanma yoluyla sağlanan gelirler ve para cezaları sayılabilir. a) Ticari ve sanayi işletmelerinden sağlanan gelirler Belediyeler kendilerine verilen görev hizmet alanlarında ilgili mevzuatta belirlenen usullere göre şirket kurabilirler. Ayrıca özel gelir ve gideri bulunan hizmetlerini İçişleri bakanlığının izniyle işletme kurarak yapabilirler. Bu amaçla başta su, kanalizasyon ve ulaşım olmak üzere otoparklar, turistik işletmeler ve daha bir çok alanda ticari ve sanayi işletmeler belediye yönetimleri tarafından kurulmakta ve işletilmektedir. b) Borçlanma yoluyla sağlanan gelirler Hizmet gereksinimlerini olağan gelirleriyle karşılayamayan belediyeler sık sık borçlanma yoluna başvurmaktadır. Belediyelerin borçlanmasına ilişkin hükümler belediye yasasının 68. maddesinde yer almaktadır. Belediye yasasında belediyelerin borçlanmalarına önemli sınırlamalar getirilmiş olmasına karşın uygulamada özellikle büyük belediyelerin yurtiçinde devlet banklarında ve iller bankasında, yurtdışında ise hazine garantisi altında uluslar arası finans kuruluşları, Avrupa yatırım bankası ve dünya bankası gibi kuruluşlardan yoğun bir biçimde borçlanmışlardır. c) Para cezaları Belediyelerin para cezaları iki türlüdür. Birinci tür cezalar, kent ve kasabalarda kamu düzenini korumak, belediye kurallarını uygulamak ve halkın sağlığını koruyabilmek için konulan kurallara uymayanlardan alınan cezalardır. İkinci tür para cezaları ise tazminat niteliğindedir. Bunlar belediyenin uğradığı yada uğraması muhtemel bulunan bir zararın telafi edilmesi amacını taşır. www.denizsevim.tr.cx Hazırlayan: DENİZ SEVİM Kamu Yönetimi 3 /030403004 3 Belediyelerin Gelirlerinin Dağılımı 1990 2002 Vergi Gelirleri 64,9 64,8 Belediye Vergileri 12,3 12,4 Belediye Harçları 4,2 2,3 Genel Bütçe Vergi Gelirlerinden Ayrılan Paylar 51,4 50,1 2) Belediyelerin Giderleri Bakınız 5393 sayılı belediye kanunu 3) Belediye Bütçelerinin Hazırlanma Süreci Belediye bütçesinin hazırlanma aşamaları Mayıs ayının ilk haftasında yapılan bütçe çağrısı ile başlamaktadır. Belediye başkanının bütçe çağrısını yapmasını takiben belediye amirleri kendilerine ait gider teklifleri ve ilgili cetvelleri hazırlayarak 15 haziran tarihine kadar, mali hizmetler birimine vermektedirler. Mali hizmetler birimi diğer birimlerden gelen bütçe tekliflerini inceler ve kendi biriminin gider bütçesini diğer birimlerin gider bütçeleriyle birleştirir ve son üç yılın gelir artış oranlarını esas alarak gelir – gider bütçesini hazırlar ve Temmuz ayı başına kadar, belediye başkanının görüşüne sunmak zorundadır. Belediye başkanı hazırlık bütçesini inceleyerek aynen veya gerekirse değişiklik yaparak ağustos ayının ilk haftası içinde belediye encümenine havale eder. Belediye encümeni hazırlık bütçesini 30 gün içerisinde inceleyerek bir rapor düzenler. Daha sonra hazırlık bütçesi Ekim ayına kadar belediye meclisi toplantısında görüşülmek üzere belediye başkanı tarafından meclise havale edilir. Belediye meclisi ekim ayındaki ilk toplantısında bütçe tasarısını incelemek üzere plan ve bütçe komisyonuna havale eder. Komisyon kendisine sunulan bütçe tasarısını inceleyerek görüşünü içeren bir raporla tekrar meclise sunar. Meclis kendisine gelen bütçe tasarısını madde madde görüşerek aynen veya değiştirerek kabul eder. Ancak belediye meclisi bütçe denkliğini bozacak şekilde gider arttırıcı ve gelir azaltıcı değişiklikler yapamaz. 5399 sayılı belediye yasası bütçenin kesinleşmesi için öngörülen kaymakam ve vali onayına gerek görmemektedir. Büyükşehir Belediyelerini Maliyesi 1- Büyükşehir Belediyelerinin Gelirleri 2- Büyükşehir Belediyelerinin Giderleri 3- Büyükşehir Belediyelerinin Bütçeleri 1- Büyükşehir Belediyelerinin Gelirleri Büyükşehir belediyelerinin başlıca gelir kaynakları şunlardır: A) 1981 tarih ve 2380 sayılı yasa ile genel bütçe vergi gelirleri tahsilatı toplamı üzerinden ilçe ve ilk kademe belediyelerine verilen paylardan bakanlar kurulu tarafından belirlenecek oranlar içinde ayrılarak iller bankası tarafından gönderilecek pay. B) Büyükşehir belediye sınırları içinde yapılan genel bütçe vergi gelirleri tahsilat toplamı üzerinden maliye bakanlığı tarafından hesaplanıp ilgili ayın sonunda ilgili Büyükşehir belediyesine yatırılacak % 3 pay. C) Büyükşehir belediyelerince tahsil olunacak at yarışları dahil müşterek bahislerden el edilen eğlence vergisinin % 20’si müşterek bahislere konu olan yarışların yapıldığı www.denizsevim.tr.cx Hazırlayan: DENİZ SEVİM Kamu Yönetimi 3 /030403004 4 yerin belediyesine % 30’u nüfuslarına göre dağıtılmak üzere diğer ilçe ve ilk kademe belediyelerine ayrıldıktan sonra kalan % 50’side Büyükşehir belediyesine aktarılır. D) Büyükşehir belediyelerine bırakılan sosyal ve kültürel tesisler, spor, eğlence ve dinlenme yerleri ile yeşil sahalar içinde tahsil edilecek her türlü belediye, vergi resim ve harçları. E) Büyükşehir belediyesinin yetki alanındaki meydan, bulvar, cadde ve ana yollar ile bu alanlara cephesi bulunan binalar üzerindeki her türlü ilan ve reklamların vergileri ile asma, tahsis ve bakım ücretleri. F) Büyükşehir ulaşım ana planı çerçevesinde belirlenen karayolu, yol, cadde, sokak, meydan vb yerler üzerindeki araç park yerlerinin işletilmesinden elde edilen gelirin ilçe ve ilk kademe belediyelerine nüfuslarına göre dağıtılacak % 50 sinden sonra kalan % 50’si. G) Hizmetlerin Büyükşehir belediyesi tarafından yapılması şartıyla 2464 sayılı belediye gelirleri kanununda belirtilen oran ve esaslara göre alınacak yol, su ve kanalizasyon harcamalarına katılma payları. H) Kira, faiz ve ceza gelirleri. İ) Büyükşehir belediyesi iktisadi teşebbüslerinin safi hasılatından Büyükşehir belediye meclisi tarafından belirlenecek oranda alınan hisseler. J) Büyükşehir belediyelerinin taşınır ve taşınmaz mal gelirleri. K) Yapılacak hizmetler karşılığı alınacak ücretler. L) Şartlı ve şartsız bağışlar. M) Diğer gelirler. 2- Büyükşehir Belediyelerinin Giderleri Bakınız 5216 sayılı Büyükşehir belediyeleri kanunu Köy İdarelerinin Giderleri Köy giderleri köyün zorunlu ve isteğe bağlı işleri için kullanılan giderler ile köy işlerinde çalışan kişilerin maaşları köy adına kayıtlı veya vakıf emlaklerinin vergileri ve diğer giderlerden oluşur. Köy İdarelerinin Gelirleri Köy yönetimleri anayasamızda mahalli idare birimlerinden biri olmasına karşın merkezi yönetimden herhangi bir pay almamaktadır. 442 sayılı köy kanununa göre köy gelirleri imece, salma, resim ve harç hasılatı, asker ailelerine yardım ile bakaya gelirlerinden oluşur. a- İmece Köye özgü bir finansman aracıdır. Köyün zorunlu işlerinin yapılması için köy halkının ortaklaşa çalışmasına imece denir. Köy kanunu imece ile yapılacak işler konusunda muhtar ve ihtiyar meclisine geniş bir yetki tanımıştır. Köy ihtiyar meclisinin kararıyla köyde yaşayan çocuk, ihtiyar ve hastalar imecenin dışında bırakılabilir. İmece mükellefiyetini yerine getirmeyen köylüler ihtiyar meclisinin kararı ile para cezasına çarptırılırlar. b- Salma Salma köy halkından aile başına alınan bir vergidir. Salmanın yükümlüsü köyde oturan ailelerdir. Ancak köyde oturmamakla birlikte köy ile maddi ilişkisi olanlarda salma mükellefidir. Köyde oturanlar bireysel olarak değil aile olarak yükümlüdürler. www.denizsevim.tr.cx Hazırlayan: DENİZ SEVİM Kamu Yönetimi 3 /030403004 5 Salma köy ihtiyar meclisi tarafından salınır ve salma salınırken yükümlü ailelerin mali durumu da dikkate alınır. Salma önemli ve vazgeçilmez bir gelir olmasına karşılık 1939 çıkarılan bir kanunla tavanı 20 TL olarak dondurulmuştur. Bu yüzden bu konuda yeni bir düzenleme gereği olduğu açıktır. c- Resim ve Harç Hasılatı Köy idarelerinin en önemli gelir kaynağıdır. İçişleri Bakanlığı tarafından çıkarılan talimatnamede çeşitli unsurlardan elde edilen gelirler resim ve harç hasılatı olarak nitelendirilmiştir. Resim ve harçlardan elde edilen gelirler, taş, kireç, kil gibi ocaklardan alınacak resim, hayvan kesim resmi, hayvan alım – satım resmi, ilmühaber harcı ( ikametgâh belgesi ), pazaryerleri resim ve ücretleri gibi gelirlerden oluşmaktadır. d- Asker Ailelerine Yardım Asker ailelerine yardım geliri muhtaç asker ailelerine yardım amacıyla sağlanan gelirdir. Bu gelir II. Dünya Savaşı sonrasında halkın büyük bir bölümünün askere alınması sonrasında ailelerin geçimine yardımcı olmak için geliştirilmiştir. e- Bakaya Bir önceki yıl tahakkuk eden fakat tahsil edilemeyen gelirlerdir. Bakayanın büyük bir kısmı salma gelirinden kaynaklanmaktadır. Köy Bütçesi 442 sayılı köy kanunu köy bütçelerinden hiç söz etmemiştir. Köy bütçeleri her yıl kasım ayında hazırlanmaktadır ve önce gelirler tahmin edilmektedir. İhtiyar meclisi ile muhtar tarafından hazırlanan köy bütçesi köyün bağlı bulunduğu mülki idare amiri tarafından incelendikten sonra yürürlüğe girer. Usulüne uygun olarak hazırlanmamış köy bütçeleri tekrar köye iade edilir. Türkiye’de Yerel Yönetim Bankacılığı 1) İller Bankası Cumhuriyetin ilk yıllarında Osmanlı İmparatorluğundan devralınan 389 belediyeden hemen hemen hiçbirisinde kentsel altyapının olmayışı bu bankanın kurulmasında önemli bir rol oynamıştır. Yerel alt yapı yatırımlarının finansmanı sorunu 1930’lu yıllara kadar özel ticari banka kredileri kullanılarak karşılanmaya çalışılmıştır. Yerel alt yapı yatırımlarının uzun vadeli ve düşük faizli kredi gerektirmesi ve ticari bankalardan alınan kredilerin ise yüksek maliyetli oluşu 1930’lu yıllarda kamu kaynaklarını harekete geçirecek bir banka kurulmasını zorunlu kılmıştır. Bu nedenle 1933 yılında 2301 sayılı kanunla Belediye Bankası kurulmuştur. Belediyeler Bankası 1945 yılına kadar sadece belediyelere yönelik faaliyetlerde bulunmuştur. Belediyelerin artan finansman ihtiyaçlarının yanı sıra il özel idareleri ile köylerinde mali kaynağa ve tenkil yardıma muhtaç olması Belediyeler Bankası’nın yeniden yapılanmasını gerektirmiştir. 1945 tarihinde iller bankası kurulmuştur. İller bankasının amacı yerel yönetimlerin imar işleriyle uğraşmak, onlara kredi açmak, teknik yardımda bulunmak ve bazı durumlarda imara ilişkin hizmetleri bizzat gerçekleştirmek olarak belirlenmiştir. 2) İller Bankasının Yapısı İller bankasının kuruluş yapısında dönemin siyasal, toplumsal ve ekonomik etkisi büyüktür. Günümüzde 1400’ü teknik personel olmak üzere 4058 kişiden oluşan uzman bir kadroyla hizmet veren iller bankasının personelinin büyük bir bölümünün bayındırlık ve iskan bakanlığınca yapılması iller bankasını adeta bakanlığın bir alt kuruluşu gibi çalışmasına neden olmaktadır. www.denizsevim.tr.cx Hazırlayan: DENİZ SEVİM Kamu Yönetimi 3 /030403004 6 3) Bankanın Görev ve Fonksiyonları İller bankası 3 ana alanda görev yapmaktadır. A) Aracılık İşlevi Bankanın en önemli işlevlerinden biri, merkezi hükümetin yerel hükümete aktardığı kaynakların dağıtımında aracılık görevi üstlenmesidir. B) Yatırım İşlevi Kuruluşundan bu yana yerel yönetimlerin gelişmesine önemli katkılarda bulunan iller bankası yerel yönetimlerce yapılan projelerin finansmanını sağladığı gibi kredisi iller bankası tarafından sağlanan ortak idare yatırımlarıyla ilgili ihtiyaç duyulan her türlü teknik elemen ve bilgi desteğini ortak idarelerce sağlamakta ve bu tür ihaleleri yapamayacak durumda olan yerel yönetimlerin ihalelerini kendisi yapmaktadır. C) Kredi İşlevi İller bankasının önemli görevlerinden biriside yerel yönetimlere kredi sağlamasıdır. Banka yerel yönetimlerin yapacakları yerel kamu hizmetlerinin karşılanması için kredi sağlama ve bu konuda kurulmuş ya da kurulacak fonlardan tahsis yapmakla yükümlüdür. 4) İller Bankasının Güçlü ve Zayıf Yönleri a. İller Bankasının Güçlü Yönleri Her şeyden önce iller bankası Türkiye’deki modern içme suyu ve kanalizasyon şebekelerinin büyük bir bölümünün projelendirme aşamasından yapım aşamasına kadar sorumluluk yüklenmiş nicelik ve nitelik bakımından ileri gitmiş uzman kadrosuna sahiptir. İkinci olarak küçük ve orta ölçekli kentlerde teknik yönden karmaşık yurt düzeyine yaygın yapım işlerini yönetecek güçlü bir bölgesel şube ağı kurmuştur. Her bir belediye hakkında derli toplu bilgi sahibi olabilecek bir bilgi sistemi geliştirmiş olması gerek merkezi yönetim ve gerekse banka ve yerel yönetimlerle ilgili her makam için büyük bir kolaylık kaynağıdır. b. İller Bankasının Zayıf Yönleri İller bankasının merkezi yönetim bütçesine bağımlılığı onun belediyeler için uzun vadeli krediler sağlayan bir mali muhatap olma konusunda ki etkinliğini ciddi ölçüde sınırlandırmaktadır. Bankanın eleştiriye uğradığı noktalardan bir diğeri de proje uygulama sürelerinin çok uzun oluşu ( 8 – 10 yıl ) ve projelerin olası maliyetlerini hesap etme yetersizliğinden ortaya çıkmaktadır. İller bankası yerel yönetimlere yeterince beceri ve deneyim aktaramadığı nedeniyle eleştirilmektedir. İller bankasının yatırım kararlarında özerk olmayışı bir diğer eleştiri noktasıdır. Bankanın özerk olmayışı kendisine sunulan projeler arasında seçim yaparken bir takım sorunlara yol açmaktadır. Yerel yönetimlerin yatırım kararlarında söz sahibi olmaması kendi adlarına yapılan projeler ve ödenen paralar konusunda devre dışı kalmalarına neden olmaktadır. İller bankasının bankacılık işlemlerinin yok denecek kadar az olması da başka bir eleştiri konusudur. Tüm bu eleştiriler bankanın yeniden yapılandırılmasını gündeme getirmektedir.