5 - Halk Sağlığı Yeterli ve Dengeli Beslenme YETERL İ VE DENGEL İ BESLENME Prof. Dr. Mualla AYKUT 1.G İ R İ Ş Beslenme; sa ğl ğ korumak, geli ş tirmek ve ya ş am kalitesini y ü kseltmek ve v ü cudun gereksinimi olan besin ö gelerini yeterli miktarda ve uygun zamanlarda almak i ç in bilin ç li yap lmas gereken bir eylemdir. Bireyin sa ğl kl say lmas i ç in, ya ş na ve cinsine uygun bir fizik yap ya sahip ol mas , her t ü rl ü metabolik , fizyolojik ve fiziksel fonksiyonlar n normal olarak yapabil mesi ve ruhsal y ö nden kendisini mutlu hissetmesi gerekir. V ü cudumuzu meydana getiren h ü cre, doku, organ ve sistemlerimizin yap ta ş lar ; prote inler ve bunlarla birle ş mi ş halde bulunan karbonhidratlar, lipidler ve kalsiyum, fosfor, demir gibi madensel maddelerdir. Bu maddeler yiyecek ve i ç ecekler den sa ğlan r. Bu maddelerden biri ya da birka ç yetersiz al nd ğ zaman, b ü y ü me ve geli ş me yava ş lar veya durur, v ü cutta onar m ve yenilenme olaylar eksik yap l r. Hatta ö nemli organlar n onar m n yapabilmek i ç in v ü cut daha az ö nemli olan organlardan yap ta ş maddelerini ç ekerek, harcamaya ba ş lar. Bu da sa ğl ğ n bozulmas na yol a ç ar. V ü cudun her t ü rl ü faaliyetini yapmak i ç in gerekli olan enerji, yine beslenme, dola y s yla besinler yoluyla v ü cuda al n r. Ayr ca, v ü cutta cereyan eden her t ü rl ü olaylar n d ü zenlenmesinde g ö rev alan enzim ve hormonlara yard mc olan vitamin ve madensel maddelerin de kayna ğ yine besinlerimizdir. 2. BES İ N GRUPLARI Besinler, bitkisel ve hayvansal dokular n yenilebilen k s mlar olup protein, ya ğ, karbonhidrat, vitaminler, madensel maddeler ve sudan olu ş ur. Tabiatta ç ok de ği ş ik t ü rde ve say da besinler mevcuttur. Kullan lan besin t ü rleri; co ğrafik konuma, iklim ku ş aklar na ve toplumlar n beslenme al ş kanl klar na, inan ş ve geleneklerine g ö re de ği ş ir. Besinler, i ç inde bulunan besin ö geleri a ç s ndan farkl l k g ö sterir. Ancak baz besinler, i ç erik a ç s ndan birbirine benzedi ğinden, birbirlerinin yerine ge ç ebilirler. Beslenme bilimi ile ilgili ç al ş malar ba ş lad ktan sonra, bilim adamlar besinleri gruplamaya ve her gruptan g ü nl ü k t ü ketilmesi gereken miktarlar belirlemeye ba ş lam ş lard r. Beslenme planlar yap l rken, ko layl k sa ğlamas bak m ndan besinler; i ç erdikleri protein, ya ğ, karbonhidrat, vitamin ve mineraller ile, ş ekil ve lezzet y ö n ü nden benzeyenler ayn gruba al narak 5 grup alt nda toplanabilir. Bunlar: 1. Et, yumurta, kurubaklagiller 2. S ü t ve s ü tten yap lan besinler 3. Sebzeler ve meyveler 4. Tah llar ve tah l mamulu besinler 1 5. Ya ğlar ve ş ekerler ’ dir . 1. Et, Yumurta, Kurubaklagiller Koyun, s ğ r, k ü mes hayvanlar , av hayvanlar ve bal klar n etleri, yumurta, kuru fasulye, nohut, mercimek ve benzeri kurubaklagiller , f nd k, f st k, ceviz ve benzeri besinler bu grup alt nda toplan r. Bu gruptaki besinler, b ü y ü me i ç in gerekli olan protein bak m ndan di ğer gruplara g ö re daha zengindirler. Yumurta ve etler y ü ksek ka liteli protein i ç erirler. Ayr ca; demir, ç inko ve B grubu vitamin lerinden de zengindirler. Kuru baklagiller posa-lif bak m ndan en zengin besinlerdir . 2. S ü t ve S ü tten Yap lan Besinler Bu gruba s ü t ve yo ğurt , peynir, çö kelek, lor gibi s ü tten yap lan besinler dahildir. Bu besinler y ü ksek kaliteli proteince zengin olup, kemik ve di ş lerin geli ş imi i ç in ge rekli olan kalsi yum bak m ndan en zengin besinlerdir. B gurubu vitaminlerinden ba z lar ve ya ğ al nmam ş olanlar A vitamini y ö n ü nden de zengindirler. 3. Sebzeler ve Meyveler Her t ü rl ü taze sebze ve meyveler bu grupta toplan r. Sebze ve meyvelerin ö nemli k sm sudur. C vitamini ve A vitamininin ö n maddesi olan karotenler bak m n dan zengindirler. Bu grupta C vitami ninden en zengin olanlar; turun ç giller ve koyu ye ş il sebzeler, karotence en zengin olan lar ise sar , koyu sar ve koyu ye ş il sebze ve meyveler (havu ç , bal kaba ğ , kay s , ş eftali, spanak, paz , asma yapra ğ vb.) ’ dir . Sebze ve meyveler az miktarda protein, karbonhidrat ve yok denecek kadar az ya ğ i ç erirler, bu nedenle kalo rileri de azd r. Posa bak m ndan zengindirler. 4. Tah llar ve Tah llardan Yap lan Besinler Bu ğday, pirin ç , m s r ve bunlardan yap lan un, ekmek, makarna, bulgur ve benzeri olan besinler bu gruba girer. Bu gruptaki besinlerin ö nemli bir k sm karbonhidrat olup iyi bir enerji kayna ğ d rlar. Ö zellikle kabuklu ve kepekli olanlar B 1 vitamini ( thiamin ) ve ayn zamanda posa bak m ndan zengindirler. Birinci ve ikinci gruptaki besinlere g ö re daha az miktarda ve v ü cutta kullan m oran da d üşü k olan protein i ç erirler. Ancak ekonomik nedenlerle et, yumurta, s ü t gibi besinlerden yeterli protein sa ğlayamayan aileler ve ki ş iler tah l grubu besinleri, kurubaklagillerle pi ş irerek ya da birlikte yedikleri zaman kar ş mdan sa ğlad klar proteini v ü cutta daha y ü ksek oranda kullanabilmektedirler. Bunlara ö rnek olarak; mercimekli, nohutlu pilavlar, mercimekli bulgur ya da pirin ç ç or bas , merci mekli bulgur k ö ftesi, a ş ure verilebilir. 5. Ya ğlar ve Ş ekerler Ay ç i ç ek , m s r ö z ü , soya ve zeytinya ğ gibi bitkisel s v ya ğlar, margarinler, te reya ğ , kuyruk ya ğ ve i ç ya ğ gibi hayvansal ya ğlar, ş eker, bal, re ç el, pekmez bu grupta yer al rlar. Bu gruptaki besinler di ğer besinlerden elde edilirler. Ö rne ğin tereya ğ s ü t ü n ya ğ k sm n n ayr lmas yla, ş eker de ş eker pancar n n i ş lenmesiyle elde edilir. Bu bak mdan ş ekerler, hemen hemen saf karbonhidrat, ya ğlar da tereya ğ d ş nda olanlar saf ya ğd r. Bu gruptaki besinler, pekmez hari ç , beslenmemize yaln zca enerji a ç s n dan katk da bulunurlar, protein, vitamin ve mineraller bak m ndan katk lar yoktur. Pekmez bol enerji verdi ği gibi kan yap c demir , kemik ve di ş lerin geli ş imini sa ğlayan kalsiyum ve baz B vitaminlerince zengindir. Tereya ğ , s ü tten ayr l rken A vitamini ya ğla birlikte ayr ld ğ i ç in, di ğer ya ğlardan farkl olarak A vita mininden,bitkisel ya ğlar da E vitamininden zengindir. 2 Besin gruplar ve besleyici de ğerleri Tablo 1 ’ de ö zetlenmi ş tir. Tablo 1. Besin Gruplar , Gruplara Dahil Olan Yiyecekler ve Besleyici De ğerleri BesinGruplar Gruba Dahil Olan Besinler Besleyici De ğeri 1. Et, yumurta, kurubaklagiller Koyun, s ğ r etleri, sakadatlar (Karaci ğer, beyin, b ö brek, dil, dalak, y ü rek vb) ,k ü mes hayvanlar , av hayvanlarn n etleri, bal k, yumurta, kurubaklagiller (kuru fa sulye, nohut, mercimek, barbunya vb.), ya ğl tohumlar (ceviz, f nd k, f s t k, susam vb.) V ü cudun yap ta ş olan proteinden, kan yap c demirden, ç inkodan ve B vitaminle rinden zengindirler.Ayr ca Kurubaklagiller posa bak m ndan zengindir. B ü y ü me ve ge li ş mede, hastal klara kar ş diren ç li olmada ö nemlidirler. 2. S ü t ve s ü tten yap lan besinler S ü t, yo ğurt, her ç e ş it peynir, çö kelek, lor Kemik ve di ş lerin yap ta ş olan kalsi yumdan ve B vitaminlerinden zen gindirler. B ü y ü me ç a ğ nda olanlar, gebe ve emzikli kad nlar i ç in vazge ç ilmez besinlerdir. 3. Sebzeler ve meyveler Ye ş il yaprakl sebzeler ve di ğer sebzeler, t ü m meyveler A vitaminine d ö n üş en karotenler ve C vitamini y ö n ü nden zengindirler. Bu grupta en de ğerli olanlar spanak, semizotu, paz gibi ye ş il yaprakl sebzeler, havu ç , portakal, mandalina, limon gibi turun ç gillerdir. Barsak la r n d ü zenli ç al ş mas n sa ğlar kab zl ğ ö nlerler 4. Tah llar ve tah l mamulu besin lerdir Bu ğday, pirin ç , m s r ve bunlardan yap lan un, ekmek, bulgur, makarna, bis k ü vi, çö rek ve benzeri Enerji kayna ğ d rlar. Ö zellikle kepe ği al nmam ş tah llar ve bulgur B 1 vita mini ve posadan zengindirler. Bir miktar protein de sa ğlarlar. 5. Ya ğlar ve Ş ekerler Zeytinya ğ , ay ç i ç ek , soya ve m s r ö z ü ya ğ gibi s v ya ğlar, margarinler, tereya ğ , kuy ruk ve i ç ya ğ Ş eker, re ç el, bal, pekmez V ü cuda enerji sa ğlarlar. Ya ğlar t ü m besinler i ç inde en fazla enerji sa ğlayanlard r. Pekmez ve tereya ğ hari ç di ğerlerinin vitamin, madensel mad deler, protein a ç s ndan beslenmeye katk lar yoktur. Pekmez; demir, kalsiyum ve baz B vitaminlerince zengindir. Tereya ğda A vitamini,s v ya ğlarda E vitamini bulunur. Kaynak: Baysal A, Beslenme, 2002. 3. YETERL İ VE DENGEL İ BESLENMEK İ Ç İ N BES İ N GRUPLARINDAN ALINMASI GEREKEN M İ KTARLAR Yeterli ve dengeli beslenebilmek i ç in besin gruplar ndan bireylerin ya ş na, cinsiyetine ve 3aktivitelerine g ö re her g ü n belirli mik tarda al nmas gereklidir. Ya ş gruplar na ve cinsiyete g ö re enerji ve besin ö gelerini kar ş layacak g ü nl ü k besinlerin yakla ş k miktarlar Tablo 2 ’ de g ö sterilmi ş tir. 4Tablo 2- Enerji ve Besin Ö gelerini Kar ş layacak G ü nl ü k Besinlerin Yakla ş k Miktarlar (g/g ü n) ( Kaynak: Baysal A, Beslenme, 2002) Ç ocuklar Erkek K z Yeti ş kin Erkek Yeti ş kin Kad n Ya ş (y l) 0-1 1-3 4-6 7-9 10-18 10-18 19-65 65 + 19-50 51-65 65 + Besin Gruplar 1. Grup S ü t Grubu Toplam S ü t, yo ğurt Peynir, Çö kelek 800 700 20 600 500 20 500 350 30 500 350 30 600 450 30 600 450 30 450 300 30 600 450 30 450 450 30 600 450 30 600 450 30 2. Grup Et, Yumurta, Kurubaklagiller Toplam Et, tavuk, bal k Yumurta Kurubaklagil 80 15 50 15 110 30 50 30 120 40 50 30 130 50 50 30 165 100 25 40 155 100 25 30 140 100 10 30 130 100 10 20 150 100 25 25 130 100 10 20 130 100 10 20 3. Grup Taze Sebze ve Meyve Toplam Ye ş il ve Sar 150 250 300 450 500 500 600 600 600 600 600 5Di ğerleri 50 100 100 150 100 200 100 350 150 350 150 350 200 400 200 400 200 400 200 400 200 400 4. Grup Tah llar Ekmek Pirin ç , bulgur Makarna, un 5.Grup Ya ğlar ve Ş ekerler Ya ğlar toplam Kat ya ğ S v ya ğ Ya ğl tohum Tatl lar toplam Ş eker Bal, pekmez, re ç el vb. 20 20 10 5 5 0 40 30 10 50 40 15 7 8 10 50 30 20 100 50 20 10 10 10 50 30 20 200 60 30 15 15 10 50 30 20 350 100 60 30 30 10 70 40 30 300 60 50 25 25 10 60 30 30 300 80 40 20 20 5 50 30 20 200 60 30 15 15 0 50 30 20 250 75 40 20 20 10 50 30 20 150 50 20 10 10 5 50 30 20 125 40 20 10 10 0 40 20 20 6Ş i ş man ya da zay f olmayan, normal a ğ rl kta ve normal faaliyette yeti ş kin ki ş inin besin gruplar ndan g ü nde almas gereken porsiyon miktarlar Tablo 3 ’ te ö zetlenmi ş tir. Tablo 3. Normal A ğ rl kta ve Normal Faaliyette Yeti ş kin Bireyler İ ç in Besin Gruplar ndan G ü nde Al nmas gereken Porsiyon miktarlar Besin Gruplar G ü nl ü k Porsiyon Miktar Besin Gruplar ndaki Ç e ş itli Besinle rin Bir Porsiyon Olarak Kabul Edilen Mik tarlar 1. Et, yumurta, Kurubaklagiller 2 porsiyon Yumurta; 2 adet, Et: 2 k ö fte b ü y ü kl ü ğü nde et, k yma, tavuk, bal k ( 60 g ), Kurubaklagil : pi ş mi ş olarak 1 porsiyon, ceviz, f nd k vb .: 2 avu ç 2. S ü t ve s ü tten yap lan Yiyecekler 2 porsiyon S ü t: 1 su barda ğ , Yo ğurt: 1 su barda ğ , Peynir: 2 kibrit kutusu b ü y ü kl ü kte, Çö kelek: 2 yemek ka ş ğ dolusu 3. Taze sebze ve meyveler 5-8 porsiyon (En az 5 porsiyon) Sebzeler: pi ş mi ş olarak 1 servis porsiyonu, Salata: 1 porsiyon, Meyveler: elma, ş eftali, portakal: 1 orta boy, Muz: 1 orta boy, Man dalina: 2 orta boy, Ü z ü m: 1 su barda ğ b ü y ü kl ü kte salk m 4. Tah llar ve tah l mamulu Yiyecekler 4 porsiyon (3 porsiyon ekmek, 1 por si yon di ğer tah l ma mul leri) Ekmek: 2 orta dilim ( 100 gram ), Pilavlar: 1 porsiyon, Makarna: 1 porsiyon, B ö rek: 1 dilim (7 x 7 cm b ü y ü kl ü kte) 5. Ya ğlar ve Ş ekerler 25- 40 gram 1 silme yemek ka ş ğ ya ğ: 10 gram 1 silme yemek ka ş ğ ş eker: 9 gram 1 silme yemek ka ş ğ re ç el: 15 gram 1 silme yemek ka ş ğ bal: 15 gram Kaynak: Baysal A, Beslenme, 2002. Tablo 3 ’ te, normal yeti ş kin bir ki ş inin g ü nde et, yumurta, kurubaklagiller grubu besinlerden iki porsiyon almas gerekti ği belirtilmektedir.Yeti ş kin bir ki ş i, g ü nl ü k beslenme sinde bir porsiyon nohut yeme ği, bir yumurta, i ç inde bir k ö fte kadar et bulunan herhangi bir yemek (sebze yeme ği, sarma, dolma, b ö rek gibi) yedi ği zaman, s ö z konusu besin grubundan yeterli beslenmi ş olur. Ayn ş ekilde g ü nde bir su barda ğ s ü t veya yo ğurt ve iki kibrit kutusu kadar peynir t ü keterek g ü nl ü k s ü t grubu besin gereksinmesini kar ş layabilir. 7Gebelik, emziklilik, h zl b ü y ü me d ö nemi, a ğ r i ş te ç al ş ma gibi enerji ve besin maddeleri ihtiyac n n artt ğ d ö nemlerde, baz besin gruplar ndan al nmas gereken miktarlarda art ş olur. A ğ rl ğ normalin alt nda, yani zay f olan bireylerin; tah llar grubu, ya ğ ve ş eker gibi fazla enerji sa ğlayan besinlerden belirtilen miktarlardan fazla almalar gerekir ken, ş i ş man olanlar n bu besinlerden belirtilen miktarlardan daha az t ü ketmeleri do ğru olur. Ö Ğ Ü NLER VE Ö Ğ Ü N Ö R Ü NT Ü LER İ N İ N Ö NEM İ 4. V ü cudun biyolojik dengesini sa ğlamada ve organlar korumada, yemeklerin t ü ketim s kl ğ ile ö ğ ü nlere d üş en enerji ve besin ö gelerinin miktar ve birbirlerine g ö re oran ç ok etkili bir rol oynamaktad r. Bu durum ; bireyi g ü nl ü k ya ş am n bask lar na haz rlama, yorgunlu ğu giderme, sa ğ l kl d üşü nmeyi sa ğlama ve hastal klardan koruma a ç s ndan da ö nem ta ş r. V ü cuda al nan besinlerin sindirilmesi ve v ü cut taraf ndan kullan lmas , besinlerin bile ş imlerine ve ö ğü nler aras nda ge ç en s ü reye ba ğl olarak farkl l k g ö stermektedir. Besinlerin kar ş m , miktar ve al nma aral klar na g ö re, v ü cutta hormonal ve enzimatik bir tak m de ği ş meler olmakta ve v ü cut ya ş am n bu ko ş ullara uyarlyarak s ü rd ü rmeye ç al ş maktad r. Ancak tek y ö nl ü beslenme, a ç kalma veya a ş r beslenme gibi durumlarda organizman n bu sistemlerde olu ş turdu ğu de ği ş meler, sonu ç ta sa ğl ğ n olumsuz y ö nde etkilenmesine neden olmaktad r. Uzun s ü reli aral klarla beslenmede; organizma belli bir s ü re a ç kald ğ nda v ü cut daha az protein ve su tutmakta ve idrarla fazla azot at lmakta, yemek k sa aral klarla yendi ğinde ise v ü cutta pozitif azot dengesi olu ş makta ve v ü cut proteinleri artmaktad r. Yeterli ve dengeli beslenmede ö ğü n say s kadar i ç eri ği de ö nemlidir. Ö ğü nlerde besin ö gelerinin da ğ l m ne kadar dengeli olursa, metabolizman n da o kadar d ü zenli ç al ş t ğ bilinmektedir. Yaln z tah llardan olu ş an bir diyetle beslenildi ğinde, v ü cut canl l ğ n yitirmektedir. Bu durum protein sentezi ile ilgilidir. Bir ö ğü nde yetersiz al nan aminoasit di ğer ö ğü nle sa ğlanamamaktad r. Proteini iki ö ğü nde alanlarda azot dengede kal rken, üç ö ğü nde yiyenlerde pozitif bir denge sa ğlanmaktad r. Diyette karbonhidrat d üş ü k miktarda oldu ğunda da karbonhidrat metabolizmas n n bozuldu ğu, buna ba ğl olarak plazma serbest ya ğ asitlerinin y ü kseldi ği g ö r ü lm üş t ü r. Diyette karbonhidrat azalt l nca diyet proteininin b ü y ü k k sm glikoza ç evrilmektedir. Bu nedenle ö ğü nlerin i ç erdi ği karbonhidrat, protein ve ya ğdan gelen enerji s ras ile; % 55-60 , %10-15 ve %25-30 olmal d r. Protein, ya ğ, ve karbonhidratlar n v ü cutta kullan lmas nda pek ç ok mineral ve vitamin de g ö rev yapmaktad r. Ö ğü nlerde bu besin ö gelerinin de dengeli da ğ l m gereklidir. V ü cudun uygun ve yeterli enerji ü retimi kan glikoz d ü zeyi ile ili ş kilidir. Kanda glikoz d ü zeyi 70-100 mg/ dl oldu ğunda enerji d ü zenli ü retilir. H ü creler glikozu kulland k ç a kan ş ekeri d ü zeyinde ve enerji ü retiminde azalma g ö r ü l ü r. Bu durum bireyde yorgunluk, dikkatte azalma, kuvvetsizlik, a ç l k hissi, bazen ba ş a ğr s ş eklinde kendini g ö sterir. Kan ş eker d ü zeyi normalin alt na d üş m üş ki ş i huysuz ve uyumsuz olur. Buna kar ş n al nan yiyeceklerle kan ş ekeri normal d ü zeyde tutulursa enerji kolay ü retilir, ki ş i kendini iyi hisseder, enerji doludur, ç abuk d üşü n ü r, davran ş lar uyumlu ve ne ş eli olur. Ak ş am yeme ği ile sabah kahvalt s aras nda yakla ş k 11-12 saatlik s ü re ge ç mektedir. Kahvalt yap lmad ğ nda bu s ü re, ö ğle yeme ği yiyece ğini varsayarsak 16-17 saate ç kar. Uygun aral kl ö ğü n al nmas n n yararlar dikkate al n rsa, bu kadar uzun s ü re v ü cudu besinsiz b rakman n zarar a ç kt r. 8Yeterli ve dengeli beslenmek i ç in g ü nde en az üç ö ğü n besin t ü ketilmelidir. Ö ğü nler aras ndaki s ü renin, 4-5 saati ge ç memesi ö nerilmektedir. KAHVALTININ Ö NEM İ 5. V ü cudumuz uyurken de ç al ş maya devam eder. Daha ö nce de ifade edildi ği gibi, ak ş am yeme ği ile sabah aras nda yakla ş k 11-12 saatlik s ü re ge ç er. Bu s ü re i ç inde v ü cut besinlerinin t ü m ü n ü kullan r. Sabah kahvalt s yap lmazsa beyin i ç in yeterli enerji olu ş maz. Bu durumda; yorgunluk, ba ş a ğr s , dikkat ve alg lama azl ğ gibi sorunlar ya ş an r. Ç ocuklarda okul ba ş ar s d üş er. Ö ğü nler i ç erisinde en ö nemlisi sabah kahvalt s d r. G ü ne istekli ba ş lamada ve verimli bir bi ç imde s ü rd ü rmede sabah kahvalt s b ü y ü k ö nem ta ş r. Kahvalt da yeterli protein t ü keten bireylerin i ş verimi ve reaksiyon h z y ü ksektir. D üşü k protein i ç eren kahvalt al m ndan sonraki ikinci ve üçü nc ü saatler aras nda, kan ş ekeri a ç l k d ü zeyinin alt na d üş mekte ve ki ş iler a ç l k hissi duyduklar n belirtmektedirler. Yeterli protein i ç eren kahvalt dan sonra ise kan ş ekeri d ü zenli seyretmektedir. Dengeli bir kahvalt da, g ü nl ü k enerjinin 1/4' ü ya da en az 1/5 ’ inin kar ş lanmas gerekmektedir. Bireyin enerji gereksinimi 2000-3000 kalori oldu ğunda kahvalt da al nan enerji 400-600 kalori olmal d r. Kahvalt da t ü ketilecek protein miktar , kan ş ekerini d ü zenlemede ve dolay s yla yorgunluk ve a ç l k gibi duygular n ö nlenmesinde etkili oldu ğundan, g ü nl ü k t ü ketilecek protein miktar n n en az 1/5 ’ i kadar olmal d r. Kahvalt da t ü ketilecek sebze ve meyveden sa ğlanan C vitamini demir emiliminin artmas n sa ğlar. Bu hususlar g ö z ö n ü nde bulundurularak; kahvalt da yeterli miktarda ekmekle birlikte; s ü t, peynir, yumurta gibi proteince zengin besinlerden en az biri, portakal, domates, salatal k ve benzeri sebze ya da meyvelerden en az biri ve zeytin, tahin- pekmez,re ç el ,bal gibi besinlerden en az birini t ü ketmek, g ü ne dinamik ve sa ğl kl ba ş lamak a ç s ndan ö nemlidir. Beslenme sa ğl ğ n temelidir. Kulland ğ m z besinler, bile ş imlerine g ö re v ü cutta farkl g ö revleri yerine getirirler. V ü cudun g ö revlerini normal olarak s ü rd ü rebilmesi i ç in de ği ş ik besin gruplar ndan, bireylerin ya ş na, cinsine, gebelik, emziklilik, ya ş l l k gibi ö zel durumlar na g ö re g ü nl ü k olarak belirli miktarlarda al nmas gerekir. Her gruptaki besinlerden aile b ü t ç esine g ö re uygun se ç im yap larak yeterli ve dengeli beslenme sa ğlanmal d r. KAYNAKLAR Baysal A, Beslenme, 9. Bask . Ankara: Hatipo ğlu Yay nevi;2002. 1- T.C. Sa ğl k Bakanl ğ Temel Sa ğl k Hizmetleri Genel M ü d ü rl ü ğü ; T ü rkiye ’ ye Ö zg ü 2- Beslenme Rehberi, Ankar : 2004. Baysal A, Sa ğl kl Ya ş am İ ç in Beslenme Rehberi. Ankara. TTB Ankara Tabip Odas , 3- Yay n No:9 TSH Yay n No: 4; 1982. K ö ksal O, Sa ğl kl Beslenme, T.C. Sa ğl k ve Sosyal Yard m Bakanl ğ Yay nlar No: 4- 437, Ankara: Üç -Er Ofset; 9GEBEL İ K VE EMZ İ KL İ L İ K D Ö NEM İ NDE BESLENME Prof.Dr . Mualla AYUT Gebelik ve emziklilik kad nlar i ç in do ğal fizyolojik olaylard r. Gebelikte uterusta bebe ğin b ü y ü y ü p geli ş mesi, annenin ald ğ besinler sayesinde ger ç ekle ş ir. Annenin ald ğ besin maddeleri plasenta yoluyla fetusa ta ş narak b ü y ü mesini sa ğlar. Gebelikte fetusa ta ş nan besin maddelerinin, kad n n kendi gereksinimi olan besin maddelerine ilave olarak al nmas gerekir. 10